ۇلى جازۋشى عانا ەمەس, كەمەڭگەر ويشىل لەۆ تولستوي ٶزٸنٸڭ شىتىرمان تاعدىرى مەن قۇپيياعا تولى عۇمىرىمەن كەيٸنگٸ زەرتتەۋشٸلەر مەن سان مىڭداعان وقىرمانىنا ويلانۋعا نەگٸز بولاتىن تەرەڭ سىر قالدىرىپ كەتتٸ. تولستويدىڭ «سوعىس جەنە بەيبٸتشٸلٸك», «اننا كارەنينا» سىندى ەلەم پروزاسىنىڭ جاۋھارلارىن تۋدىرعان قايتالانباس سۋرەتكەرلٸگٸ ٶز الدىنا ٷلكەن بٸر تاقىرىپ. ال ونىڭ اقيقات پەن جاراتۋشى تۋراسىنداعى پٸكٸرلەرٸ مەن ۇستانىمدارى, ۇلى جازۋشىنىڭ بٸزگە ەلٸ تولىق اشىلىپ بٸتپەگەن بٶلەك بٸر ەلەمٸ بولىپ وتىر. وسىعان دەيٸن ورىس كلاسسيگٸنٸڭ جالپى دٸن مەن سەنٸمگە, سونداي-اق, يسلامعا قاتىسى جايلى بٸرشاما زەرتتەۋلەر مەن قۇندى دەرەكتەر جارىق كٶردٸ. الايدا, بۇل تاراپتاعى پٸكٸرلەر مەن جورامالدار كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن بٸر توقتامعا كەلگەن جوق. ەسٸرەسە, كەمەڭگەردٸڭ يسلام دٸنٸنە قاتىسى تۋرالى پٸكٸرلەر سان قيلى. شەشٸمٸ داۋلى ەرٸ قۇپيياعا تولى بۇل تٷيٸندٸ مەسەلەگە, ۇلى قالامگەردٸڭ حريستيان دٸنٸ مەن يسلام تۋرالى كٶزقاراسى, كەمەڭگەردٸڭ ٶز زامانىندا مۇسىلمان ەلەمٸنٸڭ ويشىلدارى مەن شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلىمەن بولعان رۋحاني ٷندەستٸگٸ بٸراز انىقتىق بەرەدٸ دەپ ويلايمىز.
قازاق پەن ورىسقا ورتاق رۋحاني قازىنا
تولستويدىڭ يسلامعا قاتىسى تۋراسىندا سٶز قوزعاماس بۇرىن, ەڭ الدىمەن قازاقتىڭ اياۋلى ۇلدارىنىڭ بٸرٸ بولعان – شەكەرٸم بابامىز بەن ورىس عۇلاماسىنىڭ اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستى تٸلگە تيەك ەتۋدەن باستاعاندى جٶن كٶرەمٸز. بۇل ەكٸ ويشىلدىڭ ٶز زامانىندا رۋحاني ٷندەستٸكتە بولىپ, حات الماسقاندىعى تۋرالى بٷگٸندەرٸ جيٸ ايتىلىپ جٷر. ٶكٸنٸشكە وراي, ۇلىلاردىڭ حات ارقىلى تٸلدەسكەندٸگٸنە شىن مەنٸندە دەلەل بولارلىق تاريحي قۇجاتتار ساقتالماعان. دەسە دە, شەكەرٸم قاجىنىڭ ۇلى احاتتىڭ ەستەلٸگٸندەگٸ مىنا بٸر قۇندى دەرەكتەر, اتالعان مەسەلەگە سەل بولسا دا جارىعىن تٷسٸرۋٸ مٷمكٸن. وندا, احات شەكەرٸمۇلىنىڭ ٶز ەكەسٸمەن ورىس جازۋشىسى تۋرالى بولعان ەڭگٸمەسٸ مەن شەكەرٸم قاجىنىڭ رۋحاني ۇستازىنا قويعان ساۋالدارىنىڭ مازمۇنى كەلتٸرٸلگەن.
«مارقۇم ەكەممەن بولعان بٸر ەڭگٸمەدە: «سٸز تولستوي تۋرالى جاي ەڭگٸمەڭٸزدە دە, تولستوي تۋرالى جازعان ٶلەڭٸڭٸزدە دە ونى ٶتە جوعارى باعالايسىز», – دەدٸم. سوندا ەكەي ايتتى: «مەن تولستويدى بۇرىندا دا باعالايتىنمىن. ەسٸرەسە, مەن تولستويدان ٷش سۇراق سۇرادىم. سول سۇراقتارىما تولستوي ماعان ٶتە قىمباتتى جاۋاپ قايتاردى. سول جاۋاپتارى مەنٸ تولعاندىرىپ, عيبادات الاتىن ساباق بولىپ, كٶڭٸلٸمە ورناپ قالدى. «ادامنىڭ ارىنا تيەتٸن جاعىمسىز قىلىقتاردىڭ ٸشٸندە جەنە سٸز بٸلەتٸن ارعا ەڭ اۋىر تيەتٸنٸ نە?» – دەدٸم. تولستوي بۇعان: «وسى تٸزٸپ تۇرعاندارىڭنىڭ بارلىعى دا ادامشىلىق ارعا تيەتٸن نەرسەلەر. مەنٸڭشە, ارعا ەڭ اۋىر تيەتٸن بٸر ٸس بار. ول ادام كٶپشٸلٸككە نە قوعامعا زييان كەلەتٸن حاقيقات ٸستٸ بٸلٸپ, سونى بٸر نەرسەدەن قورعانىپ, سول حاقيقاتتى ايتپاي قالسا, سول ارعا ٶتە اۋىر تيەدٸ. بٸرٸنشٸ: سەن ٶتە باي بولىپ, سول حاقيقاتتى ايتساڭ, مالىڭا زييان تيسە, ەكٸنشٸ: سەن مانساپ يەسٸ بولىپ, سول حاقيقاتتى ايتساڭ, مانسابىڭنان ايرىلاتىن بولساڭ, ٷشٸنشٸ: سول حاقيقاتتى ايتساڭ, باسىڭ جازالاناتىن بولسا, مٸنە, وسى ٷش تٷرلٸ زارداپتاردان قورعانىپ, كٶپكە زييان كەلەتٸن حاقيقاتتى ايتپاي قالساڭ, ارعا ەڭ اۋىر تيەتٸنٸ وسى», – دەدٸ. ەكٸنشٸ: «ٸرٸ شىعارمالار جازۋعا بەت الدىم. بۇعان قانداي كەڭەس بەرەسٸز?» – دەدٸم. بۇعان ول كٸسٸ: «كٶپ ادامدار قاتىساتىن شىعارما بولسىن, نە ەڭگٸمە بولسىن, الدىمەن, سول ەڭگٸمەنٸڭ ۋاقيعاسىنا, ٸس-ەرەكەتٸنە جازۋشى ٶزٸ ارالاسقانداي جەتٸك بولۋى كەرەك. سول ۋاقيعانىڭ جايى جازۋشىعا ايناداي ايقىندالىپ, سەزٸنٸپ تۇرعانداي بولۋى كەرەك. ولاي بولماعان كٷندە ەڭگٸمە دەل, قىزىقتى بولىپ شىقپايدى. «كٶلەڭكەگە پٸشكەن تون بويعا شاق كەلمەيدٸ» دەگەن مەتەلدٸ جازۋشى ويدان شىعارماۋى كەرەك. ٸشٸنە ارالاسپاي, سىرتتاي وي-جوتامەن جازىلعان شىعارما شىندىققا جاناسپاي, قىزىقتى بولىپ شىقپايدى», – دەدٸ. ٷشٸنشٸ: «ٶز جازعانىمنىڭ دۇرىس, تەرٸسٸن سىناۋ قيىن, ٶز شىعارمامنىڭ قاتەسٸن قانداي ەدٸسپەن كٶرٸپ, سىناپ, تٷزەۋگە بولادى?» – دەگەن سۇراعىما ۇلى جازۋشى: «جازۋشىنىڭ ارتىق قاسيەتٸ – ٶز قاتەسٸن كٶرٸپ, سونى تٷزەي الۋى. بۇل ەركٸمنٸڭ قولىنان كەلە بەرمەيدٸ. «بٸرەۋدٸڭ قاتەسٸن بٸرەۋ كٶرەدٸ» دەگەن دە بار. بەرٸنەن ادام ٶز قاتەسٸن ٶزٸ كٶرٸپ, ٶزٸ تٷزەگەن ارتىق, ٶز قاتەسٸن تٷزەي الاتىن قاسيەت ادامنىڭ ٶز بويىندا بار. ول – ادامعا بٸتكەن اق جٷرەك. ەگەر ادام ٸستەگەن ٶز ٸسٸن, جازعان سٶزٸن اق جٷرەگٸنە سىناتا بٸلسە, اق جٷرەكتٸڭ سەزٸمٸ ونى اشىپ بەرە الادى. اقىل تولعاۋىنان ٶتكەن قورىتىندىنى جٷرەك ەلەگٸنەن ٶتكٸزۋ كەرەك. جٷرەك ىمبالىنا بەرٸلٸپ داعدىلانعان ادام ٶز مٸنٸن دە, بٸرەۋدٸڭ مٸنٸن دە كٶرە الادى, سوندىقتان ەدٸل سىنشى – اق جٷرەك», – دەدٸ» (احات قۇدايبەردٸۇلى. «شەكەرٸم جايىنداعى ەستەلٸك», 64-ب.).
قازاق جەنە ورىس رۋحانيياتىنا ورتاق مۇرا سانالاتىن بۇل ەكٸ الىپتىڭ حاتتارىن ٸزدەستٸرۋ, بولاشاقتىڭ ەنشٸسٸندەگٸ ماڭىزدى دٷنيەلەر قاتارىنا جاتقىزىلادى. بۇل ورايدا بٸراز شارالار اتقارىلىپ جاتقانىن ايتا كەتۋگە دە بولادى. مىسال ٷشٸن, اباي مۇراجايىنان اتتانعان بٸر توپ دەلەگاتسييا ورىس جازۋشىسىنىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە مەكەنٸ بولىپ, قازٸر مۇراجايعا اينالعان ياسنايا پولياناعا بارىپ قايتقان بولاتىن. بۇل توپتىڭ اتالمىش ساپارى بارىسىندا العا قويعان بٸرنەشە ماقساتىنىڭ بٸرٸ – شەكەرٸم-تولستوي حاتتارىن ٸزدەستٸرۋ جۇمىستارى دا بولعان.
وسى باعىتتاعى جۇمىستار جٷيەلٸ جٷرگٸزٸلسە, قازاق جەنە ورىس كەمەڭگەرٸنٸڭ حاتتارى تابىلۋى دا ىقتيمال. ال وسىناۋ تەرەڭ پەساپالىق مازمۇنعا يە تاريحي قۇجاتتار تابىلىپ جاتقان جاعدايداعى ەكٸ ەلدٸڭ مەدەني قازىناسىنا قوسار ٷلەسٸن ەسكەرسەك, زەرتتەۋ شارالارىنىڭ ماڭىزدىلىعى ارتا تٷسەدٸ.
ەكٸ ويشىلدى ٷندەستٸرگەن رۋحاني بايلانىس
تولستوي مەن شەكەرٸمنٸڭ سۇراق-جاۋاپ فورماسىندا ٶربٸگەن بۇل حاتىنان, وي الىپتارىن تولعاندىرعان مەڭگٸلٸك ساۋالداردىڭ ٶزارا ۇقساستىعى كٶرٸنەدٸ. قازاق اقىنىنىڭ شىنايى شىعارماشىلىقتىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ مەن اداستىرمايتىن تۋرا جولعا باستايتىن اقيقات تۋراسىنداعى ساۋالدارىنا تولستويدىڭ بەرگەن جاۋابىنان, ورىس ويشىلى مەن قازاق كەمەڭگەرٸنٸڭ رۋحاني بايلانىسىن كٶرە الامىز. سونىمەن قاتار, قوس تۇلعانىڭ ٶز زامانىندا مەڭگٸلٸك شىندىقتى ٸزدەۋٸندە ورتاق رۋحاني باستاۋلاردان سۋسىنداعانى وسىنداي جاراسىمدى پٸكٸر الماسۋلارىنان ٷيلەسٸمدٸ كٶرٸنٸس تاپقان. سوندىقتان بولار, شەكەرٸم ەلەمٸن تانۋ ارقىلى ورىس جازۋشىسىنىڭ تاعىلىمىنا باس يەمٸز. بۇل ورايدا شەكەرٸم مەن تولستوي اراسىنداعى وي-پٸكٸر, يدەيا ٷندەستٸگٸ مەن تاعدىر ۇقساستىقتارىن سالىستىرا وتىرىپ, رۋحاني پاراللەل ٶتكٸزۋگە بولادى. قازاق ويشىلى قايشىلىققا تولى قوعامدا ٶمٸر سٷرگەندٸگٸ بەلگٸلٸ. شىعارماشىلىق ادامىنىڭ بولمىسى ونىڭ رۋحاني ايناسى بولاتىن تۋىندىلارىنان اڭعارىلادى دەسەك, اقىننىڭ دٸن مەن اقيقات, جاراتۋشى تۋراسىنداعى كٶزقاراسى, كەزٸندە جازىپ قالدىرعان دٸني ٶلەڭدەرٸندە كەرەمەت جىر جولدارىمەن كەستەلەنگەن.
شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلىنىڭ دٷنيەگە, ٶمٸرگە, دٸنگە دەگەن ٶلەڭ-ويلارى ونىڭ كٷرەسكەر اقىن بولعانىن, جالپى, ادام «تازا اقىل» مەن «جٷرەك كٶزٸ» ارقىلى اقيقاتتى, سول ارقىلى ٶزٸن تانيدى دەگەن رۋحاني ۇستانىمدا بولعان تۇلعا ەكەندٸگٸنەن حابار بەرەدٸ. اقىننىڭ تەرەڭ فيلوسوفييالىق ٶلەڭدەرٸندە دٷنيەنٸ جاراتۋشى قۇدٸرەتتٸ بٸر كٷش بار جەنە ونى مويىنداۋ كەرەكتٸگٸ ايتىلىپ, سونداي-اق, ونىڭ دەلەلٸ رەتٸندە, اينالا قورشاعان تابيعاتتىڭ جاراسىمدىلىعىنان كٶرٸنەدٸ دەيتٸن سىرلى وي كٶرٸنٸس بەرەدٸ. بۇدان بٶلەك, قازاق كەمەڭگەرٸنٸڭ سىر سٶزدەرٸندە, ادامنىڭ اقيقات بولمىستى تانىپ-بٸلۋٸ, كەدەرگٸسٸز تازا اقىلعا سىناتۋ ارقىلى مٷمكٸن بولاتىنى, كەرەمەت اقىندىق شەبەرلٸكپەن استارلاپ جەتكٸزٸلگەن.
اقىننىڭ ادام تانىمىنىڭ مٷمكٸندٸگٸنٸڭ شەكسٸزدٸگٸنە ەرەكشە نازار اۋدارعاندىعىنا دەلەل بولارلىق ٶلەڭدەرٸ از ەمەس. سونىڭ بٸرٸ مىنا ٶلەڭ جولدارىندا تاماشا تەڭەۋلەرمەن استاسىپ كٶرٸنٸس بەرەدٸ:
اقىل قۇسى اداسپاي اسپانداسا,
ەلەمدە نەرسە بولماس كٶزدەن تاسا.
جەتٸ كٶك جەردەن وڭاي باسقىش بولىپ,
عارىشقا قول جەتەدٸ قارمالاسا.
جاننىڭ بەرٸ مەندەگٸ جار تابار ەدٸ,
تەرەڭ وي, ساۋ اقىلمەن شامالاسا, –
دەگەن جىر شۋماعىندا شەكەرٸم قاجى اقيقاتتى تانۋداعى اقىلدىڭ ورنىن ايقىنداپ بەرگەن. سونداي-اق, شەكەرٸم مەن تولستوي رۋحاني ٷندەستٸگٸن تۇلعالار ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى بٶلٸگٸنٸڭ ۇقساستىعىمەن دە سالىستىرىپ ٶتۋگە بولادى. قازاق ويشىلى تاعىلىمدى عۇمىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن شاقپاق دەگەن جەردە جالعىز ٶتكٸزگەندٸگٸ بەلگٸلٸ. وسىلايشا شەكەرٸم بابامىز تاعدىر سىيلاعان جىلدارى بارىسىندا جيناعان رۋحاني قازىناسىن وڭاشا وتىرىپ قورىتۋدى جٶن كٶرسە, ۇلى تولستوي دا ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى كٷندەرٸندە جالعىزدىقتى سەرٸك ەتٸپ ٷيٸنەن كەتٸپ قالعان بولاتىن. ادامزاتتىڭ بارلىعى تەڭ, ولاردىڭ اراسىنا سىزات تٷسٸرەتٸن تەك پەندە بويىنداعى جات مٸنەز بەن ارام پيعىل ەكەنٸن ايتىپ ٶتكەن شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى, وسىنداي گۋمانيستٸك يدەيالارىمەن ٶزٸ رۋحاني ۇستاز تۇتقان تولستوي ويلارىمەن بٸر ارنادا تٷيٸسٸپ وتىرعان. قازاق كەمەڭگەرٸنٸڭ «مىلتىق بيلەپ تۇرعاندا ەدٸلەت جوق», «ار تٷزەيتٸن عىلىم» كەرەك دەگەن ٶلەڭ-يدەياسى, ورىس كلاسسيگٸنٸڭ «ەۆانگەليە» كٸتابىنداعى «بٸر بەتٸڭنەن ۇرعاندارعا ەكٸنشٸ بەتٸڭدٸ دە توس» دەپ كٶركەم مٸنەزدٸلٸككە شاقىراتىن ۋاعىزىن ناسيحاتتاۋىمەن ٷندەسەدٸ. بۇل ەكٸ ويشىلدىڭ ادامزاتتىڭ بٸر-بٸرٸن باۋىر كٶرٸپ, زۇلىمدىق اتاۋلىعا توقتاۋ سالۋدىڭ جولىنداعى گۋمانيستٸك رۋحاني بٸرلٸگٸن كٶرسەتەتٸن بۇدان بٶلەك ٶزگە دە مىسالدار جەتەرلٸك. قازاق كەمەڭگەرٸ «تازا دٸن» – «شاتاق دٸن» تۇرعىسىنداعى سىنشىلدىق ويلارىن تارقاتا وتىرىپ, دٸندٸ تەك قازاققا عانا ەمەس, بارشا ادامزاتقا بٸرلٸك پەن بەرەكەنٸڭ, تاتۋلىقتىڭ ٷلگٸسٸ رەتٸندە ۇسىنادى:
ەڭبەككە شىدا ەبٸن تاپ تا,
سابىردىڭ تٷبٸ – سارى التىن.
ٶزٸمشٸل بولما, كٶپتٸ ارداقتا,
ادامنىڭ بەرٸ – ٶز حالقىڭ, –
دەگەن شەكەرٸم جولدارىندا ادامزاتتىق اۋقىمنىڭ ٶنەگەسٸ جاتىر. ويشىل اقىننىڭ ادامنىڭ بارلىعىن قادٸرلەپ, گۋمانيستٸككە ٷندەگەن ٸزگٸ يدەياسىنا تولستويدىڭ دٸننٸڭ باستى قاعيداتى تۋرالى ايتقان مىنا بٸر پٸكٸرٸ ٷيلەسەدٸ: «بٶگدە حالىقتىڭ ادامدارىن سٷي, ولار تٸپتٸ كٷش كٶرسەتسە دە جاقسىلىق جاسا. نەمٸستەردە دە, ورىستاردا دا قۇداي – جالعىز جەنە ەشكٸمدٸ الالاماي جاقسى كٶرەدٸ; سەندەر دە ونىڭ تەڭدەي ۇلدارىسىڭدار, قۇداي سيياقتى كٷللٸ جۇرتقا قايىرىمدى بولىڭدار دەيمٸن», – دەگەن ويى مەن «حريستياندار ٷشٸن ەشقانداي كٷردەلٸ مەتافيزيكا جوق جەنە بولمايدى دا, حريستيان ۋاعىزدارىنداعى مەتافيزيكا دەپ اتاۋعا بولاتىنداردىڭ بارلىعى, بارشاعا ۇعىنىقتى قاراپايىم ەرەجەدەن تۇرادى: كٷللٸ ادامزات – تەڭٸرٸنٸڭ پەرزەنتٸ, باۋىرلار! سوندىقتان ولار ەكەلەرٸن, باۋىرلارىن سٷيۋلەرٸ تيٸس. سول سەبەپتٸ ٶزگەلەردٸڭ ساعان مەيٸرٸممەن قاراعانىن قالايتىنىڭداي, باسقالارعا دا سونداي باۋىرمالدىقپەن قاراعانىڭ جٶن» دەگەن تەرەڭ ماعىنالى ۋاعىزى ساباقتاسا جالعاسادى.
«ٷش انىق» پەن «كرۋگ چتەنييا»
ورىس ويشىلىنىڭ ٷندەگەن يدەيالارىنا رۋحاني جاقىن مەسەلەلەردٸ قوزعايتىن شەكەرٸم قاجىنىڭ «ٷش انىق» ەڭبەگٸ بار. شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلىنىڭ وسى تەرەڭ مازمۇندى فيلوسوفييالىق تراكتاتىن كٶپ جىلدىق وي ەڭبەگٸنٸڭ جەمٸسٸ دەپ قابىلداۋ كەرەك. اقىن بۇل ەڭبەگٸندە, «ٶمٸردٸڭ مەنٸ نە?» دەگەن ساۋالعا بۇرىندارى ٶتكەن ويشىلداردىڭ پٸكٸرٸ مەن ويلارىن, ٶز زامانىنداعى قۇندى كٶزقاراستاردى بٸرٸكتٸرگەن بولاتىن. ال تولستويدىڭ وسىعان ۇقساس «كرۋگ چتەنييا» دەگەن ەڭبەگٸ بار. بۇل كٸتابىندا ورىس كەمەڭگەرٸ بەلگٸلٸ جازۋشىلار مەن تۇلعالاردىڭ, كونفۋتسيي مەن جان جاك رۋسسو سەكٸلدٸ تەرەڭ ويلى فيلوسوفتاردىڭ اقيقات پەن ٶمٸر تۋراسىنداعى ويلارىنىڭ باسىن قۇراعان. مٸنە, مۇنىڭ بارلىعىن دا شەكەرٸم مەن تولستوي رۋحاني بٸرلٸگٸن قۋاتتايتىن دەيەكتٸ پٸكٸرلەر قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. بۇل رۋحاني ٷندەستٸككە تولستويدىڭ يسلام ەلەمٸمەن بايلانىسى دا كٶرٸك بەرەدٸ. ۇلى ابىزدىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە شٸركەۋدەن الاستالۋى مەن ونىڭ يسلام دٸنٸن قابىلداعاندىعىن جاقتايتىن جورامالدار از ەمەس. كەمەڭگەردٸڭ شٸركەۋدەن الاستالعانى تاريحي دەيەكتەرمەن راستالعاندىعى بەلگٸلٸ. تولستوي ٶمٸرٸندە ورىن العان ٶزگە دە شىتىرماندارمەن قاتار, ۇلى جازۋشىنىڭ زامانىندا شٸركەۋدەن الاستالعاندىعى دا سانسىز ساۋال تۋدىرىپ جٷرگەن ٷلكەن بٸر تاقىرىپقا اينالىپ وتىر. ويدى سان ساققا جٷگٸرتەتٸن مۇنداي پٸكٸرلەر تارازىسىنىڭ ەكٸنشٸ جاعىندا ورىس ويشىلى شٸركەۋدەن ٶزٸ الىستاعان دەيتٸن قاراما-قايشى پٸكٸرلەر دە جوق ەمەس. مۇنداي وي ۇستانۋشىلارعا پاۆەل باسينسكييدٸڭ «لەۆ تولستوي: «بەگستۆو يز رايا» اتتى كٸتابىندا كەلتٸرٸلگەن دەرەكتەر مەن جازۋشىنىڭ پراۆوسلاۆ شٸركەۋٸنە بايلانىستى كٶزقاراستارى مەن يدەياسى نەگٸز بولعان سەكٸلدٸ. پاۆەل باسينسكييدٸڭ اتالمىش ەڭبەگٸندە جازۋشىنىڭ جەر قوينىنا تاپسىرىلعان شاعىن سۋرەتتەيتٸن: «تەلو ل. ن. پولوجيلي ۆ دۋبوۆىي گروب, بەز كرەستا نا كرىشكە», «تولستوگو حورونيلي, كاك ون ي زاۆەششال, «بەز تسەركوۆنوگو پەنيا, بەز لادانا», «بەز تورجەستۆەننىح رەچەي» دەگەن سٶيلەمدەر بار. تولستويدىڭ پراۆوسلاۆ شٸركەۋٸ تۋراسىنداعى ٶتكٸر پٸكٸرلەرٸ مەن بٸتٸسپەس قارسىلىعىنىڭ سالدارىنان جازۋشىنى شٸركەۋدەن الاستاۋ ۇيعارىلعاندىعى بەلگٸلٸ. بۇل شەشٸم پراۆوسلاۆيەلٸك شٸركەۋدٸڭ باس ورگانى سانالاتىن سينودتىڭ ۇيعارىمىمەن 1901 جىلدىڭ 22 اقپانىندا شىعارىلعان ەدٸ. ال جازۋشىنىڭ مۇسىلماندىقتى قابىلداۋىنا بايلانىستى پٸكٸرلەر بولعاندىعىنا قاراماستان, بۇل مەسەلەدە اقيقاتتى بٸرجاقتى كەسٸپ ايتۋ قيىن. يسلامنىڭ قاعيداتتارى ٸزگٸ ۇستانىمداردان تۇراتىندىعى, جازۋشىنىڭ ايتقان پٸكٸرلەرٸندە اشىق, كٷندە كٶكتە وينايتىن جاسىنداي انىق ايتىلعان. تولستويدىڭ مۇسىلمان ەلەمٸمەن تانىستىعى بولعانىن راستايتىن كٶزٸ تٸرٸسٸندە ايتىپ كەتكەن يسلام جايلى پٸكٸرلەرٸ مەن ونىڭ ٶمٸر جولىنىڭ مۇسىلمان دٷنيەسٸمەن توعىسقان تۇستارى دا جەتەرلٸك.
ون ٷشكە تولعاندا بولاشاق جازۋشىنىڭ وتباسى سان عاسىرلار بويى مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ مەدەني ەرٸ رۋحاني ورتالىعى بولىپ كەلگەن كٶنە قالا قازانعا كٶشكەن. ال 1844 جىلى لەۆ تولستوي قازان ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ فيلوسوفييا فاكۋلتەتٸنٸڭ شىعىس تٸلدەرٸ بٶلٸمٸنە وقۋعا تٷسكەن. سونداي-اق, جازۋشىنىڭ كەيٸن وسى وقۋ ورنىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتٸنە اۋىسقاندىعى دا بەلگٸلٸ. مٸنە, وسى كەزدەردە ورىس عۇلاماسى شىعىس ەلەمٸن جەتٸك بٸلەتٸن عالىمداردان دەرٸس الىپ, اراب جەنە تٷرٸك تٸلدەرٸن ٷيرەنگەن بولاتىن. بۇدان بٶلەك, تولستوي كاۆكازداعى تەرەك ٶزەنٸنە ٸرگەلەس تۇرعان كازاك ستانيتساسىندا 1851 جىلدان باستاپ ٷش جىل تۇردى. وسى ارالىقتا جازۋشى ٶز ەركٸمەن ەسكەري مٸندەتٸن ٶتەي جٷرٸپ, كاۆكازداعى ەسكەري قيمىلدارعا دا قاتىسقان. وسىلايشا, ەسكەري بورىشىن ٶتەۋ كەزٸندە تولستوي تاۋ حالقىنىڭ ەرەكشەلٸگٸمەن جاقىن تانىسقان. كەمەڭگەر جازۋشى وسى شاقتاردا بايىپتاعان يسلام دٷنيەتانىمى مەن ٶمٸرٸنٸڭ سول كەزدەگٸ بٶلٸگٸنە دەيٸن كٶرٸپ كەلگەن ورىس قوعامىنداعى سالت-دەستٷر, مٸنەز-قۇلىق ەرەكشەلٸكتەرٸن ٸشتەي سالىستىرعان بولاتىن. ال تولستويدىڭ كاۆكازدا ٶتكەن كٷندەرٸ مەن تٷيگەن ويى كەيٸن جازۋشىنىڭ «كازاكتار», «شاپقىنشىلىق», «ورماندى كەسۋ» پوۆەستەرٸ مەن سوڭعى ەڭبەگٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ ەسەپتەلەتٸن «قاجىمۇرات» پوۆەسٸندە سۋرەتتەلدٸ.
كٶزٸ تٸرٸسٸندە-اق باتىس پەن شىعىسقا بٸردەي ابىز اتانعان تولستويدىڭ يسلامعا قاتىسى تۋراسىندا بەلگٸلٸ بٸر وي ايتۋ ٷشٸن, جازۋشىنىڭ مۇسىلمان قايراتكەرلەرٸمەن بولعان بايلانىسىن, سونىمەن بٸرگە, تاريحي قۇجات رەتٸندە ساقتالعان حاتتارىنا دا سٷيەنۋ قاجەت. ورىس جازۋشىسىمەن بايلانىستا بولعان تۇلعالاردىڭ قاتارىندا ماحاتما گاندي مەن مىسىرلىق مۋحاممەد ابدونى جەنە تاعى دا باسقا ويشىلدار مەن مۇسىلمان اعارتۋشىلارىن كەلتٸرۋگە بولادى. بۇل ورايدا سول كەزدەردەگٸ يسلام رەفورماتورلارىنىڭ ورىس ويشىلىن قانشالىقتى قۇرمەتتەگەنٸ مەن تولستويدىڭ مۇسىلمان سەنٸمٸنٸڭ ٸزگٸ قاعيداتتارىن قادٸرلەگەنٸنە دەلەل بولارلىق بٸرنەشە تاريحي حاتتاردىڭ بٸرٸنە توقتالىپ ٶتۋگە تيٸسپٸز. تولستويدىڭ 1908 جىلى ر. ەلكٸباەۆقا جازعان حاتىندا: «قۇرمەتتٸ باۋىرىم, راحماتۋللا مينعاليۇلى! مەن بارشاعا 1881 جىلدان كەيٸن جازىلعان شىعارمالارىم مەن اۋدارمالارىمدى باسىپ شىعارۋعا رۇقساتىمدى بەرگەنمٸن. ال, سٸزدٸڭ ماعان جاساعان ۇسىنىسىڭىز ٷشٸن ٷلكەن العىسىمدى بٸلدٸرٸپ, قازٸرگٸ كٷنٸ قولدا تۇرعان ەڭبەكتەرٸمدٸ جٸبەرٸپ وتىرمىن. سونىڭ ٸشٸنەن ٶزٸڭٸزگە ۇناعانىن ٸرٸكتەپ الىپ, باسارسىز. ال, مەنٸڭ يسلام دٸنٸ تۋرالى نە ويلايتىنىم جايلى ساۋالىڭىزعا كەلسەك, مەنٸڭ ويىمشا, شىنايى دٸن جالعىز-اق. بۇل شىنايى دٸننٸڭ اقيقاتى ادامزاتقا ەلٸ تولىق اشىلعان جوق, بٸراق ونىڭ كەيبٸر بٶلٸكتەرٸ بارلىق دٸندەردە بايقالادى. ادامزاتتىڭ بٷكٸل دامۋى وسى شىنايى دٸندٸ تٷسٸندٸرۋ اينالاسىنا كەلٸپ توپتاسادى. سول سەبەپتٸ اقيقاتتى سٷيۋشٸلەردٸڭ بەرٸ دٸندەردەگٸ ايىرماشىلىقتاردى ەمەس, ولارداعى بٸرلٸك پەن شىندىققا لايىقتى پەلساپالاردى ٸزدەۋٸ قاجەت. سوندىقتان مەن بارلىق دٸندەرگە, سونىڭ ٸشٸندە ٶزٸمە جاقسى تانىس يسلامعا قاتىستى دا دەل وسى ەرەكەتتەردٸ جٷزەگە اسىرۋعا تىرىسۋدامىن».
بۇل حاتتىڭ مازمۇنىندا جازۋشىنىڭ يسلامدى قاستەرلەيتٸنٸ جەنە بۇل سەنٸم تۋراسىندا ايتارلىقتاي بٸلٸمٸ بولعانى كٶرٸنٸپ تۇر. سونداي-اق, ول ەلدەبٸر شىنايى دٸننٸڭ بارىن جەنە ونىڭ اقيقاتى مەن سىرى ەلٸ اشىلماعانىن دا ايتقان. مٸنە, تەرەڭ ويلى كەمەڭگەردٸڭ وسى سٶزدەرٸ ونىڭ حريستيان سەنٸمٸنە كٶزقاراسى مەن يسلامدى قابىلداعاندىعى تٶڭٸرەگٸندەگٸ جورامالداردىڭ وي ارناسىنا دۇرىس باعىت بەرۋٸ تيٸس دەپ ويلايمىز. قالاي بولعاندا دا, ۇلى جازۋشى ٶزٸنٸڭ قايتالانباس شىعارمالارى مەن گۋمانيستٸك يدەيالارى ارقىلى بارشا ادامزاتتىڭ بٸرلٸكتە بولۋىن كٶكسەدٸ. ابىز تولستويدىڭ پەندەنٸ دۇرىس جولدان تايدىرىپ, اقيقاتتان اداستىراتىن زۇلىمدىق پەن ەدٸلەتسٸزدٸك اتاۋلىعا تۇساۋ بولارلىق ەلدەبٸر حاق جولىن ٸزدەگەنٸ انىق. ادامزاتقا ٸزگٸلٸك ٸلٸمٸن ٷندەپ ٶتكەن ٶزگە دە «تاڭداۋلىلار» سەكٸلدٸ, بۇل اقيقات جولىن بٸزدٸڭ شەكەرٸم بابامىز دا اڭساعان ەدٸ. ٶزٸنٸڭ تەرەڭ مازمۇندى پەلساپالىق ويلارىنىڭ التىن قازىعى بولعان «ار ٸلٸمٸ» يدەياسىمەن, شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى تولستوي باستاعان ۇلىلار شوعىرىنان ٶزٸنە لايىق ورىن الدى دەپ ويلايمىز. جوعارىدا كەلتٸرگەن دەرەكتەرمەن ەكٸ ويشىلدىڭ اراسىنداعى بايلانىسقا تاعى بٸر مەرتە نازار اۋدارىپ, وسى ارقىلى تولستويدىڭ يسلام ەلەمٸمەن قاتىناسىن شاما-شارقىمىزشا زەردەلەۋگە تىرىسقان بولاتىنبىز. ال, ادامزاتقا ٷلكەن ٶسيەت قالدىرىپ كەتكەن شەكەرٸم مەن تولستوي اراسىنداعى مەڭگٸلٸك رۋحاني ٷندەستٸكتٸڭ تاعىلىمى مول ەكەنٸ سٶزسٸز.
مۇرات مۇقاشۇلى,
«قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸ
