ەبدٸكەرٸم مۇراتوۆ - قىرعىزدىڭ جازۋشىسى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
1956 جىلى 17-مامىردا قىرعىزستاننىڭ وش وبلىسىندا دٷنيەگە كەلگەن. 1976 جىلى وش مەملەكەتتٸك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ فيلولوگييا فاكۋلتەتٸن اياقتاعان. بٸرنەشە پروزالىق كٸتاپتىڭ اۆتورى قازٸر بٸشكەك قالاسىندا تۇرادى.
جەسٸر جەڭگەمنٸڭ جوقتاۋى
بٸز, مايدا-شٷيدەلەر, ٷلكەن اتام مەن ونىڭ باۋىرلارىنىڭ بالالارىنىڭ بەرٸن ابا دەيتٸنبٸز. وعان قوسا, تۋىستار ونشا كٶپ ەمەسپٸز, بەرٸمٸز ەسكٸ كولحوز قۇرىلعان كەزدە ەنشٸلەپ بەرگەن ٷي ٸرگەسٸندەگٸ جەرلەرگە يەلٸك ەتەمٸز, سوندىقتان بٸر ٷيدٸڭ تٷتٸنٸ باسقا ٷيلەردٸ دە ارالاپ كەتەدٸ. جاماندىق-جاقسىلىعىمىز عانا ەمەس, ورازاداعى اراپامىز دا, سيىرىمىز بۇزاۋلاسا قايناتقان ۋىزىمىز دا بٸر. تاندىر سالساق تا, كيٸز باسساق تا, ۇرا اشساق تا, كٶمٸر تٷسٸرسەك تە – بەرٸمٸز بٸر كٸسٸدەي جۇمىلا قالامىز.
سول ابالارىمنىڭ بٸرٸنٸڭ قازاسى تۋرالى سۋىق حابار جەتكەندە, مەن بٸشكەكتەن دۋبايعا جول تارتپاقشى ەدٸم. اۋىلداعى كەرٸلٸكتەن قۇلاعى بٸردە ەستٸسە, بٸردە ەستٸمەيتٸن ەكەمە تەلەفون شالسام, «جولىڭنان قالماي بارا بەر, بالام, سەن كەلگەنٸڭمەن, اباڭ تٸرٸلٸپ كەلە قويماس» دەپ كەسٸپ ايتتى. فيرمانىڭ شارۋالارىن بٸتٸرگەنٸمشە ەيەلٸمدٸ دە, بالالارىمدى دا دەم الدىرىپ كەلەيٸن دەپ ٶزٸممەن بٸرگە الىپ شىققانمىن, ٶرەكپٸپ العان بالالارىم قالار ەمەس. كەتە بەردٸم. ون ەكٸ كٷن جٷرٸپ, بٸشكەككە كەلگەن ەدٸك, فيرمانىڭ يەسٸ – شەف, ۇشاققا بيلەت الىپ قويعان ەكەن. الماتىعا بارىپ, ول جەردەن بانگكوكقا ۇشىپ كەتتٸك, ارى پحۋكەتكە دەمالىس ورىندارىمەن تۋريستەردٸ الىپ بارۋعا كەلٸسٸم جاساپ, تاعى بٸر ايداي جٷرٸپ قالدىم.
سٶيتٸپ تۋىس ابامنىڭ قىرقى دا ٶتٸپ كەتكەن سوڭ, ۋاقىت تاۋىپ, ەرتەمەن ۇشاققا بيلەت الدىم دا, سول كٷنٸ نامازشامدا قايتاتىن بولىپ اۋىلعا قاراي جول تارتتىم.
توقسانعا يەك ارتقان ەكەم مەن انامنىڭ الدىنا ەكەلگەن بازارلىعىمدى تاستاپ, نان اۋىز تيٸپ, بٸر كٶرٸنٸپ كەتەيٸن دەپ مارقۇم ابامنىڭ ٷيٸ جاعىنا بەت الدىم.
جەڭگەم جالعىز ٶزٸ قورانىڭ تٶبەسٸنە قارا قاعاز جايىپ جاتقان ەكەن, مەنٸ كٶزٸ شالعاننان-اق, ساتىنىڭ ەكٸ باسپالداعىن بٸردەن اتتاپ جەلدەي ۇشىپ تٷستٸ دە, لاي-لاي بولعان كٶيلەگٸ جەنە قولدارىمەن جٷگٸرگەن بويدا ٷيٸنە سٷڭگٸپ كەتتٸ.
مىنا جەڭگەمە نە كٶرٸنگەن? ماعان كٶڭٸل ايتۋعا كەش كەلدٸ دەپ رەنجٸپ, ەسٸگٸن تارس جاۋىپ الماسىن دەگەن وي ساپ ەتتٸ. بەكەر وبالى نە, مەن بۇل ٷيگە قانشا رەت كەلسەم دە, سونشا رەت ەكٸ بەتٸمنەن سٷيٸپ, اينالىپ-تولعانىپ, ساداعام بولىپ توسىپ الۋشى ەدٸ. بۇل جولى...
سول ارادا ٷي ٸشٸنەن جەڭگەمنٸڭ ماعان ەتەنە تانىس, بەك تانىس داۋىسى ەستٸلدٸ:
مامىقتاي بولعان قار بەتٸندە,
قىپ-قىزىل بولىپ-ااي قان جاتاد.
قيياعا جەتپە-ەەي قۇلاعان,
قايرانىم-ااي, كٶردە جاي جاتاد...
مەن سوندا عانا جەڭگەم مەنەن بۇرىن كٸرٸپ, قۇران وقىتۋعا كەلگەندەردٸ, سىرتقا شىقپاي, ٷيدٸڭ ٸشٸندە جوقتاۋىن زارلاتىپ قارسى الاتىن بايىرعى سالتتى ساقتاپ وتىرعانىن تٷسٸندٸم. قارا ورامال, كٶك كٶيلەك كيگەن جەڭگەمنٸڭ بۇل كەيپٸ ماعان ٶتە وعاش كٶرٸندٸ.
باسقادان كٷتسەم دە, وسى جەڭگەمنەن كٷيەۋٸنٸڭ قازاسىنا وسىنشالىقتى كٷيٸنٸپ, وسىنداي زارلى جوقتاۋ ايتادى ەكەن دەپ كٷتپەگەنٸم راس. اۋزىم اشىلىپ قالدى.
اقىرىن باسىپ, جەڭگەمە جاقىن تايانىپ, جوقتاۋىن توقتاتسا, قۇران باعىشتايىن دەپ تۇرىپ قالدىم. جەڭگەم جوقتاۋىن توقتاتار ەمەس. قايتا ودان ەرٸ ٷدەتٸپ, مۇڭدى داۋىسىمەن مەنٸ ودان سايىن تاڭعالدىرا جوقتاۋىن اڭىراتا بەردٸ.
اقشا بٸر قاردىڭ بەتٸندە,
الشاداي بولىپ-ووي قان جاتاد.
اسۋعا جەتپە-ەەي اداسقان,
اسىلىم, كٶردە-ەەي جاي جاتاد...
جەڭگەمنەن مۇنداي جوقتاۋ كٷتكەن ەمەسپٸن دەگەنٸمنٸڭ دە سەبەبٸ بار. ول كەزدە جەڭگەم فرۋنزەدە – جەنپەددە, مۋزىكالىق فاكۋلتەتتە وقىعان ەكەن. ەبدەن جاقسى وقىپتى, كەيٸن البومىنان كٶپتەگەن سۋرەتتەردٸ كٶرسەتكەن, كۋرستاستارىنىڭ ٸشٸنەن تانىمال ەنشٸلەر, تٸپتٸ حالىق ەرتٸستەرٸ, ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرلەر دە شىعىپتى. سولاردىڭ سۋرەتتەرٸن البومنان اشىپ كٶرسەتٸپ جاتىپ ٷنەمٸ اۋىر كٷرسٸنٸپ قوياتىن. سۋرەتتەردٸڭ اراسىندا ەسكەري كيٸم كيگەن بٸر جٸگٸتتٸڭ دە سۋرەتٸ بولاتىن, وعان ەرەكشە بٸر سٷيٸسپەنشٸلٸكپەن قارايتىن ەدٸ. كەيٸن ەلگٸ البوم ابامنىڭ قولىنا تٷستٸ دە, ابام ونى تاندىردا لاۋلاپ جانىپ جاتقان تەمەكٸ پاياسىنىڭ اراسىنا پارشالاپ تاستاپ جٸبەرگەن. سول كەزدە مەن قاراپ تۇرعان ەدٸم. ٷيلەنگەنٸمەن ەلٸ بالالى بولا قويعان جوق ەدٸ. ابام ەدەتتەگٸدەي, اپام ايتپاقشى «اتاۋىن ٸشٸپ كەلٸپ» تاندىرعا وت جاعىپ كٷيبەڭدەپ جاتقان جەڭگەمنٸڭ قولىنان كٶسەۋٸن جۇلىپ الىپ, ەي-شەي جوق, ارقاسىنان قويىپ قالدى. بايعۇس كەلٸنشەك قورىققانىنان ٷرەيٸ ۇشىپ قالشيىپ تۇرىپ قالعان ەدٸ, لاي جاعىلعان شەپكٸسٸن باسىنان جۇلىپ الىپ, «ەە, تالاستاعىڭدى ساعىندىڭ با» دەپ, كەلەكە ەتە باستادى. مەن قارشاداي بالامىن. نان يلەپ جاتقان ابامنىڭ اناسىنا جٷگٸرٸپ باردىم. كەلٸنٸنە جانى اشىعان قايىن ەنەسٸ قامىر قولىمەن اتىپ شىققاندا, بالاسى اناسىن دا كٶزگە ٸلمەي, «بۇل جالاپ, تالاستىق جٸگٸتٸن ساعىنىپتى» دەپ تاعى تاپ بەرگەندە اناسى اراشا تٷسە قالىپ, جەڭگەمە ىمداعانى سول ەدٸ, جەڭگەم بٸزدٸڭ ٷيگە قاراي بەزە جٶنەلدٸ...
...سول جەڭگەم سول كٷيەۋٸنە ارناپ قازٸر مەنٸڭ الدىمدا جوقتاۋ ايتىپ وتىر.
جەڭگەمنٸڭ داۋىسى ٶتە جاعىمدى ەكەن. بٸراق ابام وعان بٸر مەرتە دە ەن ايتتىرمادى. ادامداردىڭ ايتۋىنشا, اۋىلىمىزدىڭ باسىندا تۇراتىن ەكەسٸ دە, اناسى دا جاقسى ەن سالادى ەكەن. قىزى دا مەكتەپتە ەن-حور ٷيٸرمەلەرٸنە, بايقاۋ-سىناقتارعا قاتىسىپ, ويىن-ساۋىقتان شەت قالماعان. فرۋنزەگە دەيٸن ەن شىرقاپ بارىپ, تەلەديدارعا دا شىققانىن اۋىلدىقتار تامسانا ايتىپ جٷرەتٸن. سول جاقتا داۋىسىن بٸر تانىمال ەنشٸ ۇناتىپ, جەنپەدكە تٷسۋٸنە ۇسىنىس جاساپ, سودان وقۋعا قابىلدانعان كٶرٸنەدٸ. تالاستىق بٸر ەسكەري جٸگٸتپەن تانىسىپ, حات الىسىپ, بٸر-ەكٸ جولى «الا-تاۋعا» كينوعا بارعان, ونىڭ بەرٸ اۋىلعا باسقاشا جەتٸپ, قاڭقۋ سٶزگە اينالىپ, سودان ٷشٸنشٸ كۋرسىن بٸتٸرٸپ, دەمالىسقا كەلگەندە اتا-اناسى, تۋىستارى وقۋعا جٸبەرمەي, وسى اباما ىقتييارسىز تۇرمىسقا بەرگەن-دٸ.
بٸر جولى مەكتەپتەن كەلٸپ, انامدى ٸزدەپ ابامداردىڭ ٷيٸنە بارسام, ٷي ٸشٸندە جاڭا تٷسكەن ەلگٸ جەڭگەم جالعىز وتىر ەكەن. جىلاعان سيياقتى. كٶزدەرٸ قىزارىپ كەتٸپتٸ. مەنٸڭ تىسىرىمدى ەستٸپ قويسا كەرەك, ورنىنان اتىپ تۇرىپ, قولىنداعى البومىن جٷكتٸڭ اراسىنا تىعا سالدى. مەن بولسام ونى بايقاپ قالدىم دا, ٶزٸمدٸ ىڭعايسىز سەزٸنٸپ, تابالدىرىقتان نە ٸشكە اتتاي الماي, نە ارتقا شەگٸنە الماي مەلشيٸپ تۇرىپ قالدىم.
- كەل, كەلە عوي, اتىڭ كٸم?
- مىيزام!
- مەنٸ ەندٸ «جەڭگە» دە, ال مەن سەنٸ «ەلگٸ بالا» دەپ تەرگەيٸن. – كٶپتەن بەرٸ جينالىپ قالعان قايعىسىن ٶزٸنەن سٸلكٸپ تاستاعانداي بٸر سەتتە جادىراپ شىعا كەلدٸ.
سودان تاعى ەلدەكٸمنەن قورىققانداي جٷككە تىعىپ تاستاعان سۋرەت البومىن الىپ, ماعان ەر پاراعىنداعى سۋرەتتەر جايلى بايانداي باستادى.
وسىدان كەيٸن مەن جەڭگەم ٷشٸن «ەلگٸ بالا» بولدىم دا, جەڭگەم مەن ٷشٸن جاقىن ادامعا اينالدى.
ارادا سىرعىپ اعىپ بەيمازا جىلدار ٶتٸپ, جاراتقان ارتتارىڭدا تۇياق قالسىن دەپ ابام مەن جەڭگەمە تٶرت بالا, ماعان ەكٸ بالا بەردٸ.
مٸنە, ەندٸ جەڭگەم جوقتاۋىن توقتاتپاي, جانىندا «ەلگٸ بالاسى» جەڭگەسٸنٸڭ ارماندى جوقتاۋىنىڭ اياقتالۋىن كٷتٸپ وتىر.
بەرەنٸم, بەس تٷلەك قۇستاي ۇشۋشى ەدٸڭ-ەەي...
بٷركٸتٸم, سەن ادامزاتتىڭ اسىلى ەدٸڭ-ەەي...
«ەلگٸ بالا»,
بەلٸنەن سىنىپ بەس تٷلەك-ەەي,
بٷرٸسٸپ ٶلدٸ بٷركٸتٸم,
بٷركٸتٸمنەن ايىرىلىپ,
«ەلگٸ بالا»,
ووي, مەنٸڭ كەلمەسكە كەتتٸ-ەەي, اي-كٷنٸم... اح, ەي...
ٶز قۇلاعىما ٶزٸم سەنەر ەمەسپٸن. قايداعى بەرەن, قايداعى بٷركٸت? ٶمٸر بويى ەڭگٸر تاياقتىڭ استىندا القاش كٷيەۋدٸڭ ازابىن تارتىپ, بار ٶمٸرٸ زايا بولعان, بەتتەرٸ ەجٸم-ەجٸم, بەلٸ يٸلگەن, اياعىن سٷيرەپ باسقان اق شاشتى جەڭگەم وسىلاي جوقتاۋىن جىرلاپ وتىر. كٷيەۋٸ ولاي-بۇلاي بوپ كەتكەن جاعدايدا جوقتاۋ ايتپاق تٷگٸل, بٸر كٷن دە قارا كيٸپ ازا تۇتپايتىن شىعار دەپ ويلاۋشى ەدٸم, جەڭگەمنٸڭ ابامنان كٶرگەن قورلىعىن ەسٸمە العان سايىن.
سىرتتان ابام مەن جەڭگەمنٸڭ ٷلكەن ۇلى كەلٸپ جانىما وتىرعانىن بايقاماي دا قالعان ەكەم. قاراسام – ەلٸ وتىر, قولىن ۇسىنىپ, ىرجيىپ قويادى.
وي, وسى بالا ازاپ تارتتى. ٶزٸ عانا تارتپاي, اناسىن دا ٶمٸر بويى ازاپقا سالىپ كەلەدٸ. بارا جاتقان جەرٸندە قۇلاپ, بەتٸ-باسى قاناپ, اۋزىنان اق كٶبٸك اعىپ جاتىپ قالادى. وڭ قولى, وڭ اياعى قيمىلسىز, تاماقتى سول قولىمەن جالماپ جەگەندە ون كٷننەن بەرٸ اش قالعان با دەپ ادام شوشيدى.
...بٸر جولى كەشكٸ داستارقان جايىلىپ تاماققا ەندٸ وتىرىپ جاتقان ەدٸك, ەسٸك سارت ەتٸپ اشىلىپ, ويبايلاپ جىلاپ-ەڭٸرەگەن جەڭگەم كٸرٸپ كەلدٸ. ارتىنان ابام ەسٸكتەن كٸرە سالا, ٸشٸنەن تەۋٸپ-تەۋٸپ جٸبەردٸ. ەكەم ورنىنان اتىپ تۇرىپ, ابامنىڭ جەلكەسٸنەن بٸر قويدى:
- ەسەك! ادام ەمەس – يت! اياعى اۋىر ەيەلگە كٶتەرگەن قولىڭ سىنسىن! اياعىڭ ٷزٸلٸپ تٷسسٸن! – ەكەمنٸڭ مۇنداي قاھارعا مٸنۋٸن بٸرٸنشٸ رەت كٶرۋٸم.
ماس ابام, اشۋى باسىلدى ما, ارتىنا شالت بۇرىلىپ, جەڭگەمە قاراپ:
- ەكٸنشٸ ٷيگە كەلسەڭ, سويامىن! ۇقتىڭ با, سويامىن!? شەشەڭدٸ!.. – دەپ شىعىپ كەتتٸ.
تاماعىمىز جايىنا قالدى. ەكەمنٸڭ جٷرەك تالماسى ۇستاپ, انام بٸرەسە ەكەمە دەرٸسٸن بەرٸپ, بٸرەسە جەڭگەمە بٸردەمەلەردٸ ٸشكٸزٸپ, كٶگەرگەن قۇرساعىنا ماي سىلاپ, ٷيٸمٸز بٸر زاماتتا توزاققا اينالدى.
ەرتەڭٸنە جەڭگەمدٸ دوقتىرعا الىپ كەتكەن اپام, بەسٸنگە جەتپەي كەلٸپ قالدى, كٶڭٸلسٸز عانا كٸردٸ: «بوساندى», – دەدٸ. ماعان قاراپ: «ەشكٸمگە ايتپا, تۋىستارىنا سٷيٸنشٸلەمەي-اق قوي», – دەگەنٸن جاي ايتتى. ال ماعان جەڭگەم بولسا: «ەلگٸ بالا, مەن ۇل تۋامىن, تٷسٸمدە ايان بەردٸ, مەن بوسانعاندا تٶركٸنٸمە ٶزٸڭ بارىپ سٷيٸنشٸڭدٸ ال, سٷيٸنشٸڭە تاي مٸنگٸزەدٸ», – دەۋشٸ ەدٸ. نە قىلارىمدى بٸلمەي وتىرىپ قالعانمىن سوندا...
سول بالا – وسى. شالا تۋىلىپ, شالا بالا بولىپ, شالا ادام بولىپ, قازٸر ەكٸ كٷننٸڭ بٸرٸندە تالماسى ۇستاپ, بەتٸ-باسى تٸلٸم-تٸلٸم بولىپ جٷر. ابامنىڭ تەپكٸسٸنەن وسىنداي بوپ قالعانىن مەن بٸلەمٸن, ەكەم مەن انام بٸلەدٸ, ال جەڭگەم بٸلسە دە, اباما بٸر اۋىز كٸنە ارتقانىن ەستٸمەدٸك تە, بٸلمەدٸك تە.
جەڭگەمنٸڭ جوقتاۋىنىڭ توقتايتىن تٷرٸ جوق. تۇڭعىشى دا تۇنجىراپ ۇيىپ تىڭداپ, كٶزٸنە جاس العانداي بولدى.
سەن باردا مەن قىردا بٸر تۇرعان قىرانداي-ەەي,
سەن باردا مەن شوقىدا بٸر تۇرعان ۇلارداي-ەەي,
شاڭقىلداسام ٷنٸم جاراسقان-ەەي,
اق مٷيٸزدٸم, كەرٸلگەن-ااي,
سەنٸ ەدٸڭ عوي,ەلٸمنٸڭ-ااي,
شاحزاداداي كەلبەتتٸم-ااي,
شاتتىعى ەدٸڭ ساۋىقتىڭ-ەەي...
جەڭگەمنٸڭ «سەنٸ ەدٸڭ ەلٸمنٸڭ», «شاتتىعى ەدٸڭ ساۋىقتىڭ» دەگەنٸ مەنٸ تاڭعالدىردى دا, بٸر وقيعا, ٶزەگٸمدٸ ٶرتەگەندەي, تاپ بٷگٸنگٸدەي كٶز الدىما كەلە قالدى.
... كينو كٶرٸپ وتىرعانبىز. ٷندٸ كينوسى بولعان سيياقتى. ونداي كينوعا ول كەزدە بٷكٸل اۋىل كٶشٸپ بارۋشى ەدٸ. جاڭىلماسام, «زيتا مەن گيتا» ما ەدٸ? يە, سول كينو! كٶپشٸلٸك اعىل-تەگٸل جىلاپ وتىر. بٸز, بالالار, ورىن جوق, الدىدا مالداس قۇرىپ وتىرىپ العانبىز.
بٸر كەزدە ايعاي-شۋ بولا قالدى دا, ەيەلدەر شىڭعىرىپ, كينومەحانيك زالدىڭ جارىعىن قوسىپ قالدى. قاراسام, – ابام! قولىندا پىشاق. كٶيلەگٸ جوق, دامبالشاڭ.
- ەنەڭدٸ ۇرايىن! كٶرسەتەم ۇيىقتاتىپ قاشقاندى! ۇيىقتامايمىن مەن! جالاپ! سۆولىش! – وسىنداي ەستٸگەن قۇلاققا تٷرپٸدەي تيەتٸن بوعاۋىز, ۇيات سٶزدەردٸ جاۋدىرىپ, پىشاعىن ەركٸمگە بٸر جالاڭداتىپ سٸلتەي بەردٸ.
زالداعىلار تىم-تىراقاي قاشىپ شىقتى. بالالار بٸر بۇرىشقا تىعىلدىق. جەڭگەم جاتا قالعان ەدٸ, كٷيەۋٸ وعان تٶنٸپ بارىپ تەپكٸلەپ, پىشاق سٸلتەي بەرگەندە قۇلىنداعى داۋىسى قۇراققا شىقتى. ابامنىڭ ەكەمنەن باسقا ەشكٸمگە باس يمەيتٸنٸن بٸلگەن جٷزدەي ادامنان, ول تٷگٸل اۋىلدىڭ اتامانىمىز, جىندىسىمىز, سپورتشىسىمىز دەگەندەردەن بٸرەۋٸ دە وعان جاقىندامادى. جاسىراق كەزٸندە ەكەم عانا وعان قۇرىق تاستاپ, ٶزٸ ايتقانداي «ارقاسى بار, اراق ەمەس جىن ٸشكەن قىپ-قىزىل جىندى» ٸنٸسٸن ەپتەپ اۋىزدىقتاپ الۋشى ەدٸ. بٸرەۋ سول ەكەمدٸ شاقىرۋعا كەتكەن ەكەن, ول كەلگەنگە دەيٸن ەكٸ ميليتسيونەر دە كٸرٸپ كەلٸپ, ابامدى كٷشپەن ۇستاپ تۇردى.
- قاماڭىزدار, جىندىنى! بولدى! جەتتٸ! تويدىرىپ جٸبەردٸ! – دەدٸ دە, ەكەم اباما قاراماي تەرٸس بۇرىلىپ شىعىپ كەتٸپ قالدى.
جەر بولعان جەڭگەمدٸ بولسا ٸنٸلەرٸ قانعا بويالعان كٷيٸندە بٸر كٶلٸككە كٶتەرٸپ اپارىپ وتىرعىزدى.
سول وقيعادان كەيٸن جەڭگەمنٸڭ نە كونتسەرتكە, نە كينوعا بارعانىن, نە ەل قاتارلى تويعا بارعانىن كٶرە المادىم. بازارعا بارسا دا كەرەك-جاراعىن دەرەۋ الىپ, بارعان اۆتوبۋسىمەن كەرٸ كەتٸپ قالاتىن.
ابامنىڭ كينوداعى «كينوسىنان» سوڭ ەكٸ كٷن ٶتكەندە مە, ياكي ٷش كٷن ٶتكەندە مە, ەكەمنٸڭ اناما مىناداي دەگەنٸن قۇلاعىم شالىپ قالدى: «اناۋ كەلٸنٸڭ ٶزٸن اياماعان نەمە ەكەن. ون بەس سٶتكەگە قاماتىپ كٶرەيٸن دەگەن ەدٸم. ارىز جازباي قويدى. پىشاقتى ول سۇققان جوق دەپ ٶتٸرٸپ ايتىپ, ميليساحاناعا ٶزٸ بارىپ, جىندىنى ٶزٸ شىعارىپ الىپتى».
راس, سودان كەيٸن ابام بٸراز ٸشپەي جٷردٸ. ٷيٸن سىلاپ, باۋ-باقشاسىنا قاراپ, انام ايتقانداي, «ادام بولىپ قالدى». ادامدىعى ەكٸ ايدان اسپادى. اۋىلدا بٸر توي بولىپ, سول جەرگە سىعالاپ بارىپ, اراق سۇراپ ٸشٸپ, تويدىڭ توز-توپالاڭىن شىعارىپ, وتىرىستاعى جٸگٸتتەردەن تويعانىنشا جۇدىرىق جەپ, ٶلٸمشٸ بولىپ بٸر ارىققا قۇلاپ جاتقان ەكەن, جەڭگەم تاڭ سەرٸدە «ٶلگەن جەرٸنەن تٸرٸلتٸپ» الىپ كەلگەن.
ەندٸ سول جەڭگەمنٸڭ سوزىلعان جوقتاۋى اۋىلدى ارالاپ بارادى:
بوزارعان تاۋدىڭ تٷبٸندە-ەەي,
بوزارعان تامعا قامالدىڭ-ااۋ...
قايىرىلماي كەتكەن التىنىم-ااي,
بوزداماي قالاي قالايىن-ەەي...
- جەڭگە, قويىڭىز ەندٸ, سابىر ەتەيٸك. توقتاي تۇرىڭىزشى, - دەدٸم شىدامىم تاۋسىلىپ, ٸشٸم سىزداپ.
- اپا, - دەدٸ ۇلى دا, - ەكەمدٸ قيناماڭىزشى, تىنىش جاتسىن. – بولدى! ٶزٸڭٸزدٸ ۇستاڭىز?
ەلدٸڭ بەرٸ «وراشولاق», «توقسان توعىز», «جارىمەس», «بٸر شاريگٸ كەم» دەپ كەمسٸتٸپ ات قويىپ العان, ٶزٸنٸڭ اتى رىسباي ەكەنٸن ەشكٸم دە بٸلمەگەن بالانىڭ اقىل-ەسٸ بار ادامداي ەستٸ سٶز ايتقانىنا ٸشٸم جىلي تٷسٸپ, ەندٸ جەڭگەم جوقتاۋىن توقتاتار دەگەن ويمەن قۇران وقۋعا ىڭعايلانا باستادىم.
جەڭگەم ماعان بٸر قاراپ الدى دا, تٸزەسٸن قاتتى قۇشاقتاعان كٷيدە جوقتاۋىن تاعى سوزا بەردٸ.
«ەلگٸ بالا»,
زارلاعان ٷنٸم باسىلار ما-ااي,
«ەلگٸ بالا»,
اق مٷيٸزدە اسىلدىم-ەەي,
«ەلگٸ بالا»,
جوقتاسام قايتىپ تابارمىن با,
«ەلگٸ بالا»,
اباڭداي بولعان اسىلىمدى-ەەي...
جەڭگەم ەلٸ دە جوقتاۋىن جالعاستىرىپ, ەلٸ دە جٷرەكتٸ ەزۋدە. توقتايتىن تٷرٸ جوق.
...ٶمٸر باقي ەستەن كەتپەستەي بولعان كٷن دە سول ابام مەن جەڭگەمە بايلانىستى. ول كەزدە ەرجەتٸپ قالعان كەزٸم, اتا-انامنان ٶزٸمشە بٶلٸنٸپ, اۋلادا – جٷزٸم بۇتالارى سالبىراپ تٶگٸلٸپ تۇرعان تاپشاننىڭ ٷستٸندە اسپانعا قاراپ, قولىمدى كٶرپەنٸڭ ٸشٸنە تىعىپ, جالعىز جاتقانىما ريزا كەزٸم. بالالارمەن ەلدەقايدان, انام ايتقانداي, «قاڭعىپ كەلٸپ ۇرى مىسىقتاي بۇعىپ» جاتىپ قالعام. قالا بەرسە بٷكٸل ٷيدٸڭ, قورا-قوپسىنىڭ سول كٷنگٸ جالعىز يەسٸ مەن, بەرٸ جايلاۋعا كەتكەن. كەتەردە انام: «بەلەنشەنٸڭ بالاسى بويداق بولعاننان بەرٸ كٶشەنٸ بەرمەي قالدى» دەپ ەلدٸڭ كەبٸن كيمەي, ەرتە كەلٸپ ەرتە جاتىپ تۇر. مىناۋ انامنىڭ جاساۋىما قوسىپ بەرگەن ماقپال كٶرپەسٸ. اۋىر, ٶتە جىلى, تاڭ اتاردا سىرتتا سۋىق بولادى», - دەپ ەشقاشان, ەشكٸمگە سالىنباعان كٶرپەنٸ الدىما تاستادى. سونى جامىلدىم. اسپانداعى جۇلدىزدارعا قاراپ, سىنىپتاس قىزداردى ەلسٸن-ەلٸ كٶز الدىمنان ٶتكٸزٸپ ۇيىقتاي الماي دٶڭبەكشٸپ جاتقانمىن, بٸر كەزدە داربازا «شيق» ەتٸپ اشىلعانداي بولدى. قورقىپ, جاستىقتان باس كٶتەرسەم – جەڭگەم! «قورىقپاڭىز, ەلگٸ بالا», – دەدٸ دە, جانىما كەلٸپ تۇرىپ قالدى. جاتقان جەرٸنەن اقشىل ٸش كٶيلەكشەڭ كٷيٸندە قاشىپ شىققانداي. سول ەكەن, قاس-قاعىم سەتتە ابامنىڭ بالاعاتتانعانى, داربازانىڭ كٸشٸ ەسٸگٸن بار پەرمەنٸنشە تارسىلداتقانى ەستٸلٸپ, ٸزٸنشە جۇلقىنىپ كٸرٸپ كەلە جاتقانىن كٶردٸم. دەل سول سەتتە مەن ەشتەڭەنٸ بايقاماي دا قالدىم – جەڭگەم جوق, كٶزدٸ اشىپ-جۇمعانشا ٸزٸم-عايىم. سودان اياق جاعىم قىبىرلاعاندا بارىپ جەڭگەمنٸڭ سول جاقتا ٶرەكپٸپ, دەمٸن ٸشٸنە الىپ, بولار-بولماس قانا دەم شىعارىپ جاتقانىن سەزدٸم...
ابام بٸزدٸ كٶرمەدٸ. بٶلمەلەردٸ كەزەك-كەزەك اشىپ, بالاعاتتانىپ, ەسٸك-تەرەزەلەردٸ, ىدىس-اياقتى سىندىرىپ, الاسۇرىپ جىندانىپ جاتقانىن جەڭگەم ەكەۋٸمٸز ٸشتەي بٸلٸپ جاتتىق.
جەڭگەمدٸ تاپپاعانىنا اۋزىنان اق يت كٸرٸپ, كٶك يت شىعىپ, «ەنەڭدٸلەپ», «ٶلتٸرەم» دەپ, «قانىڭدى ٸشەم» دەپ, ٶزٸن-ٶزٸ توقتاتاتا الماي اۋلاداعى كٶزٸنە تٷسكەن, قولىنا ٸلٸنگەننٸڭ بەرٸن لاقتىرىپ جٷرٸپ, بٸر كەزدە تاپشانعا جاقىن كەلٸپ, مەنٸڭ كٶرپەمدٸ سىپىرىپ تاستاماقشى بولىپ وقتالا بەرگەن ەدٸ, نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز ٷستٸمدەگٸ, انىعى, ٷستٸمٸزدەگٸ قالىڭ ماقپال كٶرپە سىدىرىلماي قويدى. سودان ماعان ايعايلاي جٶنەلدٸ:
- ەنەڭدٸ ۇرايىن, ەرجەتٸپ قالعانعا ۇقسايسىڭ!? قايدا جالاپ جەڭگەڭ?
مەن ورنىمنان اتىپ تۇرىپ, ەش نەرسەگە قاراماي اشۋ قىسىپ, ابامدى يەكتٸڭ استىنان بٸر قويىپ, سۇلاتىپ تاستاماقشى بولدىم. ماس قوي, بٸر ۇرساڭ ٶزٸ-اق جالپاسىنان تٷسەر ەدٸ. ەندٸ بۇلقىنىپ تۇرايىن دەسەم, اياعىم تارتىلمايدى. كٶرپەمنٸڭ ٸشٸندە جەڭگەم سانىمنان تاس قىلىپ قۇشاقتاپ جٸبەرمەي جاتقانىن سەزدٸم. اشۋ-ىزامدى دا, قيمىلىمدى دا ٸشتەن دە, سىرتتان دا بٸر كٷش توقتاتىپ قالعانداي جانسىزدانىپ قالدىم.
ابام جەڭگەمدٸ تاپپاي, بالاعاتتاعان بويدا اۋلادان شىعىپ كەتتٸ.
كٶرپەمنٸڭ استىندا جەڭگەمنٸڭ ٶكسٸپ-ٶكسٸپ جىلاعانى, قالتىراپ-دٸرٸلدەگەن قولدارىمەن اياقتارىمدى ەلٸ دە جٸبەرمەي جابىسىپ العانى ماعان باسقاشا بٸر جاناشىرلىق, جىلۋلىق سەزٸمٸن الىپ كەلدٸ...
- وقىڭىز, ابا, وقي بەرٸڭٸز? – دەدٸ بٸر كەزدە اناسىنىڭ جوقتاۋى توقتامايتىنىن بٸلگەن تۇڭعىشى.
مەن قۇراننىڭ قىسقا سٷرەسٸن داۋىسىمدى جاي شىعارىپ, ٸشتەن كٷڭگٸرلەتٸپ وقي باستاعانىمدا, جەڭگەم جوقتاۋىن كٷرت توقتاتا سالدى. وقىپ بولىپ ەكٸ قولىممەن بەتٸمدٸ سيپاعان سوڭ, سالت بويىنشا: «پەندەلٸك ەكەن. ابام جاقسى كٸسٸ ەدٸ, جانى جانناتتا بولسىن», – دەۋٸم كەرەك ەدٸ. اۋزىما سول بٸر اۋىز سٶز تٷسپەي-اق قويدى. ٶتٸرٸك كٶلگٸرسي المادىم. جوق دەگەندە مارقۇمنىڭ الدىنداعى سوڭعى پارىزىمدى اتقارۋعا ٸشٸمنەن بٸر كٷش پە, كەك پە, رەنٸش پە – ەيتەۋٸر بٸر نەرسە جٸبەرمەي, ەلگٸ سٶزدەردٸ ايتتىرماي, اۋزىمدى جاۋىپ تاستاعانداي كٷي كەشتٸم.
- نە بولدى, «ەلگٸ بالا», مەنٸ اباڭا جوقتاۋ ايتىپ, قايعىرا المايدى دەدٸڭ بە? – اۋىر ٷنسٸزدٸكتٸ جەڭگەم بۇزدى. مەنٸڭ باسىمداعى ويدى وقىپ قويعانداي تاپ باسىپ ايتتى. ٷندەمەدٸم. ٷندەگەندە نە دەيمٸن. – ەكەسٸنەن قاشىپ, بالالاردىڭ بەرٸ تەنتٸرەپ كەتتٸ. بايعۇسىمنىڭ جانازاسىنا ەرقايسىسى بٸر سىلتاۋ ايتىپ, ەشبٸرٸ دە قارالارىن كٶرسەتپەدٸ. قۇران وقىتىپ قوي دەپ اقشا سالىپ جٸبەرٸپتٸ. اقشالارىنىڭ كەرەگٸ نە ماعان? ٶزدەرٸ كەرەك!.. كەلمەدٸ. مىنا بالام ەكەۋٸمٸز عانا قالدىق, – دەدٸ جانىمىزدا بٸر تٸزەرلەپ وتىرعان ٷلكەن بالاسىن كٶرسەتٸپ, – وسى ۇلىمدى ەپتەپ ٷيلەندٸرٸپ السام, ەكەسٸنٸڭ قارا شاڭىراعىنا يە بولىپ قالسا, مەن دە اباڭنىڭ جانىنا كەتەر ەدٸم...
نەبٸر-نەبٸر القالى جيىنداردا, نەبٸر-نەبٸر بيزنەس-فورۋمداردا, حالىقپەن كەزدەسۋلەردە ساندۋعاشتاي سايراعانىممەن, جەڭگەمنٸڭ الدىندا تٸلٸم بايلانىپ, بٸر سٶز ايتا الماي وتىرعانىما ٶزٸمدٸ-ٶزٸم جەك كٶرٸپ كەتتٸم.
- «ەلگٸ بالا», شىج-بىج جاساپ جٸبەرەيٸن? – دەپ جەڭگەم ورنىنان قوزعالماقشى ەدٸ, مەن:
- جەڭگە, ەۋرە بولماڭىز, قازٸر قايتادان ەۋەجايعا جەتۋٸم كەرەك, - دەدٸم.
- نەگە مۇنشا اسىعىپ?
- جۇمىس قوي, جەڭگە.
- ارنايى اباڭىزعا كەلدٸڭٸز بە? كەلمەي-اق قويۋ كەرەك ەدٸ. مولدالار دا اراقتان ٶلگەنگە جانازا بۇيىرمايدى دەپ, جانازاعا كەلمەي قويدى, باسقا اۋىلدان مولدا الدىردىم ەمەس پە...
بۇل جايىندا از عانا حابارىم بار ەدٸ. بٸر اۋىلداسىم ايتىپ بەرگەن. ەدەيٸ مەنٸ كٶزٸمە شۇقىعىسى كەلٸپ ايتقان.
ەندٸ تۇرايىن دەپ جاتسام, جەڭگەم بايقاپ قالىپ, ۇلىنا:
- اباڭا نان الىپ كەل, اۋىز تيسٸن! – دەدٸ.
ول ماعان بٸر بٷتٸن ناندى قولتىعىنا قىسىپ الىپ كەلە جاتقان-دى. ەكٸ قادامداي قالعاندا بٸردەمە دەگەندەي بولدى دا, كەنەت شالقاسىنان قۇلاپ, بەتٸ-اۋزى قالتىراپ-دٸرٸلدەپ, اۋزىنان اپپاق كٶبٸك اعىپ, ەكٸ اياعىمەن اسپاندى تەپكٸلەپ جاتا قالدى. مەن شوشىپ كەتتٸم. دەنەم تٸتٸركەنٸپ, جٷرەگٸم زىرق ەتە تٷسٸپ, اۋزىما تىعىلدى. اناسى ونىڭ ٷستٸندە بەيەك بولا قالدى دا, ماعان جالىنىشتى قاراپ:
- بٸز ٶزٸمٸز, «ەلگٸ بالا»... سٸز بارا بەرٸڭٸز... جۇمىستان قالماڭىز... – دەدٸ.
مەن اسىققان بويدا جولعا شىقتىم...
جول بويى قۇلاعىمنان جەڭگەمنٸڭ جوقتاۋى كەتپەي, جاڭعىرىپ ەستٸلە بەردٸ... ەستٸلە بەردٸ...
2019 جىل, مامىر-ماۋسىم
قىرعىز تٸلٸنەن اۋدارعان گٷلنۇر قىرانبايقىزى.
