Алматыдағы қауіпсіздік ұғымы соңғы жылдары айтарлықтай өзгеріп келеді. Мегаполистегі қауіпсіздік енді тек көшедегі қылмыстың санымен немесе полицияның қылмысты ашу көрсеткішімен өлшенбейді. Оған интернет-алаяқтық, есірткі айналымы, радикалдану, терроризм қаупі, жол-көлік оқиғалары, жер сілкінісі, сел мен көшкін, сондай-ақ қалалық инфрақұрылымның төтенше жағдайларға дайындығы кіреді. Осы тұрғыдан алғанда Алматыда қалыптасып келе жатқан модельдің басты ерекшелігі – жасалған қылмысқа жауап беруден оны алдын ала болжауға және тәуекелді басқаруға көшу.
Алматы – Қазақстандағы қауіп-қатерлердің бірнеше түрі қатар тоғысатын қала ғана емес, бұл – экономикалық белсенділігі жоғары, халық тығыз орналасқан, қаржы, сауда, көлік, білім және қызмет көрсету салалары шоғырланған мегаполис. Екінші жағынан, қала табиғи тәуекелдерге бейім аумақта орналасқан. Жер сілкінісі, сел және көшкін қаупі төтенше жағдайлар жүйесінің тұрақты дайындығын талап етеді.
Алматыда қылмыстың бірқатар негізгі көрсеткішінің төмендеуі байқалады. Полиция мәліметінше, биылғы жеті айда ауыр және аса ауыр қылмыс 3,3 пайызға, ауырлығы онша емес және орташа қылмыс 15,8 пайызға азайған. Мүліктік қылмыс түрлерінің ішінде алаяқтық 12,1 пайызға, ұрлық 11,4 пайызға, тонау 14,3 пайызға, автокөлік ұрлау 6,7 пайызға төмендеген. Қоғамдық орындардағы қылмыс 34,7 пайызға азайса, көшедегі қылмыс екі еседей төмендеген. Бұл – маңызды динамика. Бірақ статистиканың ар жағындағы өзгерісті түсіну одан да маңызды.
Алматыдағы қауіпсіздік архитектурасының ең көзге көрінетін элементтерінің бірі – бейнебақылау. Қазіргі таңда қалада 211 мыңнан астам камера жұмыс істейтіні, олардың едәуір бөлігі полиция департаментінің Жедел басқару орталығына қосылғаны хабарланды. Камералардың қылмысты ашудағы рөлі айқын. Олар оқиға орнындағы жағдайды қалпына келтіруге, күдіктілерді анықтауға және әкімшілік құқық бұзушылықтарды тіркеуге мүмкіндік береді. Бірақ бейнебақылаудың әлеуеті бұдан әлдеқайда кең. Егер камералардан алынған ақпарат басқа деректермен біріктірілсе, қаладағы қауіпсіздік жағдайын жедел талдауға мүмкіндік пайда болады.
Алматыдағы қауіпсіздік мәселесінің тағы бір ерекшелігі – қылмыстың бір бөлігі физикалық кеңістіктен цифрлық кеңістікке көшті. Полиция интернет-алаяқтықтың 9,5 пайызға төмендегенін хабарлады. Соған қарамастан, бұл бағыт қауіпсіздік жүйесінің басымдықтарының бірі болып қала береді. Себебі интернет-алаяқтықтың табиғаты дәстүрлі ұрлықтан өзгеше. Қылмыскер жәбірленушінің үйіне немесе көшесіне бармайды. Ол телефон қоңырауын, мессенджерді, әлеуметтік желіні немесе жалған сайтты пайдаланады. Әлеуметтік инженерия арқылы адамның өзіне ақша аудартуы немесе банк деректерін беруіне қол жеткізеді. Демек, қалалық қауіпсіздік ұғымы да өзгеріп отыр.
Алматыдағы тағы бір тұрақты қауіп – есірткі айналымы. Жыл басынан бері полиция 476 есірткі қылмысын анықтап, оның 200-ден астамын есірткі өткізумен байланысты деп тіркеген. 483 келіден астам есірткі тәркіленген. Бұл сандар құқық қорғау органдарының жұмыс ауқымын көрсетеді. Бірақ есірткі бизнесіне қарсы күрестің нәтижесін тек тәркіленген заттың көлемімен өлшеу жеткіліксіз. Егер орындаушы ғана ұсталып, ал ұйымдастырушы, қаржыландыру арнасы, жеткізу желісі немесе цифрлық инфрақұрылым сақталса, жүйе толық жойылмайды. Сондықтан есірткі бизнесіне қарсы күрестің қаржылық және цифрлық талдаумен байланысы күшейе береді. Мәселе әсіресе жастар үшін маңызды. Қазіргі жағдайда есірткі таратуға тарту тек физикалық ортада емес, интернетте де жүруі мүмкін. Демек, алдын алу жұмысы полицияның жедел шараларымен қатар білім беру ұйымдары, ата-аналар, психологтар және цифрлық платформалармен байланысты болуы керек.
Терроризм қаупі қалалық қауіпсіздіктің ең күрделі түрлерінің бірі, себебі мұнда қылмыс жасалғаннан кейінгі әрекеттен гөрі алдын алу шешуші рөл атқарады. Террористік әрекетке дайындықтың кейбір элементтері қаржылық операцияларда, цифрлық коммуникацияда, радикалды контентте немесе адамдар арасындағы байланыстарда көрінуі мүмкін. Сондықтан терроризмге қарсы жүйе полиция мен арнайы қызметтердің ғана жұмысы емес. Оның құрамына ақпараттық қауіпсіздік, қаржылық мониторинг, шекаралық бақылау, интернеттегі радикалды контентті анықтау және халықпен профилактикалық жұмыс кіреді.
Мегаполистің қауіпсіздік картасын тек полиция статистикасымен шектеу Алматының ең маңызды тәуекелдерінің бір бөлігін назардан тыс қалдырады. Оған табиғи апаттарды тағы қосыңыз.
Жер сілкінісінен кейін Төтенше жағдайлар министрлігінің мамандары гидротехникалық құрылыстарды, өзен арналары мен сел және көшкін қаупі бар учаскелерді тексерген. Ведомство зақымдану немесе қирау фактілері анықталмағанын хабарлады. «Қазселденқорғау» мамандары ықтимал қауіпті учаскелермен қатар тіршілікті қамтамасыз ету нысандарын да тексерген. Бұл тәжірибе Алматы үшін маңызды бір шындықты көрсетеді: қалалық қауіпсіздік – полиция мен қылмыстың мәселесі ғана емес.
Жер сілкінісі болған жағдайда полицияның қоғамдық тәртіпті сақтауы жеткіліксіз. Электр энергиясы, су, байланыс, ауруханалар, жолдар, эвакуация орындары, қоғамдық көлік және халықты жедел хабардар ету жүйелері бір уақытта жұмыс істеуі қажет. Сондықтан Алматының қауіпсіздігі туралы сөз қозғағанда «қалалық төзімділік» ұғымының маңызы артады.
Алматыдағы қауіпсіздік жүйесінің тағы бір маңызды бөлігі – жол қозғалысы. Жеті айда жол-көлік оқиғаларынан қаза тапқандар саны өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 15,6 пайызға, жарақат алғандар саны 5,7 пайызға төмендеген. Бұл – оң өзгеріс. Бірақ жол қауіпсіздігін де тек жол полициясының жұмысымен түсіндіру дұрыс емес. Оның нәтижесіне жол инфрақұрылымы, жарықтандыру, жаяу жүргінші өткелдері, жылдамдық режимі, бейнебақылау, қоғамдық көлік және жүргізушілердің мінез-құлқы әсер етеді. Яғни жол қауіпсіздігі – қылмыс профилактикасы сияқты тәуекелді алдын ала басқаруды қажет ететін сала.
Алматыдағы қауіпсіздік жүйесі біртіндеп жаңа кезеңге өтіп келеді. Бұл кезеңнің басты ерекшелігі – қылмыс жасалғаннан кейін әрекет етумен шектелмей, оның алдын алуға тырысу. Бейнебақылау, антифрод жүйелері, қаржылық мониторинг, цифрлық талдау, учаскелік профилактика, терроризмге қарсы жұмыс, есірткі айналымын бақылау, жол қауіпсіздігі және төтенше жағдайларға дайындық – бір-бірінен бөлек бағыттар болғанымен, олардың барлығы бір мақсатқа қызмет етеді: қауіпті ертерек анықтау және оның салдарын азайту.
Қауіпсіз мегаполис – қылмыс мүлде болмайтын қала емес. Қауіпсіз мегаполис – қауіптің қай жерде және қандай формада пайда болуы мүмкін екенін алдын ала түсініп, оған дер кезінде жауап бере алатын қала. Алматының қауіпсіздік жүйесінің болашағы дәл осы қабілетке байланысты.
