الماتىداعى قاۋٸپسٸزدٸك ۇعىمى سوڭعى جىلدارى ايتارلىقتاي ٶزگەرٸپ كەلەدٸ. مەگاپوليستەگٸ قاۋٸپسٸزدٸك ەندٸ تەك كٶشەدەگٸ قىلمىستىڭ سانىمەن نەمەسە پوليتسييانىڭ قىلمىستى اشۋ كٶرسەتكٸشٸمەن ٶلشەنبەيدٸ. وعان ينتەرنەت-الاياقتىق, ەسٸرتكٸ اينالىمى, راديكالدانۋ, تەرروريزم قاۋپٸ, جول-كٶلٸك وقيعالارى, جەر سٸلكٸنٸسٸ, سەل مەن كٶشكٸن, سونداي-اق قالالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ تٶتەنشە جاعدايلارعا دايىندىعى كٸرەدٸ. وسى تۇرعىدان العاندا الماتىدا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان مودەلدٸڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ – جاسالعان قىلمىسقا جاۋاپ بەرۋدەن ونى الدىن الا بولجاۋعا جەنە تەۋەكەلدٸ باسقارۋعا كٶشۋ.
الماتى – قازاقستانداعى قاۋٸپ-قاتەرلەردٸڭ بٸرنەشە تٷرٸ قاتار توعىساتىن قالا عانا ەمەس, بۇل – ەكونوميكالىق بەلسەندٸلٸگٸ جوعارى, حالىق تىعىز ورنالاسقان, قارجى, ساۋدا, كٶلٸك, بٸلٸم جەنە قىزمەت كٶرسەتۋ سالالارى شوعىرلانعان مەگاپوليس. ەكٸنشٸ جاعىنان, قالا تابيعي تەۋەكەلدەرگە بەيٸم اۋماقتا ورنالاسقان. جەر سٸلكٸنٸسٸ, سەل جەنە كٶشكٸن قاۋپٸ تٶتەنشە جاعدايلار جٷيەسٸنٸڭ تۇراقتى دايىندىعىن تالاپ ەتەدٸ.
الماتىدا قىلمىستىڭ بٸرقاتار نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸشٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ بايقالادى. پوليتسييا مەلٸمەتٸنشە, بيىلعى جەتٸ ايدا اۋىر جەنە اسا اۋىر قىلمىس 3,3 پايىزعا, اۋىرلىعى ونشا ەمەس جەنە ورتاشا قىلمىس 15,8 پايىزعا ازايعان. مٷلٸكتٸك قىلمىس تٷرلەرٸنٸڭ ٸشٸندە الاياقتىق 12,1 پايىزعا, ۇرلىق 11,4 پايىزعا, توناۋ 14,3 پايىزعا, اۆتوكٶلٸك ۇرلاۋ 6,7 پايىزعا تٶمەندەگەن. قوعامدىق ورىندارداعى قىلمىس 34,7 پايىزعا ازايسا, كٶشەدەگٸ قىلمىس ەكٸ ەسەدەي تٶمەندەگەن. بۇل – ماڭىزدى ديناميكا. بٸراق ستاتيستيكانىڭ ار جاعىنداعى ٶزگەرٸستٸ تٷسٸنۋ ودان دا ماڭىزدى.
الماتىداعى قاۋٸپسٸزدٸك ارحيتەكتۋراسىنىڭ ەڭ كٶزگە كٶرٸنەتٸن ەلەمەنتتەرٸنٸڭ بٸرٸ – بەينەباقىلاۋ. قازٸرگٸ تاڭدا قالادا 211 مىڭنان استام كامەرا جۇمىس ٸستەيتٸنٸ, ولاردىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ پوليتسييا دەپارتامەنتٸنٸڭ جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنا قوسىلعانى حابارلاندى. كامەرالاردىڭ قىلمىستى اشۋداعى رٶلٸ ايقىن. ولار وقيعا ورنىنداعى جاعدايدى قالپىنا كەلتٸرۋگە, كٷدٸكتٸلەردٸ انىقتاۋعا جەنە ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى تٸركەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بٸراق بەينەباقىلاۋدىڭ ەلەۋەتٸ بۇدان ەلدەقايدا كەڭ. ەگەر كامەرالاردان الىنعان اقپارات باسقا دەرەكتەرمەن بٸرٸكتٸرٸلسە, قالاداعى قاۋٸپسٸزدٸك جاعدايىن جەدەل تالداۋعا مٷمكٸندٸك پايدا بولادى.
الماتىداعى قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸنٸڭ تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ – قىلمىستىڭ بٸر بٶلٸگٸ فيزيكالىق كەڭٸستٸكتەن تسيفرلىق كەڭٸستٸككە كٶشتٸ. پوليتسييا ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ 9,5 پايىزعا تٶمەندەگەنٸن حابارلادى. سوعان قاراماستان, بۇل باعىت قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸنٸڭ باسىمدىقتارىنىڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەدٸ. سەبەبٸ ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ تابيعاتى دەستٷرلٸ ۇرلىقتان ٶزگەشە. قىلمىسكەر جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ ٷيٸنە نەمەسە كٶشەسٸنە بارمايدى. ول تەلەفون قوڭىراۋىن, مەسسەندجەردٸ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ نەمەسە جالعان سايتتى پايدالانادى. ەلەۋمەتتٸك ينجەنەرييا ارقىلى ادامنىڭ ٶزٸنە اقشا اۋدارتۋى نەمەسە بانك دەرەكتەرٸن بەرۋٸنە قول جەتكٸزەدٸ. دەمەك, قالالىق قاۋٸپسٸزدٸك ۇعىمى دا ٶزگەرٸپ وتىر.
الماتىداعى تاعى بٸر تۇراقتى قاۋٸپ – ەسٸرتكٸ اينالىمى. جىل باسىنان بەرٸ پوليتسييا 476 ەسٸرتكٸ قىلمىسىن انىقتاپ, ونىڭ 200-دەن استامىن ەسٸرتكٸ ٶتكٸزۋمەن بايلانىستى دەپ تٸركەگەن. 483 كەلٸدەن استام ەسٸرتكٸ تەركٸلەنگەن. بۇل ساندار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىس اۋقىمىن كٶرسەتەدٸ. بٸراق ەسٸرتكٸ بيزنەسٸنە قارسى كٷرەستٸڭ نەتيجەسٸن تەك تەركٸلەنگەن زاتتىڭ كٶلەمٸمەن ٶلشەۋ جەتكٸلٸكسٸز. ەگەر ورىنداۋشى عانا ۇستالىپ, ال ۇيىمداستىرۋشى, قارجىلاندىرۋ ارناسى, جەتكٸزۋ جەلٸسٸ نەمەسە تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم ساقتالسا, جٷيە تولىق جويىلمايدى. سوندىقتان ەسٸرتكٸ بيزنەسٸنە قارسى كٷرەستٸڭ قارجىلىق جەنە تسيفرلىق تالداۋمەن بايلانىسى كٷشەيە بەرەدٸ. مەسەلە ەسٸرەسە جاستار ٷشٸن ماڭىزدى. قازٸرگٸ جاعدايدا ەسٸرتكٸ تاراتۋعا تارتۋ تەك فيزيكالىق ورتادا ەمەس, ينتەرنەتتە دە جٷرۋٸ مٷمكٸن. دەمەك, الدىن الۋ جۇمىسى پوليتسييانىڭ جەدەل شارالارىمەن قاتار بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارى, اتا-انالار, پسيحولوگتار جەنە تسيفرلىق پلاتفورمالارمەن بايلانىستى بولۋى كەرەك.
تەرروريزم قاۋپٸ قالالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ ەڭ كٷردەلٸ تٷرلەرٸنٸڭ بٸرٸ, سەبەبٸ مۇندا قىلمىس جاسالعاننان كەيٸنگٸ ەرەكەتتەن گٶرٸ الدىن الۋ شەشۋشٸ رٶل اتقارادى. تەرروريستٸك ەرەكەتكە دايىندىقتىڭ كەيبٸر ەلەمەنتتەرٸ قارجىلىق وپەراتسييالاردا, تسيفرلىق كوممۋنيكاتسييادا, راديكالدى كونتەنتتە نەمەسە ادامدار اراسىنداعى بايلانىستاردا كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان تەرروريزمگە قارسى جٷيە پوليتسييا مەن ارنايى قىزمەتتەردٸڭ عانا جۇمىسى ەمەس. ونىڭ قۇرامىنا اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك, قارجىلىق مونيتورينگ, شەكارالىق باقىلاۋ, ينتەرنەتتەگٸ راديكالدى كونتەنتتٸ انىقتاۋ جەنە حالىقپەن پروفيلاكتيكالىق جۇمىس كٸرەدٸ.
مەگاپوليستٸڭ قاۋٸپسٸزدٸك كارتاسىن تەك پوليتسييا ستاتيستيكاسىمەن شەكتەۋ الماتىنىڭ ەڭ ماڭىزدى تەۋەكەلدەرٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸن نازاردان تىس قالدىرادى. وعان تابيعي اپاتتاردى تاعى قوسىڭىز.
جەر سٸلكٸنٸسٸنەن كەيٸن تٶتەنشە جاعدايلار مينيسترلٸگٸنٸڭ ماماندارى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى, ٶزەن ارنالارى مەن سەل جەنە كٶشكٸن قاۋپٸ بار ۋچاسكەلەردٸ تەكسەرگەن. ۆەدومستۆو زاقىمدانۋ نەمەسە قيراۋ فاكتٸلەرٸ انىقتالماعانىن حابارلادى. «قازسەلدەنقورعاۋ» ماماندارى ىقتيمال قاۋٸپتٸ ۋچاسكەلەرمەن قاتار تٸرشٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ نىساندارىن دا تەكسەرگەن. بۇل تەجٸريبە الماتى ٷشٸن ماڭىزدى بٸر شىندىقتى كٶرسەتەدٸ: قالالىق قاۋٸپسٸزدٸك – پوليتسييا مەن قىلمىستىڭ مەسەلەسٸ عانا ەمەس.
جەر سٸلكٸنٸسٸ بولعان جاعدايدا پوليتسييانىڭ قوعامدىق تەرتٸپتٸ ساقتاۋى جەتكٸلٸكسٸز. ەلەكتر ەنەرگيياسى, سۋ, بايلانىس, اۋرۋحانالار, جولدار, ەۆاكۋاتسييا ورىندارى, قوعامدىق كٶلٸك جەنە حالىقتى جەدەل حاباردار ەتۋ جٷيەلەرٸ بٸر ۋاقىتتا جۇمىس ٸستەۋٸ قاجەت. سوندىقتان الماتىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ تۋرالى سٶز قوزعاعاندا «قالالىق تٶزٸمدٸلٸك» ۇعىمىنىڭ ماڭىزى ارتادى.
الماتىداعى قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸنٸڭ تاعى بٸر ماڭىزدى بٶلٸگٸ – جول قوزعالىسى. جەتٸ ايدا جول-كٶلٸك وقيعالارىنان قازا تاپقاندار سانى ٶتكەن جىلدىڭ سەيكەس كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا 15,6 پايىزعا, جاراقات العاندار سانى 5,7 پايىزعا تٶمەندەگەن. بۇل – وڭ ٶزگەرٸس. بٸراق جول قاۋٸپسٸزدٸگٸن دە تەك جول پوليتسيياسىنىڭ جۇمىسىمەن تٷسٸندٸرۋ دۇرىس ەمەس. ونىڭ نەتيجەسٸنە جول ينفراقۇرىلىمى, جارىقتاندىرۋ, جاياۋ جٷرگٸنشٸ ٶتكەلدەرٸ, جىلدامدىق رەجيمٸ, بەينەباقىلاۋ, قوعامدىق كٶلٸك جەنە جٷرگٸزۋشٸلەردٸڭ مٸنەز-قۇلقى ەسەر ەتەدٸ. ياعني جول قاۋٸپسٸزدٸگٸ – قىلمىس پروفيلاكتيكاسى سيياقتى تەۋەكەلدٸ الدىن الا باسقارۋدى قاجەت ەتەتٸن سالا.
الماتىداعى قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸ بٸرتٸندەپ جاڭا كەزەڭگە ٶتٸپ كەلەدٸ. بۇل كەزەڭنٸڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ – قىلمىس جاسالعاننان كەيٸن ەرەكەت ەتۋمەن شەكتەلمەي, ونىڭ الدىن الۋعا تىرىسۋ. بەينەباقىلاۋ, انتيفرود جٷيەلەرٸ, قارجىلىق مونيتورينگ, تسيفرلىق تالداۋ, ۋچاسكەلٸك پروفيلاكتيكا, تەرروريزمگە قارسى جۇمىس, ەسٸرتكٸ اينالىمىن باقىلاۋ, جول قاۋٸپسٸزدٸگٸ جەنە تٶتەنشە جاعدايلارعا دايىندىق – بٸر-بٸرٸنەن بٶلەك باعىتتار بولعانىمەن, ولاردىڭ بارلىعى بٸر ماقساتقا قىزمەت ەتەدٸ: قاۋٸپتٸ ەرتەرەك انىقتاۋ جەنە ونىڭ سالدارىن ازايتۋ.
قاۋٸپسٸز مەگاپوليس – قىلمىس مٷلدە بولمايتىن قالا ەمەس. قاۋٸپسٸز مەگاپوليس – قاۋٸپتٸڭ قاي جەردە جەنە قانداي فورمادا پايدا بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن الدىن الا تٷسٸنٸپ, وعان دەر كەزٸندە جاۋاپ بەرە الاتىن قالا. الماتىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸنٸڭ بولاشاعى دەل وسى قابٸلەتكە بايلانىستى.
