جەر ساتۋدىڭ ەلەمدٸك تەجٸريبەسٸ

قازاق-قازاق  بولعالى, قازاقتىڭ ەڭ جاندى جەرٸ «جەر داۋى مەن جەسٸر داۋى» بولاتىن.

قر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸ: «جەر ساتۋ ەلەمدٸك تەجٸريبەگە, ەكونوميكانىڭ سان قاتپارلى تالاپتارىنا تولىقتاي ساي» دەگەن بولاتىن: ۋەج: جەردٸ جالعا بەرگەن, ساتقان جەنە كەپٸلدٸككە قويعان ەلدەردٸڭ ەشقايسىسى جەرٸن قايتارىپ الا الماعان, تٸپتٸ الپاۋىت ەلدەردٸڭ ٶزٸ دە.

الاش كٶسەمدەرٸ كەزٸندە تاتار مەن باشقۇرت حالىقتارىن مىسالعا كەلتٸرە وتىرىپ, جەردٸ جەكەمەنشٸككە باسىبايلى بەرۋدٸڭ كەسەلٸن دəلەلدەپ بەرگەن. جەكەمەنشٸك جەرلەرٸن تاتار مەن باشقۇرت باۋىرلار بانكٸگە كەپٸلدٸككە قويىپ, نەسيە العان, ونى قايتارا الماي, كٶپ جەردەن ايىرىلىپ قالعان. (بۇل دەرەك الاش كٶسەمٸ Əليحان بٶكەيحاننىڭ جازبالارىنان الىندى).

«نيكولايدىڭ (رەسەي پاتشاسى – رەد.) كەزiندە ارەنداعا بەرiلگەن جەر قايتپادى. قازاق جەرiنiڭ تٷبiنە جەتكەننiڭ بiرi – وسى ارەندا بولاتىن. حالىقتىڭ سىرتىنان بيلەپ ٷيرەنگەن قازاقتىڭ جۋاندارى ارەنداعا جەر بەرە بەرەتiن. 1904 جىلى جەكەندi ٶزەنiنiڭ بويىنداعى ويىل جەرمەڭكەسi كەزiندە ەلگi جۋاندار ەلدiڭ جايلاۋىن ورىستارعا ارەنداعا بەرگەن عوي. سول جەردiڭ بەرi ورىستارعا ٶتiپ كەتiپ, كٶشپەلi قازاقتىڭ كٷنi قاراڭعا اينالدى».

كەدەي قازاقتىڭ جەرiن سول جۋاندار سىرتىنان جالداپ جiبەرەتiن, اقىرىندا ول جەر ارەنداعا العان كiسiنiڭ تٷپكiلiكتi مٷلكi بولىپ قالاتىن. وسىلايشا وتارشىلدار قازاقتىڭ جەرiن ەبدەن تالادى, بۇعان قازاقتىڭ ٶز جۋاندارى دا قولعابىسىن تيگiزدi. (تەلجان شونانۇلى: «نيكولايدىڭ (رەسەي پاتشاسى – رەد.) كەزiندە ارەنداعا بەرiلگەن جەر قايتپادى». ورىنبور, 1923 جىل).

رەسەي كەزٸندە الياسكانى اقش-قا 100 جىلعا جالعا ساتقان بولاتىن, ول جەردەن رەسەي تٷپكٸلٸكتٸ ايىرىلدى. بۇل وقيعانى دٷنيە جٷزٸ بٸلەدٸ.

كٷردٸستان مەملەكەتٸ كەزٸندە جەرٸن كەپٸلدٸككە قويىپ قارىزعا اقشا العان. قارىزىن ۋاقتىلى قايتارا الماۋى سەبەپتٸ ٷش ەل – ۇلىبريتانييا, فرانتسييا جەنە تٷركييا ونىڭ جەرٸن بٶلٸپ الىپ, كٷردٸستان ەلٸ مەملەكەت رەتٸندە تاريحتان جويىلدى. كۋردتار ەلەمدەگٸ جەرسٸز, مەملەكەتسٸز قالعان كٶپ ساندى حالىقتاردىڭ بٸرٸ. «دٷنيە جٷزٸندە جالپى سانى — 40 ميلليون شاماسىندا» (ۋيكيپەدييا — اشىق ەنتسيكلوپەديياسىنان الىنعان مەلٸمەت).

قانداي اۋىر قاسٸرەت. جەرٸن كەپٸلدٸككە قويىپ, قارىز الىپ, اقىر سوڭىندا وسىنشاما كٶپ حالىق مەملەكەتتٸگٸنەن ايرىلىپ قاڭعىپ قالدى.

پالەستينا مەملەكەتٸ تۋرا بٸزدەگٸدەي, كەزٸندە جەر ساتۋدى پارلامەنتكە شىعارىپ, جەردٸ شەتەلدٸكتەرگە ساتۋ جايلى زاڭ قابىلداعان بولاتىن. سول زاڭنىڭ نەگٸزٸندە ولاردىڭ جەرٸنٸڭ بٸر ٷلكەن بٶلٸگٸن ەۆرەيلەر ساتىپ الىپ, سول جەرگە قازٸرگٸ يزرايل مەملەكەتٸن قۇردى.

«يزرايل قالاي قۇرىلدى: سيونيستٸك قوزعالىستىڭ اۆتورى اتانعان جۋرناليست تەودور گەرتسلدٸڭ (1896 جىلى) «ەۆرەي مەملەكەتٸ» دەپ اتالاتىن شاعىن كٸتاپشاسى جارىق كٶرگەن. ەر ەلدە تەنتٸرەپ جٷرگەن ەۆرەيلەرگە ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى ەڭ العاش وي تاستاعان وسى كٸتاپتا, اۆتور, بٷكٸل ەلەمدەگٸ جٶيٸتتەردٸ پالەستينادان نەمەسە ارگەنتينادان يەلٸك ساتىپ الۋ ٷشٸن «اقشا جيناۋعا» شاقىرادى. بۇل ەڭبەگٸ جارىققا شىققاندا, پالەستينادا ولاردىڭ وتىز شاقتى ەلدٸ مەكەنٸ بولعان ەكەن. سيونيستٸك ۇيىمدار ول جاققا بارعان قانداستارىنا «جەتٸ سوتىق» الۋعا قارجىلاي كٶمەك بەرٸپ, اقشاعا قۇنىققان ارابتاردىڭ جەرٸن كٶتەرمە باعامەن ساتىپ الا باستايدى. قازٸر ەندٸ, بارىنان ايىرىلىپ, جاۋ كەتكەننەن كەيٸن قىلىشىن تاسقا سەرمەگەندەي بولعان پالەستينا ٷكٸمەتٸ, ەۆرەيلەرگە جەر ساتقانداردى ٶلٸم جازاسىنا كەسەتٸن ٷكٸم شىعارىپ قويعان. ارابتار وسى ەسسٸز قىلىعىنا ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶكٸنەدٸ. بٸز دە ٶكٸنٸپ قالمايىق, اعايىن…» (جولىمبەت مەكٸش).

«قىتايدان قارىز العان تەجٸكستان تاۋلى باداحشاندى بەردٸ» دەپ حابارلايدى – باق».

«پەكين 28,5 مىڭ شارشى شاقىرىم تەرريتورييانى داۋلاپ كەلگەن. ول تەجٸكستان جەرٸنٸڭ 20 پايىزىن قۇرايدى. ەكٸجاقتى كەلٸسٸم بويىنشا شىعىس پامير تاۋلى اۋدانىنداعى 1,1 مىڭ شارشى شاقىرىم جەر قىتاي جاعىنا بەرٸلدٸ». 

مۇنداي مىسالداردى ونداپ, جٷزدەپ كەلتٸرۋگە بولادى.

تاريح تاعلىمى: ەلەمدٸك تەجريبە دە جەرٸن ساۋداعا سالعان ەلدٸڭ وڭعانى جوق. كەز كەلگەن ۇلتتىق مەملەكەت جەرٸن ساتسا نەمەسە ۇزاق جىلعا شەتەلگە جالعا بەرسە, وندا ول جەردەن مٸندەتتٸ تٷردە ايىرىلىپ, قاڭعىپ قالادى, نەمەسە ۇلت رەتٸندە تاريح ساحناسىنان كەتەدٸ.

جوعارى دا كٶرسەتٸلگەندەردٸڭ نەگٸزٸندە:

«جەر كودەكسٸنٸڭ» 6 بابىنىڭ 6 تارماعىندا بىلاي دەلٸنگەن: «شەتەلدiكتەر, ازاماتتىعى جوق ادامدار, سونداي-اق شەتەلدiك زاڭدى تۇلعالار جەر قۇقىعى قاتىناستارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىمەن جەنە زاڭدى تۇلعالارىمەن تەڭ قۇقىقتاردى پايدالانادى جەنە سونداي مiندەتتەر اتقارادى» دەلٸنگەن.

بۇل باپقا مىناداي ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ قاجەت: «شەتەلدiكتەر, ازاماتتىعى جوق ادامدار, سونداي-اق شەتەلدiك زاڭدى تۇلعالار اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر قۇقىعى قاتىناستارىندا ەش قۇقىقتار پايدالانا المايدى».

وسى كودەكستٸڭ 23-بابىندا:

«4. اۋىل شارۋاشىلىعى ٶندiرiسiن جٷرگiزۋگە جەنە ورمان ٶسiرۋگە ارنالعان جەردi قوسپاعاندا, وسى باپتىڭ 3-تارماعىندا كٶرسەتٸلگەن ماقساتتار ٷشٸن جەر ۋچاسكەلەرi شەتەلدٸكتەردٸڭ, ازاماتتىعى جوق ادامداردىڭ جەنە شەتەلدiك زاڭدى (مەملەكەتتiك ەمەس) تۇلعالاردىڭ جەكە مەنشiگiندە بولۋى مٷمكiن.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتٸك شەكاراسىنىڭ شەكارالىق ايماعىندا ورنالاسقان جەر ۋچاسكەلەرٸ شەتەلدٸكتەرگە, ازاماتتىعى جوق ادامدارعا, شەتەلدٸكتەرمەن نەمەسە ازاماتتىعى جوق ادامدارمەن نەكەدە تۇرعان (ەرلٸ-زايىپتى) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا, سونداي-اق شەتەلدٸك زاڭدى تۇلعالارعا جەنە شەتەلدٸك قاتىسۋى بار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدى تۇلعالارىنا مەنشٸك قۇقىعىمەن تيەسٸلٸ بولمايدى» دەلٸنگەن.

ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي,  شەگارا ايماقتارى عانا ساتىلمايدى دەگەن سٶز ايقىن ايتىلىپ تۇر.

بۇل جاعدايدا, شەگارالىق ايماقتى كارتون قوراپپەن سالىستىرساق, دۇرىسى سول بولار. قوراپتىڭ ٸشٸندەگٸ بارلىق باعالى دٷنيەمٸزدٸڭ بەرٸن ساتىپ جٸبەرسەك, ٸشٸ بوس قۋىس قوراپتى نە ٸستەيمٸز. ونى قانداي پايدامىزعا جاراتامىز? بالاما, رەتٸندە ايتار بولساق, سول قوراپتىڭ ٸشٸندەگٸ ٶزٸمٸزدە ساتىلىپ كەتكەن جوقپىز با?

وسى كودەكستٸڭ 24-بابىندا:

«اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرگە مەنشiك قۇقىعى «شەتەلدٸكتەر, ازاماتتىعى جوق ادامدار, شەتەلدٸك زاڭدى تۇلعالار, سونداي-اق جارعىلىق كاپيتالىنداعى شەتەلدٸكتەردٸڭ, ازاماتتىعى جوق ادامداردىڭ, شەتەلدٸك زاڭدى تۇلعالاردىڭ ٷلەسٸ ەلۋ پايىزدان اساتىن زاڭدى تۇلعالار اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرٸن جيىرما بەس جىلعا دەيٸنگٸ مەرزٸمگە جالداۋ شارتتارىمەن ۋاقىتشا جەر پايدالانۋ قۇقىعىمەن عانا يەلەنە الادى» دەلٸنگەن.

بۇل باپ بويىنشا ايتارىمىز:

اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرٸ شەتەلدٸكتەرگە, ازاماتتىعى جوق ادامدارعا جەنە جارعىلىق قورىندا شەتەلدٸكتەردٸڭ 1 پايىز ٷلەسٸ بولسا دا جەر ساتىلمايدى جەنە جالعا بەرٸلمەيدٸ.

اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرٸ شەتەلدٸكتەرمەن جەنە ازاماتتىعى جوق ادامدارمەن ارالاس نەكەدە (ەرلٸ-زايىپتىلىقتا) تۇرعان قازاقستان ازاماتتارىنا (ازاماتشالارىنا) جەر ساتىلمايدى جەنە جالعا بەرٸلمەيدٸ, - دەپ شەگەلەپ تۇرىپ جازىلۋى قاجەت.

قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم