Almatydaǵy qaýipsizdik uǵymy sońǵy jyldary aitarlyqtai ózgerip keledi. Megapolistegi qaýipsizdik endi tek kóshedegi qylmystyń sanymen nemese politsiianyń qylmysty ashý kórsetkishimen ólshenbeidi. Oǵan internet-alaiaqtyq, esirtki ainalymy, radikaldaný, terrorizm qaýpi, jol-kólik oqiǵalary, jer silkinisi, sel men kóshkin, sondai-aq qalalyq infraqurylymnyń tótenshe jaǵdailarǵa daiyndyǵy kiredi. Osy turǵydan alǵanda Almatyda qalyptasyp kele jatqan modeldiń basty ereksheligi – jasalǵan qylmysqa jaýap berýden ony aldyn ala boljaýǵa jáne táýekeldi basqarýǵa kóshý.
Almaty – Qazaqstandaǵy qaýip-qaterlerdiń birneshe túri qatar toǵysatyn qala ǵana emes, bul – ekonomikalyq belsendiligi joǵary, halyq tyǵyz ornalasqan, qarjy, saýda, kólik, bilim jáne qyzmet kórsetý salalary shoǵyrlanǵan megapolis. Ekinshi jaǵynan, qala tabiǵi táýekelderge beiim aýmaqta ornalasqan. Jer silkinisi, sel jáne kóshkin qaýpi tótenshe jaǵdailar júiesiniń turaqty daiyndyǵyn talap etedi.
Almatyda qylmystyń birqatar negizgi kórsetkishiniń tómendeýi baiqalady. Politsiia málimetinshe, biylǵy jeti aida aýyr jáne asa aýyr qylmys 3,3 paiyzǵa, aýyrlyǵy onsha emes jáne ortasha qylmys 15,8 paiyzǵa azaiǵan. Múliktik qylmys túrleriniń ishinde alaiaqtyq 12,1 paiyzǵa, urlyq 11,4 paiyzǵa, tonaý 14,3 paiyzǵa, avtokólik urlaý 6,7 paiyzǵa tómendegen. Qoǵamdyq oryndardaǵy qylmys 34,7 paiyzǵa azaisa, kóshedegi qylmys eki esedei tómendegen. Bul – mańyzdy dinamika. Biraq statistikanyń ar jaǵyndaǵy ózgeristi túsiný odan da mańyzdy.
Almatydaǵy qaýipsizdik arhitektýrasynyń eń kózge kórinetin elementteriniń biri – beinebaqylaý. Qazirgi tańda qalada 211 myńnan astam kamera jumys isteitini, olardyń edáýir bóligi politsiia departamentiniń Jedel basqarý ortalyǵyna qosylǵany habarlandy. Kameralardyń qylmysty ashýdaǵy róli aiqyn. Olar oqiǵa ornyndaǵy jaǵdaidy qalpyna keltirýge, kúdiktilerdi anyqtaýǵa jáne ákimshilik quqyq buzýshylyqtardy tirkeýge múmkindik beredi. Biraq beinebaqylaýdyń áleýeti budan áldeqaida keń. Eger kameralardan alynǵan aqparat basqa derektermen biriktirilse, qaladaǵy qaýipsizdik jaǵdaiyn jedel taldaýǵa múmkindik paida bolady.
Almatydaǵy qaýipsizdik máselesiniń taǵy bir ereksheligi – qylmystyń bir bóligi fizikalyq keńistikten tsifrlyq keńistikke kóshti. Politsiia internet-alaiaqtyqtyń 9,5 paiyzǵa tómendegenin habarlady. Soǵan qaramastan, bul baǵyt qaýipsizdik júiesiniń basymdyqtarynyń biri bolyp qala beredi. Sebebi internet-alaiaqtyqtyń tabiǵaty dástúrli urlyqtan ózgeshe. Qylmysker jábirlenýshiniń úiine nemese kóshesine barmaidy. Ol telefon qońyraýyn, messendjerdi, áleýmettik jelini nemese jalǵan saitty paidalanady. Áleýmettik injeneriia arqyly adamnyń ózine aqsha aýdartýy nemese bank derekterin berýine qol jetkizedi. Demek, qalalyq qaýipsizdik uǵymy da ózgerip otyr.
Almatydaǵy taǵy bir turaqty qaýip – esirtki ainalymy. Jyl basynan beri politsiia 476 esirtki qylmysyn anyqtap, onyń 200-den astamyn esirtki ótkizýmen bailanysty dep tirkegen. 483 keliden astam esirtki tárkilengen. Bul sandar quqyq qorǵaý organdarynyń jumys aýqymyn kórsetedi. Biraq esirtki biznesine qarsy kúrestiń nátijesin tek tárkilengen zattyń kólemimen ólsheý jetkiliksiz. Eger oryndaýshy ǵana ustalyp, al uiymdastyrýshy, qarjylandyrý arnasy, jetkizý jelisi nemese tsifrlyq infraqurylym saqtalsa, júie tolyq joiylmaidy. Sondyqtan esirtki biznesine qarsy kúrestiń qarjylyq jáne tsifrlyq taldaýmen bailanysy kúsheie beredi. Másele ásirese jastar úshin mańyzdy. Qazirgi jaǵdaida esirtki taratýǵa tartý tek fizikalyq ortada emes, internette de júrýi múmkin. Demek, aldyn alý jumysy politsiianyń jedel sharalarymen qatar bilim berý uiymdary, ata-analar, psihologtar jáne tsifrlyq platformalarmen bailanysty bolýy kerek.
Terrorizm qaýpi qalalyq qaýipsizdiktiń eń kúrdeli túrleriniń biri, sebebi munda qylmys jasalǵannan keiingi áreketten góri aldyn alý sheshýshi ról atqarady. Terroristik áreketke daiyndyqtyń keibir elementteri qarjylyq operatsiialarda, tsifrlyq kommýnikatsiiada, radikaldy kontentte nemese adamdar arasyndaǵy bailanystarda kórinýi múmkin. Sondyqtan terrorizmge qarsy júie politsiia men arnaiy qyzmetterdiń ǵana jumysy emes. Onyń quramyna aqparattyq qaýipsizdik, qarjylyq monitoring, shekaralyq baqylaý, internettegi radikaldy kontentti anyqtaý jáne halyqpen profilaktikalyq jumys kiredi.
Megapolistiń qaýipsizdik kartasyn tek politsiia statistikasymen shekteý Almatynyń eń mańyzdy táýekelderiniń bir bóligin nazardan tys qaldyrady. Oǵan tabiǵi apattardy taǵy qosyńyz.
Jer silkinisinen keiin Tótenshe jaǵdailar ministrliginiń mamandary gidrotehnikalyq qurylystardy, ózen arnalary men sel jáne kóshkin qaýpi bar ýchaskelerdi teksergen. Vedomstvo zaqymdaný nemese qiraý faktileri anyqtalmaǵanyn habarlady. «Qazseldenqorǵaý» mamandary yqtimal qaýipti ýchaskelermen qatar tirshilikti qamtamasyz etý nysandaryn da teksergen. Bul tájiribe Almaty úshin mańyzdy bir shyndyqty kórsetedi: qalalyq qaýipsizdik – politsiia men qylmystyń máselesi ǵana emes.
Jer silkinisi bolǵan jaǵdaida politsiianyń qoǵamdyq tártipti saqtaýy jetkiliksiz. Elektr energiiasy, sý, bailanys, aýrýhanalar, joldar, evakýatsiia oryndary, qoǵamdyq kólik jáne halyqty jedel habardar etý júieleri bir ýaqytta jumys isteýi qajet. Sondyqtan Almatynyń qaýipsizdigi týraly sóz qozǵaǵanda «qalalyq tózimdilik» uǵymynyń mańyzy artady.
Almatydaǵy qaýipsizdik júiesiniń taǵy bir mańyzdy bóligi – jol qozǵalysy. Jeti aida jol-kólik oqiǵalarynan qaza tapqandar sany ótken jyldyń sáikes kezeńimen salystyrǵanda 15,6 paiyzǵa, jaraqat alǵandar sany 5,7 paiyzǵa tómendegen. Bul – oń ózgeris. Biraq jol qaýipsizdigin de tek jol politsiiasynyń jumysymen túsindirý durys emes. Onyń nátijesine jol infraqurylymy, jaryqtandyrý, jaiaý júrginshi ótkelderi, jyldamdyq rejimi, beinebaqylaý, qoǵamdyq kólik jáne júrgizýshilerdiń minez-qulqy áser etedi. Iaǵni jol qaýipsizdigi – qylmys profilaktikasy siiaqty táýekeldi aldyn ala basqarýdy qajet etetin sala.
Almatydaǵy qaýipsizdik júiesi birtindep jańa kezeńge ótip keledi. Bul kezeńniń basty ereksheligi – qylmys jasalǵannan keiin áreket etýmen shektelmei, onyń aldyn alýǵa tyrysý. Beinebaqylaý, antifrod júieleri, qarjylyq monitoring, tsifrlyq taldaý, ýchaskelik profilaktika, terrorizmge qarsy jumys, esirtki ainalymyn baqylaý, jol qaýipsizdigi jáne tótenshe jaǵdailarǵa daiyndyq – bir-birinen bólek baǵyttar bolǵanymen, olardyń barlyǵy bir maqsatqa qyzmet etedi: qaýipti erterek anyqtaý jáne onyń saldaryn azaitý.
Qaýipsiz megapolis – qylmys múlde bolmaityn qala emes. Qaýipsiz megapolis – qaýiptiń qai jerde jáne qandai formada paida bolýy múmkin ekenin aldyn ala túsinip, oǵan der kezinde jaýap bere alatyn qala. Almatynyń qaýipsizdik júiesiniń bolashaǵy dál osy qabiletke bailanysty.
