ەن شامشىراعى

ەلباسىنىڭ ٷش جارلىعى

شەمشٸ قالداياقوۆ – اتى التى الاشقا ەيگٸلٸ, قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ماقتانىشىنا اينالعان ۇلى كومپوزيتور. ول – بٷكٸل ەل مويىنداعان, جالپى حالىقتىڭ شەكسٸز سٷيٸسپەنشٸلٸگٸنە بٶلەنگەن, قالىڭ جۇرتتىڭ قايناعان ورتاسىنان شىققان دارا دارىن, تۋما تالانت, اتى كٶزٸ تٸرٸ كەزدٸڭ ٶزٸندە اڭىز بولىپ كەتكەن بٸرەگەي ٶنەر يەسٸ.

ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن شەمشٸ شىعارماشىلىعىنىڭ باعى جاڭاشا جاندى. ەل­باسىمىز ن.ە.نازارباەۆ ش.قالداياقوۆتىڭ ەرەسەن ەڭبەگٸنە ٷلكەن جاناشىرلىق تانىتىپ, كەڭەستٸك قىزىل يمپەرييا كەزٸندەگٸ ەدٸلەتسٸزدٸكتەردٸ قالپىنا كەلتٸردٸ. پرەزيدەنت شەكەڭ شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى ٷش بٸردەي جارلىققا قول قويدى. ەلباسىنىڭ بٸرٸنشٸ جارلىعىمەن وعان «قازاق­ستاننىڭ حالىق ەرتٸسٸ» قۇرمەتتٸ اتاعى (1991 ج.) بەرٸلسە, ەكٸنشٸ جارلىعىمەن كومپوزيتوردىڭ «مە­نٸڭ قازاقستانىم» شىعارماسى ەنۇرانعا (2006 ج.) اينالدى, ال ٷشٸنشٸ جارلىعىمەن شەم­شٸ مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى (2010 ج.) اتاندى.

دارا دارىننىڭ ەندەرٸنٸڭ رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق بايقاۋلارى مەن ەن فەستيۆالدارىن ٶتكٸزۋ دەستٷرگە اينالدى. بۇل ورايدا, شەمشٸ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋداعى بەلگٸلٸ شەمشٸتانۋشى, كومپوزيتور قالدىبەك قۇرمانەلٸنٸڭ تىنىمسىز ەڭبەگٸن اتاعان جٶن. شەمشٸنٸڭ تۋعان جەرٸ شەۋٸلدٸرگە, وبلىس ورتالىعى شىمكەنتكە ەسكەرتكٸشتەرٸ قويىلىپ, مۇراجايلارىن اشۋ مەملەكەتتٸك دەرەجەدە قولعا الىندى. شىرايلى شىمقالادا ش.قالداياقوۆ اتىنداعى ساياباق اشىلىپ, كەزٸندە ونىڭ ٶزٸ جۇمىس ٸستەگەن وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىستىق فيلارمونييا­سىنا, الماتى, استانا, شىمكەنت سەكٸلدٸ ٷلكەن شاھارلارداعى كٶشەلەرگە ەسٸمٸ بەرٸلدٸ. تۋعان اۋىلى – بۇرىنعى «تەمٸر» كەڭشارى – «شەمشٸ اۋىلى» دەپ اتالدى. ال اقتٶبە وبلىسىنىڭ قارعالى اۋدانىندا «شەمشٸ قالداياقوۆ اۋىلى» ٶمٸرگە كەلدٸ.

ەن شامشىراعىنىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعار­ما­شىلىعىنا ارنالعان ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ ەڭبەكتەر جازىلۋدا. ەندەرٸنٸڭ تولىق جيناقتارى, ول تۋرالى ەستەلٸكتەر كٸتاپ بولىپ باسىلۋدا. مٸنە, وسى سەكٸلدٸ يگٸلٸكتٸ ٸستەردٸڭ بارلىعى ۇلى كومپو­زيتوردىڭ تۋعان حالقىمەن مەڭگٸ بٸرگە جاساي بەرەتٸنٸن تانىتادى.

شۋاقتى شاقتار

بٸز ۇلى تۇلعانىڭ كٶزٸن كٶرٸپ, سەلەم بەردٸك, از-كەم ارالاسىپ ەڭگٸمەلەستٸك, شۋاعىنا شومىلدىق, ٶزٸمەن دەمدەس-سىيلاس بولدىق. سوندىقتان, ٶزٸمٸزدٸ باقىتتى سەزٸنەمٸز. ول كٸسٸمەن زامانداس بولۋدىڭ ٶزٸ – ٷلكەن باقىت. ال ەندٸگٸ جەردە اياۋلى ازامات جايلى تانىمدىق-تەربيەلٸك مەنٸ بار ٶنەگەلٸ ەڭگٸمەلەر ايتۋ, عيبراتى مول ەستەلٸكتەر جازۋ – بٸزدٸڭ ابىرويلى مٸندەتٸمٸز, كٶزكٶرگەندەردٸڭ ازاماتتىق بورىشى. بۇل – ول كٸسٸنٸڭ ارۋاعىنىڭ الدىنداعى اسىل پارىزىمىز ھەم مٸندەت-قارىزىمىز بولىپ ەسەپتەلمەك.

ەربٸر ۇلى ادامنىڭ, ەسٸرەسە, تۋما تالانتتىڭ عۇمىرى جۇمباق سىرلارعا, بۇرىلىس-قالتارىستارعا تولى بولعان. جاسىرىپ-جاباتىنى جوق, شەكەڭ دە سولاي ٶمٸر كەشتٸ. ايتالىق, ٶزٸ كەرەمەت كومپوزيتور بولا تۇرا, قازاقستان كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانسا دا, قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنا مٷشە بولا المادى. تۇراقتى قىزمەتٸ دە بولمادى. شەمشٸ سوعان قاراماي سوناۋ ەلۋٸنشٸ جىلداردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنداعى قىسىلتاياڭ زاماندار مەن ودان بەرگٸ كوممۋنيستٸك توتاليتارلىق كەزەڭنٸڭ ٶزٸندە حٸح عاسىرداعى بٸرجان, اقان سيياقتى سال-سەرٸلەردەي عۇمىر كەشتٸ. «سىردىڭ سۋى سيراعىنان كەلمەگەن» ول ەشقانداي قيىنشىلىقتارعا مويىماي, ەلدٸڭ سٷيٸسپەنشٸلٸگٸنە بٶلەنٸپ, حالىقتىڭ ايالى الاقانىندا تەربەلدٸ.

شەكەڭ كٸشٸپەيٸل, قاراپايىم ەرٸ كٶپشٸل ادام بولاتىن. «ۇلىق بولساڭ, كٸشٸك بول» دەمەكشٸ, ەشقانداي كٸسٸمسۋدٸ, مەنمەنسۋدٸ بٸلمەيتٸن. ونىڭ ۇلىلىعى دا وسى قاسيەتٸندە ەدٸ.

ول كٸسٸ مەنٸ «اق كەلەس» دەپ اتايتىن. بۇل ونىڭ تۇڭعىش ەنٸنٸڭ اتى ەكەن. بٸزدٸڭ ەلدەگٸ كەلەس ٶزەنٸنٸڭ بويىنداعى قاپلانبەك زووتەحنيكالىق-مالدەرٸگەرلٸك تەحنيكۋمىندا (وڭتٷستٸك ٶلكەنٸڭ سارىاعاش اۋدانى) وقىپ جٷرگەندە شىعارىپتى. وقۋ ورنى ەرتەدەن كەشكە دەيٸن اپپاق بولىپ جارقىراپ اعىپ جاتاتىن كەلەس ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىنا جاقىن ورنالاسقان. شەكەڭنٸڭ ايتۋى بويىنشا, سوندا وقىپ جٷرگەن كەزٸندە بٸر قىزعا عاشىق بولىپ, سوعان ارناعان تۇڭعىش ماحاببات ەنٸ ەكەن. ونى ماعان ٶزٸ سىر ەتٸپ ايتقان بولاتىن. سودان مەنٸ كٶرگەن سايىن سول مٶلدٸر سەزٸم ەسٸنە تٷسە مە, «وي, اق كەلەس, حالىڭ قالاي?» – دەپ امانداساتىن.

ۇلى تۇلعا, ايتۋلى ازامات جايلى تاريحتى حالىق جاسايدى. ٶيتكەنٸ, ونىڭ ٶمٸرٸنٸڭ بارلىق كەزەڭدەرٸ حالىقپەن ەتەنە بايلانىستى بولادى, قالىڭ ەلمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ ٶتەدٸ. مەسەلەن, «مەنٸڭ قازاقستانىم» ەنٸن الىپ كٶرٸڭٸز… حالىقتىڭ تاريحىمەن, ەلٸمەن, جەرٸمەن, تىنىس-تٸرشٸلٸگٸمەن تٸكەلەي بايلانىس­تى. وسىلاردى تاراتىپ,  مەن بەرە بايقاساڭىز, سوندا بارىپ اۆتوردىڭ ادامي بەينەسٸ, كٸسٸلٸك كەلبەتٸ, بٸتٸم-بولمىسى جان-جاقتى كٶرٸنەدٸ. مۇندا شەكەڭنٸڭ ٶزٸ ايتاتىن «ەننٸڭ جازىلۋىنا سەبەپ بولعان جايلار», يدەيا اۆتورى – شەمشٸنٸڭ جۇمەكەن اقىنعا ۇسىنىس ايتۋى سەكٸلدٸ ويلار ويعا ورالادى, سٶيتٸپ, ونىڭ كٶركەم بەينەسٸ تانىلا تٷسەدٸ. ەرٸ حاتقا تٷسەدٸ, قاعازعا جازىلادى.

شىعارماشىلىق جۇمىس, حالىق الدىنداعى بورىش دەگەننەن شىعادى, بۇل جٶنٸندە كومپوزيتور: «…شىعارماشىلىق ادامى تەرٸزدٸ مەندە دە جالعىز-اق ارمان بار: ارىس ٶزەنٸن جاعالاپ جٷرۋ ٷشٸن تۋعان جەرٸمە تارتىپ كەتسەم دە, اقماڭدايلىمدى قايىعىما وتىرعىزىپ, اق ەركە جايىقتا سايرانداسام دا, جەزقازعان مەن ارقالىقتى ارالاپ, بۋرابايعا بارىپ قونا جاتسام دا, قايداسىڭ دەپ سىر سۇلۋىنا ساپار شەكسەم دە, «قاسيەتتٸ حالقىمىزدىڭ الدىنداعى بورىشىمدى ەل كٷتكەن دەرەجەسٸندە ٶتەي السام جاقسى بولار ەدٸ», دەپ جاتسام-تۇرسام تولعانامىن», – دەيدٸ ٶزٸنٸڭ ەن جيناعىنا جازعان «سٸزدەرگە ايتار سىرىم» اتتى كٸرٸسپە ماقالاسىندا (ش.قالداياقوۆ. «مەنٸڭ قازاقستانىم». – الماتى: «ٶنەر» باسپاسى, 1981 ج.).

شەمشٸنٸڭ مۇنداي وي-ارمانى – بٷگٸنگٸ ٶنەر ادامدارىنا عانا ەمەس, ەربٸر سانالى ادامزاتقا ٷلگٸ بولارلىق ٶنەگە.

سىرتتاي قاراعاندا, شەكەڭنٸڭ شىعارماشىلىق ٶمٸرٸنەن مىناداي قوس جەلٸنٸ بايقاۋعا بولادى: بٸرٸنشٸدەن, ول ٶزٸنٸڭ جەكە باسىنداعى تٸرشٸلٸك تاۋقىمەتتەرٸمەن الىستى. ەكٸنشٸدەن, ونىڭ شىعارماشىلىعى دا كەڭەستٸك كەزەڭدە قىم-قيعاش قاراما-قايشىلىقتارعا تولى بولدى. ايتالىق, «قايىقتا» ەنٸ رەسپۋبليكالىق كونكۋرستا ەشقانداي ورىنعا يە بولا الماي قالسا, «مەنٸڭ قازاقستانىم» ەنٸ قۋدالاندى (ٶزٸمٸز ونىڭ كۋەسٸ بولدىق, ول جايىندا بۇرىنعى جازعان ەستەلٸكتەرٸمدە ايتىلعان), العاشقى ەندەرٸ «ۆالسومانييا» («ۆالس اۋرۋىنا شالدىققان») دەپ ورىنسىز سىنالدى. سٶيتٸپ, شەكەڭنٸڭ سىرشىل سەزٸمگە قۇرىلعان ليريكالىق ەسەم ەندەرٸ قاڭعىر-داڭعىر ەۋمەسەر ەۋەندەرمەن ايقاستى. سوندىقتان, سوعان جاۋاپ رەتٸندە ونىڭ سوڭعى شىعارعان ەندەرٸنٸڭ ەكپٸنٸ جىلدام, ٶرگە ٶرلەپ تۇرعانداي سەزٸلەدٸ. مەسەلەن, «وتىرارداعى توي», «باقىت قۇشاعىندا» «دٷنگەن قىزى», «مويىنقۇمدا اۋىلىم», «بەرٸنەن دە سەن سۇلۋ», «تامدى ارۋى» سەكٸلدٸ بٸراز ەندەرٸنٸڭ سونى سازى, ەكپٸن ىرعاعى – بۇعان دەلەل.

ەن نەمەسە بەلگٸلٸ بٸر شىعارما جازۋ دەگەنٸڭٸز – مەحناتى اۋىر, اسا قيىن شارۋا. جاقسى ەن ٷلكەن تەبٸرەنٸستەن, تەرەڭ تولعانىستان تۋادى. شىعارماشىلىق دارىن يەسٸ جاڭا تۋىندىسىن جازعاندا, سٶز جوق, جانىن جەپ جازادى. ٶيتپەسە كٶڭٸلدەگٸدەي شىعارما شىقپايدى. سوندىقتان دا, شەمشٸنٸڭ: «…مەن ٶز ٶمٸرٸمدە قانشا ەن جازسام, سونشا جىلاعان دا بولۋىم كەرەك», – دەۋٸ جايدان-جاي ەمەس.

2013 جىلى كٶكتەمدە شەكەڭنٸڭ ناعاشىسى,  شەرتپە كٷيدٸڭ ايتۋلى شەبەرٸ, ەيگٸلٸ دومبىراشى, قازاق كسر-ٸنٸڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن مۇعالٸمٸ 93 جاستاعى فايزۋللا (اتىن شەدٸ اقىن قويعان) ٷرمٸزوۆ اعامىزبەن كەزدەسكەنٸمدە: «…ونى (شەمشٸنٸ) تۋما تالانت دەيتٸنٸمٸز, ەكٸ جاعى دا – ەكەسٸ دە, شەشەسٸ دە تەگٸن ادامدار ەمەس. تەكتٸ اتانىڭ ۇرپاقتارى. اتاسى دومبى ەل باسقارعان بي, سٶز باستاعان شەشەن بولعان. سوزاق اۋدانىنىڭ جاز جايلاۋىندا «دومبى جايلاۋى», «دومبى قۇدىعى» دەگەن جەرلەر وسى كٷنگە دەيٸن بار. ال ٶز ەكەسٸ ەناپييا زەرگەر ۇستا, ٶنەرلٸ ادام بولعان. اياعىندا قالى بولعاننان كەيٸن ەل «قالداياق» دەپ اتاپ كەتكەن ول  – وڭتٷستٸككە اتى مەشھٷر شەدٸ اقىننان وقىپ, بٸلٸم العان كٸسٸ. كەيٸننەن 1920 جىلداردىڭ سوڭىنداعى الاساپىران كەزەڭدە اقىننىڭ جاقىن قارىنداسى, بٸزدٸڭ اپايىمىز – ساقىپجامالدى الىپ قاشىپ كەتٸپ, تەرٸسكەيدەن سوناۋ سىر بويىنا, ارىستىڭ ساعاسىنداعى سارىكٶل دەگەن جەرگە بارعان. سوندا بولاشاق سازگەر جيەنٸمٸز دٷنيەگە كەلگەن…», – دەپ ەدٸ.

«الىپ انادان تۋادى» دەمەكشٸ, اناسى ساقىپجامال اپامىز توي-جيىنداردا تامىلجىتىپ ەن شىرقايدى ەكەن. ونى شەكەڭنٸڭ ٶزٸ دە ەستەلٸگٸندە ايتىپ كەتكەن-دٸ.

قىسقاسى, شەكەڭ – تەكتٸ انادان, ۇلاعاتتى ەكەدەن تۋعان ازامات.

قوناەۆتىڭ قابىلداۋىندا

حالقىمىزدىڭ بٸرتۋار ازاماتى, اسا كٶرنەكتٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ دٸنمۇحامەد احمەتۇلى قوناەۆ ٶزٸنٸڭ ەستەلٸگٸندە: «…دەلي! …ون جەتٸ جىل بويى تەۋەلسٸز ٷندٸ ەلٸنٸڭ كٶشٸن باستاعان نەرۋدٸڭ سٷيٸكتٸ استاناسى. حالقىنىڭ باقىتى ٷشٸن تەر تٶككەن سونداي كٷرەسكەر جاننىڭ سٷيٸكتٸ قىزى ينديرا گاندي ٷندٸ حالقىنا تەن اشىق-جارقىن كٶڭٸلمەن, سەن-سالتاناتىمەن, ەن-جىرىمەن قارسى الدى. ەن-بي گالەرەياسىنان شەمشٸ قالداياقوۆتىڭ «باقىت قۇشاعىندا» دەپ اتالاتىن ەنٸن ەستٸگەنٸمدە كٶزٸمە ەرٸكسٸز جاس ٷيٸرٸلدٸ. اەروپورتقا جينالعان ەلدە ەسەپ جوق. قۇشاقتارى گٷلگە تولعان سان مىڭداعان ٷندەر تولقىنداي تەربەتٸلٸپ, قازاق ەنٸن قالىقتاتا سالعاندا, ولار تٷگەل قازاق بولىپ كەتكەندەي كٶرٸندٸ. مەن ٷشٸن بۇدان اسقان سىي, بۇدان اسقان قۋانىش جوق ەدٸ. دەل وسىنداي رۋحاني لەززاتتى بۇرىن-سوڭدى سەزٸنگەن ەمەcپٸن. بۇل جولى قازاق ەنٸ ٷندٸستان اسپانىندا شىرقالعان تۇستا ٷش رەت: «تەۋبە! تەۋبە! تەۋبە» دەدٸم. …وسى ساپاردان ورالىسىمەن شەمشٸنٸ ٸزدەستٸرە باستادىم. ول ٶز الدىنا بٸر ەڭگٸمە», – دەپ ايتقانى بار-تىن.

مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز, 2009 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە الماتىداعى اتاكەنتتٸڭ «باقشاساراي» مەيرامحاناسىندا نەمەرە اعامىزدىڭ ۇلىنىڭ ٷيلەنۋ تويىندا بولدىم. جاڭا تٷسكەن كەلٸن جاقتان كەلگەن قۇدالاردىڭ ٸشٸندە ەلگە كەڭٸنەن تانىمال «قازاقتىڭ كەلٸندەرٸ» اتتى ەدەمٸ ەننٸڭ اۆتورى, ەيگٸلٸ ٶنەرپاز-سازگەر, قالامگەر مۇحامەتجان رٷستەموۆ اعامىز قۇداي قوسقان قوساعى دەميرا اپايمەن بٸرگە شىمكەنتتەن كەلٸپتٸ. تالاي جىل «مەكتەپ» باسپاسىندا باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸن اتقارعان يبادات ابدۋللاەۆا اپامىز دا سول قۇدالار توبىندا بولدى. مۇحاڭنىڭ بۇرىندا تالاي جىلدار وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعانىنان, تٷستٸك ٶڭٸردٸڭ ٶنەر, مەدەنيەت, ەدەبيەت سالاسىن باسقارعانىنان حابارىم بار. ول كٸسٸنٸڭ جاسى جەتپٸستٸڭ ورتاسىنان اسىپ, اقساقالدىق جاسقا كەلگەن, ەگدە تارتىپ قالعان كەزٸ ەدٸ (ٶكٸنٸشكە قاراي, اعامىز سودان اراعا بٸرەر جىل سالىپ, قايتپاس ساپارعا اتتانىپتى. يمانى سالامات بولعاي).

سەلەم بەرٸپ, حال سۇراستىم. ٶتكەن-كەتكەندٸ ايتىپ, بٸراز ەڭگٸمەنٸڭ باسىن قايىردىق. مۇحاڭ سٶز اراسىندا شەمشٸ تۋرالى, رەسپۋبليكانىڭ بۇرىنعى باسشىسى د.ا.قوناەۆ بٸز جوعارىدا ايتقان ٷندٸستان ساپارىنان كەلگەننەن سوڭ ونى قابىلداعانى جايلى جالپى جۇرت بٸلەتٸن ەيگٸلٸ دە ەسەرلٸ كەزدەسۋدٸ شەمشٸنٸڭ ٶز اۋزىنان ەستٸگەنٸن ەسكە تٷسٸردٸ.

شەمشٸ اعانىڭ ديمەكەڭنٸڭ قابىلداۋىندا بولعانى جايلى ەڭگٸمە ەل اراسىندا كەڭ تاراعان. بٸراق ەرتٷرلٸ ايتىلادى. «جاقسىنىڭ ارتىنان سٶز ەرەدٸ» دەمەكشٸ, كەيدە بۇل تۋرالى ارتىق-كەمٸ بار قوسپا ەڭگٸمەلەر دە ايتىلىپ قالادى. ونداي ورىنسىز «شىعارماشىلىقتىڭ» قازاق ٶنەرٸنە دە, دارىندى اعامىزعا دا ابىروي ەكەلمەسٸ انىق. سوندىقتان اۋزى دۋالى اقساقالدان ەستٸگەن ەڭگٸمەگە توقتالا كەتپەكپٸن.

– الدىن الا بەلگٸلەنگەن كٷنٸ نۇراعاڭ (نۇرعيسا تٸلەنديەۆ – ب.س.) ەكەۋمٸز پاتشامىزدىڭ قابىلداۋىنا باردىق, – دەپ ەسكە العان ەكەن شەمشٸ. – سەندەر قازاقستان كوممۋنيستٸك پارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى دەپ جٷرسٸڭدەر عوي.  ٶزٸم ٶمٸرٸ پارتييا قاتارىندا بولماعان سوڭ با, ەيتەۋٸر, مەن قوناەۆ اعامىزدى پاتشامىز دەپ ەسەپتەيمٸن. قابىلداۋ بٶلمەسٸندە كٶپ ايالدامادىق, تەز قابىلدادى. وتىرعان جەرٸ, قۇداي ساقتاسىن, كەڭ سارايداي ٷلكەن ەكەن. اعا تٶردەگٸ ورنىنان تۇرىپ, الدىمىزدان شىعىپ قارسى الدى. اياق-قولىم دٸرٸلدەمەگەنمەن, قاتتى تولقىدىم. قانشا دەگەنمەن, پاتشانىڭ اتى – پاتشا عوي. ونىڭ ٷستٸنە اعايدىڭ ٶزٸ – زور دەنەلٸ, اسا كەلبەتتٸ كٸسٸ. مەن ونىڭ قاسىندا كيٸكتٸڭ لاعىندايمىن. بٸزدەرگە يشارات بٸلدٸرٸپ, بٶلمەنٸڭ بٸر قاپتالىنداعى مەجٸلٸسكە ارنالعان ۇزىن ستولدىڭ اينالاسىنا قويىلعان ورىندىقتاردى نۇسقادى. بٸز جايعاسىپ وتىرىپ امان-ساۋلىق سۇراسقان سوڭ, اعا ورنىنا وتىرماي, ولاي-بۇلاي اسىقپاي-ساسپاي جٷرٸپ, ەڭگٸمەسٸن باستادى:

– قاراعىم شەمشٸ, مەن رەسپۋبليكانىڭ وبلىستارىن جيٸ ارالايمىن. كٶرشٸلەس رەسپۋبليكالاردا, شەتەلدەردە دە اۋىق-اۋىق بولامىن. سول كونتسەرتتەردە سەنٸڭ ەندەرٸڭ كٶپ ايتىلاتىنىن بايقادىم. قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ ٸشٸندە ەنٸ ەڭ كٶپ تاراعان سەن بولارسىڭ. ونى مەن دە ٷلكەن ماقتانىش تۇتامىن. سوندىقتان سەنٸمەن جٷزبە-جٷز كٶرٸسٸپ, تانىسايىنشى دەپ ەدەيٸ شاقىرتىپ ەدٸم, – دەپ ەڭگٸمەسٸن ەرٸ قاراي جالعادى. – وندا ٷلكەن كٸسٸ حالقىمىزدىڭ ٸلگەرٸدە ٶتكەن سال-سەرٸلەرٸ, ٶنەرپازدارى تۋرالى, ولار حالىقتىڭ سٷيٸكتٸ ۇلدارى, ەلدٸڭ ەركەسٸ بولعاندىعى جٶنٸندە ەرەكشە ىقىلاسپەن سٶز قوزعادى. وراعىتىپ كەلٸپ بٸر كەزدە: «بٸراق ولار ەشۋاقىتتا جامان ەدەتكە ٷيٸر بولماعان… شەمشٸ, «انانى» قويۋ كەرەك», – دەدٸ اعا بٸر سٶز يٸنٸ كەلگەندە. «اراقتى ايتىپ وتىر-اۋ» دەپ ٸشٸم قىلپ ەتە قالدى. بٸراق, «ٸشكٸلٸگٸڭدٸ قوياسىڭ با, جوق, قويمايسىڭ با?» دەپ شۇقشيعان جوق. ەڭگٸمەسٸن ەرمەن قاراي جالعاستىرا بەردٸ… نە دەگەن پاراساتتى ادام! قانداي ۇلىلىق دەسەڭٸزشٸ! بارلىق سالماقتى ٶزٸمە اۋدارىپ سالدى. اعا حالقىمىزدىڭ ٶنەرپاز, ساۋىققوي حالىق ەكەنٸن, ولاردىڭ اراسىندا تۇنعان دارىندار مول, سولار ارقىلى قازاق حالقى ەلەمگە تانىلاتىنىن, سوندىقتان ەربٸر تالانت يەسٸن ساف التىنداي ساقتاۋ كەرەك ەكەنٸن, وسى باعىتتا پارتييا مەن ٷكٸمەت تاراپىنان قامقورلىق كٶرسەتٸلەتٸنٸن بٸراز ەڭگٸمەلەدٸ. ەرينە, اعامىزدىڭ بار ەڭگٸمەسٸن قاز-قالپىندا جەتكٸزۋ مٷمكٸن ەمەس. دەگەنمەن, جالپى باعىت-باعدارى وسىلاي بولدى…

سوسىن:

– قازٸر قايدا تۇراسىڭ? نە تٸلەگٸڭ بار? – دەدٸ پاتشامىز ماعان قاراپ.

الماتىنىڭ شەتٸندەگٸ شاعىن اۋداندا ەكٸ بٶلمەلٸ ٷيدە تٶرت جان تۇرىپ جاتقانىمىزدى ايت­تىم دا, اتاق تٷگٸلٸ قولىمدا كونسەرۆاتورييا بٸ­تٸردٸ دەگەن ديپلومنىڭ جوق ەكەندٸگٸ تۋرالى لەم دەمەدٸم. ونى ايتۋعا ارىم بارمادى. ٶيتكەنٸ, مە­نٸڭ الدىمداعى بەكەن جاماقاەۆ, ەبٸلاحات (شەكەڭ قىسقارتىپ «احات كٶكە», «احات اعا» دەيتٸن) ەسپاەۆ سىندى دارىندى اعالارىم دا ەشنەرسەگە يە بولا الماي كٷن كەشٸپ جٷر عوي دەپ ويلادىم.

– شەمشٸ, مينيسترلەر كەڭەسٸ لەنين داڭعىلى بويىندا ٷي سالدىرىپ جاتىر. سودان ٷش بٶلمەلٸ ٷي بەرگٸزەم, – دەدٸ اعا. راحمەتٸمدٸ ايتتىم. قابىلداۋ بٸتتٸ. اعا بٸزدٸ بٶلمەنٸڭ ەسٸگٸنٸڭ الدىنا دەيٸن شىعارىپ سالىپ, قوشتاستى. التىن ۋاقىتىن بٶلٸپ, بٸزدٸ قابىلداعانىنا شىنايى ريزاشىلىعىمىزدى ايتىپ, بويىمىزدى قۋانىش كەرنەگەندەي كٶڭٸلمەن سىرتقا شىقتىق… سونان ون, ون بەس كٷن ٶتكەندە مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ بٸر قىز­مەتكەرٸ ٷيگە كەلٸپ, ٷش بٶلمەلٸ پەتەردٸڭ كٸلتٸن تا­بىس ەتتٸ. سونداي تاپسىرما بولعان بولۋى كەرەك…» دەپ شەكەڭ سٶزٸن اياقتادى, – دەيدٸ مۇحا­مەتجان اعاي.

ديمەكەڭ بەرگەن «قازاقستان» ۇلتتىق ەمبەباپ دٷكەنٸنٸڭ ٷستٸندەگٸ بيٸك ٷيدە ەيگٸلٸ كومپوزيتور ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن وتباسىمەن تۇردى.

كەيٸننەن ۇلى كومپوزيتوردىڭ شىمكەنتتەگٸ مۇراجايدا ساقتالعان, سىيلاس دوس-ٸنٸسٸ, وڭتٷستٸك ٶلكەگە كەڭٸنەن تانىمال بەساسپاپ ٶنەر يەسٸ مۇحا­مەت­جان اعايعا ٶز قولىمەن جازعان ەكٸ اۋىز ٶلەڭٸ ەسٸمە تٷستٸ. وندا:

ەن سالساڭ توپتان وزعان اسقاق ەدٸڭ,

تۇز-دەمٸن تاتقان ەدٸڭ باسقا دا ەلدٸڭ.

ۇل-قىز بەن دەميرانىڭ ارقاسىندا,

قانجارداي قايراپ العان جاسقا كەلدٸڭ.

ال, دوسىم, قىرىق التى جاسقا كەلدٸڭ,

بٸر ٶزٸڭ جازىلماعان داستان ەدٸڭ.

جٷز جاسا, بۇدان بىلاي, جۇماققا بار,

تاپ-تازا مٶلدٸرەگەن اسپان ەدٸڭ!

مەن سەنٸڭ اعاڭ بولام با? ەلدە قۇرداسىڭ بولام با? ەيتەۋٸر: ش.قالداياقوۆپىن. 8.ٸٸ. 78», – دەپ جازىپ, قولىن قويىپتى.

«اڭىز ادام» جۋرنالى 2010 جىلعى تامىز ايىنداعى بٸر نٶمٸرٸن تۇتاس شەمشٸنٸڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعىنا ارناعان. جۋرنال ۇجىمى دارىندى كومپوزيتور تۋرالى مول مەلٸمەتتەر جيناقتاپ, ٷلكەن ٸس تىندىرعانىندا سٶز جوق. الايدا, مۇندا شەكەڭنٸڭ وسى قولجازبا ٶلەڭٸنٸڭ كٶشٸرمەسٸ بەرٸلگەن. بٸراق, جۋرنالدىڭ ەش جەرٸندە بۇل ٶلەڭنٸڭ قاي مۇحامەتجانعا ارنالعانى جٶنٸندە دەرەك-مەلٸمەت كەلتٸرٸلمەگەن. تەك جىر مەتٸنٸندەگٸ دەميرا اپامىزدىڭ اتىنىڭ اتالۋىنان عانا بەلگٸلٸ جىرشى-تەرمەشٸ, قالامگەر-سازگەر مۇحامەتجان رٷستەموۆكە ارناپ جازىلعانىن اڭعارامىز.

تٶمەندە شەكەڭنٸڭ سول ارناۋ ٶلەڭٸنٸڭ كٶشٸرمەسٸن كەلتٸرٸپ وتىرمىز.

شەمشٸنٸڭ كەلٸنشەكتەرمەن ايتىسى

شەكەڭ سٶزگە شەبەر بولعان دەپ جٷرمٸز. ول راس سٶز. شەمشٸنٸڭ ٶزٸنە تەن لەكسيكونى, ٶزٸندٸك سٶز قولدانۋ ماشىعى, تٸپتٸ ٶزٸ ەڭگٸمە اراسىندا جيٸ ايتاتىن, ەندٸ شىعارار الدىنداعى «زاگوتوۆكاسى», ەۋەننٸڭ «چاستيتساسى», ەننٸڭ «يزيۋمينكاسى» دەگەن سەكٸلدٸ, ت.ب. ورىسشا كەسٸبي تەرميندەرٸ بولاتىن. ول ەشكٸمنٸڭ كٶڭٸلٸن جىقپايتىن گۋمانيست ەدٸ. سٷگٸرەلٸ ساپاراليەۆ, امانبەك اقاەۆ, تۇردىقىلىش ٸزتاەۆ سىندى ەرٸپتەس ٸنٸلەرٸمەن باس قوسقاندا ولاردىڭ كەيبٸرٸنٸڭ جاڭا تۋعان ەندەرٸنە پٸكٸر ايتقاندا, ٶزٸنە ۇناي قويماسا, اۆتوردىڭ كٶڭٸلٸن جىقپاي, ەدەپپەن, سىپايى عانا: «…مىناۋىڭ گارمونداعىداي ىڭعاققا-ىڭعا, ىڭعاققا-ىڭعا بولىپ كەتكەن سيياقتى» دەگەن رەۋٸشتە جۇقالاپ جەتكٸزەتٸن.

ول كٸسٸ ەدەمٸ ەزٸل, قازاقي قالجىڭداردى, ۇتىمدى دا ۇتقىر قاعىتپالاردى اياق استىنان تاۋىپ ايتاتىن. «ٶلەڭگە ەركٸمنٸڭ-اق بار تالاسى», دەپ ۇلى دانىشپان اباي حاكٸم ايتقانداي, اسىل ازاماتتىڭ ٶلەڭ سٶزگە دە قارا جاياۋ ەمەس ەكەندٸگٸن جوعارىداعى بٸز كەلتٸرگەن مىسالدان, سول سەكٸلدٸ ٶزٸنٸڭ تۇستاستارىنا, جورا-جولداستارىنا جازعان بٸر-ەكٸ اۋىز ٶلەڭ شۋماقتارىنان, كەيبٸر ەن مەتٸندەرٸن ٶزٸ جازۋىنان («قۇشاق جايعان قانداي ادام») نەمەسە اقىنداردىڭ جازعان ٶلەڭدەرٸن شيراتۋعا قوسقان ٶزٸندٸك ٷلەسٸنەن بايقايمىز. بۇدان كومپوزيتوردىڭ سٶزدٸڭ قىرى مەن سىرىنا ەرەكشە مەن بەرەتٸنٸنە, جالپى پوەزييا اتاۋلىعا, ونىڭ ٸشٸندە, ەسٸرەسە, «ٶلەڭ – سٶزدٸڭ پاتشاسى, سٶز ساراسىنا» اسا ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قارايتىنىنا, «ٸشٸ التىن, سىرتى كٷمٸس» سٶز جاقسىسىن تاڭداي بٸلەتٸنٸنە كۋە بولامىز.

مۇنىڭ وزىق ٷلگٸلەرٸن ەسٸمٸ ەلگە بەلگٸلٸ اقىن جارىلقاسىن بورانباەۆتان دا ەستٸپ جٷرمٸز.

قايدا جٷرسٸڭ, شەمشٸ اعا,

سۇراۋىمىز ايىپ پا?

ەلدە باتىپ كەتتٸڭ بە,

«قايىعىڭمەن» «جايىققا»? – دەپ جۇرت ٸزدەپ جٷرگەن كەزدەردە جارىلقاسىن كٶكەمٸز شەكەڭمەن اعالى-ٸنٸلٸدەي بٸرشاما جاقىن ارالاسقان, جاقسى سىيلاسقان. شىعارماشىلىق بايلانىستا بولعان. ٶزٸ دە – «قازاقى داستارقانىم» سەكٸلدٸ ەندەرگە سٶز جازعان شىنايى تالانت يەسٸ. بٸرقاتار جىلدار سوزاق اۋداندىق «مولشىلىق ٷشٸن» گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى بولىپ قىزمەت ەتكەن.

وسى جاقاڭ كٶكەمٸز بٸردە شەمشٸنٸڭ قىزدارمەن ايتىسقانى جايلى كٶپشٸلٸك بٸلە بەرمەيتٸن ەڭگٸمە ايتقانى بار ەدٸ. بۇل سوناۋ ٶتكەن عاسىردىڭ 1960-شى جىلدارى بولسا كەرەك. ول كەز شەكەڭنٸڭ وردا بۇزار وتىزداعى شاعى. جاس كومپوزيتور بٸر-ەكٸ ٶنەرپاز دوسىمەن سول كەزدەگٸ تالدىقورعان وبلىسىنا قاراستى پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ تاۋ بٶكتەرٸندەگٸ قويلى اۋىلعا ساپارلاتىپ بارىپتى. ٶنەر يەلەرٸ تٷسكەن ٷي قويىن سويىپ, ەتٸن اسىپ دەگەندەي, سىي-سيياپات كٶرسەتٸپتٸ. شاي قۇيىپ قىزمەت ەتٸپ جٷرگەن ەدەمٸ كيٸنگەن ەكٸ كٶركەم كەلٸنشەك مٸنەزدەرٸ اشىق, اقكٶڭٸل, ەزٸل-قالجىڭعا جاقىن جاندار ەكەن. كەلٸنشەكتەر بٸر سەت «اۋىلدىڭ التى اۋىزىن» ايتىپ ٶزدەرٸ ٶنەر كٶرسەتەدٸ دە, جٸگٸتتەردەن «قوناقكەدەگە» ەن ايتۋىن ٶتٸنەدٸ. سٶيتٸپ, ەزٸل-قالجىڭدارى جاراسقان جاستار كەشتٸڭ سوڭىن ەنگە ۇلاستىرادى. ودان ەلگٸ قوس كەلٸنشەك شەكەڭدٸ قاعىتا تابان استىنان قيىستىرىپ ٶلەڭ ايتا باستايدى. ولاردىڭ سۋىرىپ سالىپ ايتقان ٶلەڭدەرٸنە قاراي شەكەڭ دە ٶلەڭمەن جاۋاپ قايتارادى. ايتىس قىزا تٷسٸپ, ەبدەن ۇزارۋعا اينالادى. سونان سازگەر كەلٸنشەكتەرگە «تاڭ  اتىپ كەلەدٸ, دەم الايىق», – دەگەن ۇسىنىس جاساپ, دەمالادى. تاڭ اتار-اتپاستان ەلگٸ كەلٸنشەكتەر كەلٸپ قوناق جٸگٸتتەردٸ وياتىپ جٸبەرەدٸ. شەمشٸ سوندا ولارعا: «ەن ايتىپ وياتپاساڭدار, تۇرمايمىز» دەپ شارت قويىپ, جاتا بەرەدٸ. ونىڭ تالابىن ورىنداماق بولعان كەلٸنشەكتەر اياق جاققا كەلٸپ, شەمشٸنٸڭ كٶرپەسٸنٸڭ شەتٸن باسا وتىرىپ:

بولساڭ دا كەتپەن شاپقان كٷنٸمەنەن,

داۋىسىمنىڭ ويانارسىڭ ٷنٸمەنەن.

جٸگٸتتەر, بۇل جاتىسىڭ قانداي جاتىس?

شىققانداي قوي كٷزەتٸپ تٷنٸمەنەن, – دەپ شىر­قاپ قويا بەرەدٸ. وعان جاستىقتان باسىن كٶتەرٸپ شەم­شٸ:

بەلٸنەن باسىپ جٷرمٸز جالعانىڭدى,

كٶتەرٸپ كٶرەر مە ەدٸم سالماعىڭدى.

كٷنەسٸز ٶتكٸزسەم دە وسى تٷندٸ,

كيەيٸن, شىعا تۇرشى, شالبارىمدى, – دەپ جاۋ­اپ قايىرادى.

سودان كەيٸن كەلٸنشەكتەر سىرتقا شىعىپ, شە­كەڭ­دەر كيٸنٸپ بولعانشا ٷي سىرتىندا تۇرىپ ەندە­تەدٸ:

بولعاندا سٸز قالادا, بٸز دالادا,

دارييانىڭ سٸز ورتاسى, بٸز جاعادا.

سولداتشا تەز كيٸنٸپ بولساڭدارشى,

جاراسپاس سىرتتا تۇرۋ قىز بالاعا.

ال شەمشٸ كيٸز ٷي ٸشٸنەن:

كٸرە بەر, ەندٸ كيدٸم شالبارىمدى,

تٸستەرسٸڭ مەن كەتكەن سوڭ بارماعىڭدى.

ارتىڭدا بالا-شاعاڭ, بايىڭ دا جٷر,

قالدىرىپ كەتەر ەدٸم بار مالىمدى, – دەيدٸ.

سودان ٶنەرپاز جٸگٸتتەر قويلى اۋىلدىڭ ادامدارىمەن قوشتاسىپ, جولعا شىعادى. كەلٸنشەكتەر ەنمەنەن بٸر قىردان اسىرىپ شىعارىپ سالادى. ەلگٸ قوس كەلٸنشەك قوشتاسىپ تۇرىپ:

سەندەردەن الا المادىق, الاسىم بار,

كەۋدەدە جازىلمايتىن جاراسىڭدار.

بٸر تەۋلٸك كٶڭٸل اشىپ, ٶلەڭ ايتتىق,

قاي جاققا بٸزدٸ تاستاپ باراسىڭدار? – دەيدٸ.

شەمشٸ وعان تاعى:

جٸگٸتتٸك ٶزٸمٸزگە تەن شىعارسىڭ,

ال سەندەر سوعان سەيكەس سەن شىعارسىڭ.

الدا جول, ارتتا قييال, ومىراۋعا

زار تولعان, جازىلماعان ەن شىعارسىڭ, – دەپ جٷرەك سىرىن بٸلدٸرەدٸ.

سولايشا, ەلگٸ ساۋىقشىل كەلٸنشەكتەر قول بۇلعاپ, «جازىلماعان ەن بولىپ» قالا بەرٸپتٸ.

باقتييار سمانوۆ,

ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ

كوررەسپوندەنت-مٷشەسٸ.

الماتى.

"ەگەمەن قازاقستان"گازەتٸ, 2015 جىل