Uly jazýshy ǵana emes, kemeńger oishyl Lev Tolstoi óziniń shytyrman taǵdyry men qupiiaǵa toly ǵumyrymen keiingi zertteýshiler men san myńdaǵan oqyrmanyna oilanýǵa negiz bolatyn tereń syr qaldyryp ketti. Tolstoidyń «Soǵys jáne beibitshilik», «Anna Karenina» syndy álem prozasynyń jaýharlaryn týdyrǵan qaitalanbas sýretkerligi óz aldyna úlken bir taqyryp. Al onyń aqiqat pen Jaratýshy týrasyndaǵy pikirleri men ustanymdary, uly jazýshynyń bizge áli tolyq ashylyp bitpegen bólek bir álemi bolyp otyr. Osyǵan deiin orys klassiginiń jalpy din men senimge, sondai-aq, Islamǵa qatysy jaily birshama zertteýler men qundy derekter jaryq kórdi. Alaida, bul taraptaǵy pikirler men joramaldar kúni búginge deiin bir toqtamǵa kelgen joq. Ásirese, kemeńgerdiń Islam dinine qatysy týraly pikirler san qily. Sheshimi daýly ári qupiiaǵa toly bul túiindi máselege, uly qalamgerdiń Hristian dini men Islam týraly kózqarasy, kemeńgerdiń óz zamanynda musylman áleminiń oishyldary men Shákárim Qudaiberdiulymen bolǵan rýhani úndestigi biraz anyqtyq beredi dep oilaimyz.
Qazaq pen orysqa ortaq rýhani qazyna
Tolstoidyń Islamǵa qatysy týrasynda sóz qozǵamas buryn, eń aldymen qazaqtyń aiaýly uldarynyń biri bolǵan – Shákárim babamyz ben orys ǵulamasynyń arasyndaǵy rýhani bailanysty tilge tiek etýden bastaǵandy jón kóremiz. Bul eki oishyldyń óz zamanynda rýhani úndestikte bolyp, hat almasqandyǵy týraly búginderi jii aitylyp júr. Ókinishke orai, ulylardyń hat arqyly tildeskendigine shyn máninde dálel bolarlyq tarihi qujattar saqtalmaǵan. Dese de, Shákárim qajynyń uly Ahattyń esteligindegi myna bir qundy derekter, atalǵan máselege sál bolsa da jaryǵyn túsirýi múmkin. Onda, Ahat Shákárimulynyń óz ákesimen orys jazýshysy týraly bolǵan áńgimesi men Shákárim qajynyń rýhani ustazyna qoiǵan saýaldarynyń mazmuny keltirilgen.
«Marqum ákemmen bolǵan bir áńgimede: «Siz Tolstoi týraly jai áńgimeńizde de, Tolstoi týraly jazǵan óleńińizde de ony óte joǵary baǵalaisyz», – dedim. Sonda ákei aitty: «Men Tolstoidy burynda da baǵalaitynmyn. Ásirese, men Tolstoidan úsh suraq suradym. Sol suraqtaryma Tolstoi maǵan óte qymbatty jaýap qaitardy. Sol jaýaptary meni tolǵandyryp, ǵibadat alatyn sabaq bolyp, kóńilime ornap qaldy. «Adamnyń aryna tietin jaǵymsyz qylyqtardyń ishinde jáne Siz biletin arǵa eń aýyr tietini ne?» – dedim. Tolstoi buǵan: «Osy tizip turǵandaryńnyń barlyǵy da adamshylyq arǵa tietin nárseler. Menińshe, arǵa eń aýyr tietin bir is bar. Ol adam kópshilikke ne qoǵamǵa ziian keletin haqiqat isti bilip, sony bir nárseden qorǵanyp, sol haqiqatty aitpai qalsa, sol arǵa óte aýyr tiedi. Birinshi: sen óte bai bolyp, sol haqiqatty aitsań, malyńa ziian tise, ekinshi: sen mansap iesi bolyp, sol haqiqatty aitsań, mansabyńnan airylatyn bolsań, úshinshi: sol haqiqatty aitsań, basyń jazalanatyn bolsa, mine, osy úsh túrli zardaptardan qorǵanyp, kópke ziian keletin haqiqatty aitpai qalsań, arǵa eń aýyr tietini osy», – dedi. Ekinshi: «Iri shyǵarmalar jazýǵa bet aldym. Buǵan qandai keńes beresiz?» – dedim. Buǵan ol kisi: «Kóp adamdar qatysatyn shyǵarma bolsyn, ne áńgime bolsyn, aldymen, sol áńgimeniń ýaqiǵasyna, is-áreketine jazýshy ózi aralasqandai jetik bolýy kerek. Sol ýaqiǵanyń jaiy jazýshyǵa ainadai aiqyndalyp, sezinip turǵandai bolýy kerek. Olai bolmaǵan kúnde áńgime dál, qyzyqty bolyp shyqpaidy. «Kóleńkege pishken ton boiǵa shaq kelmeidi» degen máteldi jazýshy oidan shyǵarmaýy kerek. Ishine aralaspai, syrttai oi-jotamen jazylǵan shyǵarma shyndyqqa janaspai, qyzyqty bolyp shyqpaidy», – dedi. Úshinshi: «Óz jazǵanymnyń durys, terisin synaý qiyn, óz shyǵarmamnyń qatesin qandai ádispen kórip, synap, túzeýge bolady?» – degen suraǵyma uly jazýshy: «Jazýshynyń artyq qasieti – óz qatesin kórip, sony túzei alýy. Bul árkimniń qolynan kele bermeidi. «Bireýdiń qatesin bireý kóredi» degen de bar. Bárinen adam óz qatesin ózi kórip, ózi túzegen artyq, óz qatesin túzei alatyn qasiet adamnyń óz boiynda bar. Ol – adamǵa bitken aq júrek. Eger adam istegen óz isin, jazǵan sózin aq júregine synata bilse, aq júrektiń sezimi ony ashyp bere alady. Aqyl tolǵaýynan ótken qorytyndyny júrek eleginen ótkizý kerek. Júrek ymbalyna berilip daǵdylanǵan adam óz minin de, bireýdiń minin de kóre alady, sondyqtan ádil synshy – aq júrek», – dedi» (Ahat Qudaiberdiuly. «Shákárim jaiyndaǵy estelik», 64-b.).
Qazaq jáne orys rýhaniiatyna ortaq mura sanalatyn bul eki alyptyń hattaryn izdestirý, bolashaqtyń enshisindegi mańyzdy dúnieler qataryna jatqyzylady. Bul oraida biraz sharalar atqarylyp jatqanyn aita ketýge de bolady. Mysal úshin, Abai murajaiynan attanǵan bir top delegatsiia orys jazýshysynyń kózi tirisinde mekeni bolyp, qazir murajaiǵa ainalǵan Iasnaia polianaǵa baryp qaitqan bolatyn. Bul toptyń atalmysh sapary barysynda alǵa qoiǵan birneshe maqsatynyń biri – Shákárim-Tolstoi hattaryn izdestirý jumystary da bolǵan.
Osy baǵyttaǵy jumystar júieli júrgizilse, qazaq jáne orys kemeńgeriniń hattary tabylýy da yqtimal. Al osynaý tereń pásapalyq mazmunǵa ie tarihi qujattar tabylyp jatqan jaǵdaidaǵy eki eldiń mádeni qazynasyna qosar úlesin eskersek, zertteý sharalarynyń mańyzdylyǵy arta túsedi.
Eki oishyldy úndestirgen rýhani bailanys
Tolstoi men Shákárimniń suraq-jaýap formasynda órbigen bul hatynan, oi alyptaryn tolǵandyrǵan máńgilik saýaldardyń ózara uqsastyǵy kórinedi. Qazaq aqynynyń shynaiy shyǵarmashylyqtyń negizgi mindeti men adastyrmaityn týra jolǵa bastaityn aqiqat týrasyndaǵy saýaldaryna Tolstoidyń bergen jaýabynan, orys oishyly men qazaq kemeńgeriniń rýhani bailanysyn kóre alamyz. Sonymen qatar, qos tulǵanyń óz zamanynda máńgilik shyndyqty izdeýinde ortaq rýhani bastaýlardan sýsyndaǵany osyndai jarasymdy pikir almasýlarynan úilesimdi kórinis tapqan. Sondyqtan bolar, Shákárim álemin taný arqyly orys jazýshysynyń taǵylymyna bas iemiz. Bul oraida Shákárim men Tolstoi arasyndaǵy oi-pikir, ideia úndestigi men taǵdyr uqsastyqtaryn salystyra otyryp, rýhani parallel ótkizýge bolady. Qazaq oishyly qaishylyqqa toly qoǵamda ómir súrgendigi belgili. Shyǵarmashylyq adamynyń bolmysy onyń rýhani ainasy bolatyn týyndylarynan ańǵarylady desek, aqynnyń din men aqiqat, Jaratýshy týrasyndaǵy kózqarasy, kezinde jazyp qaldyrǵan dini óleńderinde keremet jyr joldarymen kestelengen.
Shákárim Qudaiberdiulynyń dúniege, ómirge, dinge degen óleń-oilary onyń kúresker aqyn bolǵanyn, jalpy, adam «taza aqyl» men «júrek kózi» arqyly aqiqatty, sol arqyly ózin tanidy degen rýhani ustanymda bolǵan tulǵa ekendiginen habar beredi. Aqynnyń tereń filosofiialyq óleńderinde dúnieni jaratýshy Qudiretti Bir kúsh bar jáne ony moiyndaý kerektigi aitylyp, sondai-aq, onyń dáleli retinde, ainala qorshaǵan tabiǵattyń jarasymdylyǵynan kórinedi deitin syrly oi kórinis beredi. Budan bólek, qazaq kemeńgeriniń syr sózderinde, adamnyń aqiqat bolmysty tanyp-bilýi, kedergisiz taza aqylǵa synatý arqyly múmkin bolatyny, keremet aqyndyq sheberlikpen astarlap jetkizilgen.
Aqynnyń adam tanymynyń múmkindiginiń sheksizdigine erekshe nazar aýdarǵandyǵyna dálel bolarlyq óleńderi az emes. Sonyń biri myna óleń joldarynda tamasha teńeýlermen astasyp kórinis beredi:
Aqyl qusy adaspai aspandasa,
Álemde nárse bolmas kózden tasa.
Jeti kók jerden ońai basqysh bolyp,
Ǵaryshqa qol jetedi qarmalasa.
Jannyń bári mendegi jar tabar edi,
Tereń oi, saý aqylmen shamalasa, –
degen jyr shýmaǵynda Shákárim qajy aqiqatty tanýdaǵy aqyldyń ornyn aiqyndap bergen. Sondai-aq, Shákárim men Tolstoi rýhani úndestigin tulǵalar ómiriniń sońǵy bóliginiń uqsastyǵymen de salystyryp ótýge bolady. Qazaq oishyly taǵylymdy ǵumyrynyń sońǵy jyldaryn Shaqpaq degen jerde jalǵyz ótkizgendigi belgili. Osylaisha Shákárim babamyz taǵdyr syilaǵan jyldary barysynda jinaǵan rýhani qazynasyn ońasha otyryp qorytýdy jón kórse, uly Tolstoi da ómiriniń sońǵy kúnderinde jalǵyzdyqty serik etip úiinen ketip qalǵan bolatyn. Adamzattyń barlyǵy teń, olardyń arasyna syzat túsiretin tek pende boiyndaǵy jat minez ben aram piǵyl ekenin aityp ótken Shákárim Qudaiberdiuly, osyndai gýmanistik ideialarymen ózi rýhani ustaz tutqan Tolstoi oilarymen bir arnada túiisip otyrǵan. Qazaq kemeńgeriniń «myltyq bilep turǵanda ádilet joq», «ar túzeitin ǵylym» kerek degen óleń-ideiasy, orys klassiginiń «Evangelie» kitabyndaǵy «bir betińnen urǵandarǵa ekinshi betińdi de tos» dep kórkem minezdilikke shaqyratyn ýaǵyzyn nasihattaýymen úndesedi. Bul eki oishyldyń adamzattyń bir-birin baýyr kórip, zulymdyq ataýlyǵa toqtaý salýdyń jolyndaǵy gýmanistik rýhani birligin kórsetetin budan bólek ózge de mysaldar jeterlik. Qazaq kemeńgeri «Taza din» – «Shataq din» turǵysyndaǵy synshyldyq oilaryn tarqata otyryp, dindi tek qazaqqa ǵana emes, barsha adamzatqa birlik pen berekeniń, tatýlyqtyń úlgisi retinde usynady:
Eńbekke shyda ebin tap ta,
Sabyrdyń túbi – sary altyn.
Ózimshil bolma, kópti ardaqta,
Adamnyń bári – óz halqyń, –
degen Shákárim joldarynda adamzattyq aýqymnyń ónegesi jatyr. Oishyl aqynnyń adamnyń barlyǵyn qadirlep, gýmanistikke úndegen izgi ideiasyna Tolstoidyń dinniń basty qaǵidaty týraly aitqan myna bir pikiri úilesedi: «Bógde halyqtyń adamdaryn súi, olar tipti kúsh kórsetse de jaqsylyq jasa. Nemisterde de, orystarda da Qudai – jalǵyz jáne eshkimdi alalamai jaqsy kóredi; sender de onyń teńdei uldarysyńdar, Qudai siiaqty kúlli jurtqa qaiyrymdy bolyńdar deimin», – degen oiy men «Hristiandar úshin eshqandai kúrdeli metafizika joq jáne bolmaidy da, Hristian ýaǵyzdaryndaǵy metafizika dep ataýǵa bolatyndardyń barlyǵy, barshaǵa uǵynyqty qarapaiym erejeden turady: kúlli adamzat – Táńiriniń perzenti, baýyrlar! Sondyqtan olar ákelerin, baýyrlaryn súiýleri tiis. Sol sebepti ózgelerdiń saǵan meiirimmen qaraǵanyn qalaitynyńdai, basqalarǵa da sondai baýyrmaldyqpen qaraǵanyń jón» degen tereń maǵynaly ýaǵyzy sabaqtasa jalǵasady.
«Úsh anyq» pen «Krýg chteniia»
Orys oishylynyń úndegen ideialaryna rýhani jaqyn máselelerdi qozǵaityn Shákárim qajynyń «Úsh anyq» eńbegi bar. Shákárim Qudaiberdiulynyń osy tereń mazmundy filosofiialyq traktatyn kóp jyldyq oi eńbeginiń jemisi dep qabyldaý kerek. Aqyn bul eńbeginde, «Ómirdiń máni ne?» degen saýalǵa buryndary ótken oishyldardyń pikiri men oilaryn, óz zamanyndaǵy qundy kózqarastardy biriktirgen bolatyn. Al Tolstoidyń osyǵan uqsas «Krýg chteniia» degen eńbegi bar. Bul kitabynda orys kemeńgeri belgili jazýshylar men tulǵalardyń, Konfýtsii men Jan Jak Rýsso sekildi tereń oily filosoftardyń aqiqat pen ómir týrasyndaǵy oilarynyń basyn quraǵan. Mine, munyń barlyǵyn da Shákárim men Tolstoi rýhani birligin qýattaityn dáiekti pikirler qataryna jatqyzýǵa bolady. Bul rýhani úndestikke Tolstoidyń Islam álemimen bailanysy da kórik beredi. Uly abyzdyń kózi tirisinde shirkeýden alastalýy men onyń Islam dinin qabyldaǵandyǵyn jaqtaityn joramaldar az emes. Kemeńgerdiń shirkeýden alastalǵany tarihi dáiektermen rastalǵandyǵy belgili. Tolstoi ómirinde oryn alǵan ózge de shytyrmandarmen qatar, uly jazýshynyń zamanynda shirkeýden alastalǵandyǵy da sansyz saýal týdyryp júrgen úlken bir taqyrypqa ainalyp otyr. Oidy san saqqa júgirtetin mundai pikirler tarazysynyń ekinshi jaǵynda orys oishyly shirkeýden ózi alystaǵan deitin qarama-qaishy pikirler de joq emes. Mundai oi ustanýshylarǵa Pavel Basinskiidiń «Lev Tolstoi: «Begstvo iz raia» atty kitabynda keltirilgen derekter men jazýshynyń pravoslav shirkeýine bailanysty kózqarastary men ideiasy negiz bolǵan sekildi. Pavel Basinskiidiń atalmysh eńbeginde jazýshynyń jer qoinyna tapsyrylǵan shaǵyn sýretteitin: «Telo L. N. polojili v dýbovyi grob, bez kresta na kryshke», «Tolstogo horonili, kak on i zaveshal, «bez tserkovnogo penia, bez ladana», «bez torjestvennyh rechei» degen sóilemder bar. Tolstoidyń pravoslav shirkeýi týrasyndaǵy ótkir pikirleri men bitispes qarsylyǵynyń saldarynan jazýshyny shirkeýden alastaý uiǵarylǵandyǵy belgili. Bul sheshim pravoslavielik shirkeýdiń bas organy sanalatyn Sinodtyń uiǵarymymen 1901 jyldyń 22 aqpanynda shyǵarylǵan edi. Al jazýshynyń musylmandyqty qabyldaýyna bailanysty pikirler bolǵandyǵyna qaramastan, bul máselede aqiqatty birjaqty kesip aitý qiyn. Islamnyń qaǵidattary izgi ustanymdardan turatyndyǵy, jazýshynyń aitqan pikirlerinde ashyq, kúnde kókte oinaityn jasyndai anyq aitylǵan. Tolstoidyń musylman álemimen tanystyǵy bolǵanyn rastaityn kózi tirisinde aityp ketken Islam jaily pikirleri men onyń ómir jolynyń musylman dúniesimen toǵysqan tustary da jeterlik.
On úshke tolǵanda bolashaq jazýshynyń otbasy san ǵasyrlar boiy musylman qaýymynyń mádeni ári rýhani ortalyǵy bolyp kelgen kóne qala Qazanǵa kóshken. Al 1844 jyly Lev Tolstoi Qazan ýniversitetiniń filosofiia fakýltetiniń shyǵys tilderi bólimine oqýǵa túsken. Sondai-aq, jazýshynyń keiin osy oqý ornynyń zań fakýltetine aýysqandyǵy da belgili. Mine, osy kezderde orys ǵulamasy Shyǵys álemin jetik biletin ǵalymdardan dáris alyp, arab jáne túrik tilderin úirengen bolatyn. Budan bólek, Tolstoi Kavkazdaǵy Terek ózenine irgeles turǵan kazak stanitsasynda 1851 jyldan bastap úsh jyl turdy. Osy aralyqta jazýshy óz erkimen áskeri mindetin ótei júrip, Kavkazdaǵy áskeri qimyldarǵa da qatysqan. Osylaisha, áskeri boryshyn óteý kezinde Tolstoi taý halqynyń ereksheligimen jaqyn tanysqan. Kemeńger jazýshy osy shaqtarda baiyptaǵan islam dúnietanymy men ómiriniń sol kezdegi bóligine deiin kórip kelgen orys qoǵamyndaǵy salt-dástúr, minez-qulyq erekshelikterin ishtei salystyrǵan bolatyn. Al Tolstoidyń Kavkazda ótken kúnderi men túigen oiy keiin jazýshynyń «Kazaktar», «Shapqynshylyq», «Ormandy kesý» povesteri men sońǵy eńbeginiń biri bolyp esepteletin «Qajymurat» povesinde sýretteldi.
Kózi tirisinde-aq Batys pen Shyǵysqa birdei abyz atanǵan Tolstoidyń Islamǵa qatysy týrasynda belgili bir oi aitý úshin, jazýshynyń musylman qairatkerlerimen bolǵan bailanysyn, sonymen birge, tarihi qujat retinde saqtalǵan hattaryna da súiený qajet. Orys jazýshysymen bailanysta bolǵan tulǵalardyń qatarynda Mahatma Gandi men mysyrlyq Mýhammed Abdony jáne taǵy da basqa oishyldar men musylman aǵartýshylaryn keltirýge bolady. Bul oraida sol kezderdegi islam reformatorlarynyń orys oishylyn qanshalyqty qurmettegeni men Tolstoidyń musylman seniminiń izgi qaǵidattaryn qadirlegenine dálel bolarlyq birneshe tarihi hattardyń birine toqtalyp ótýge tiispiz. Tolstoidyń 1908 jyly R. Elkibaevqa jazǵan hatynda: «Qurmetti baýyrym, Rahmatýlla Minǵaliuly! Men barshaǵa 1881 jyldan keiin jazylǵan shyǵarmalarym men aýdarmalarymdy basyp shyǵarýǵa ruqsatymdy bergenmin. Al, sizdiń maǵan jasaǵan usynysyńyz úshin úlken alǵysymdy bildirip, qazirgi kúni qolda turǵan eńbekterimdi jiberip otyrmyn. Sonyń ishinen ózińizge unaǵanyn iriktep alyp, basarsyz. Al, meniń Islam dini týraly ne oilaitynym jaily saýalyńyzǵa kelsek, meniń oiymsha, shynaiy din jalǵyz-aq. Bul shynaiy dinniń aqiqaty adamzatqa áli tolyq ashylǵan joq, biraq onyń keibir bólikteri barlyq dinderde baiqalady. Adamzattyń búkil damýy osy shynaiy dindi túsindirý ainalasyna kelip toptasady. Sol sebepti aqiqatty súiýshilerdiń bári dinderdegi aiyrmashylyqtardy emes, olardaǵy birlik pen shyndyqqa laiyqty pálsapalardy izdeýi qajet. Sondyqtan men barlyq dinderge, sonyń ishinde ózime jaqsy tanys Islamǵa qatysty da dál osy áreketterdi júzege asyrýǵa tyrysýdamyn».
Bul hattyń mazmunynda jazýshynyń Islamdy qasterleitini jáne bul senim týrasynda aitarlyqtai bilimi bolǵany kórinip tur. Sondai-aq, ol áldebir shynaiy dinniń baryn jáne onyń aqiqaty men syry áli ashylmaǵanyn da aitqan. Mine, tereń oily kemeńgerdiń osy sózderi onyń Hristian senimine kózqarasy men Islamdy qabyldaǵandyǵy tóńiregindegi joramaldardyń oi arnasyna durys baǵyt berýi tiis dep oilaimyz. Qalai bolǵanda da, uly jazýshy óziniń qaitalanbas shyǵarmalary men gýmanistik ideialary arqyly barsha adamzattyń birlikte bolýyn kóksedi. Abyz Tolstoidyń pendeni durys joldan taidyryp, aqiqattan adastyratyn zulymdyq pen ádiletsizdik ataýlyǵa tusaý bolarlyq áldebir haq jolyn izdegeni anyq. Adamzatqa izgilik ilimin úndep ótken ózge de «tańdaýlylar» sekildi, bul aqiqat jolyn bizdiń Shákárim babamyz da ańsaǵan edi. Óziniń tereń mazmundy pálsapalyq oilarynyń altyn qazyǵy bolǵan «Ar ilimi» ideiasymen, Shákárim Qudaiberdiuly Tolstoi bastaǵan ulylar shoǵyrynan ózine laiyq oryn aldy dep oilaimyz. Joǵaryda keltirgen derektermen eki oishyldyń arasyndaǵy bailanysqa taǵy bir márte nazar aýdaryp, osy arqyly Tolstoidyń Islam álemimen qatynasyn shama-sharqymyzsha zerdeleýge tyrysqan bolatynbyz. Al, adamzatqa úlken ósiet qaldyryp ketken Shákárim men Tolstoi arasyndaǵy máńgilik rýhani úndestiktiń taǵylymy mol ekeni sózsiz.
Murat Muqashuly,
«Qazaq ádebieti» gazeti