Qazaq-qazaq bolǵaly, qazaqtyń eń jandy jeri «Jer daýy men jesir daýy» bolatyn.
QR Aýyl sharýashylyǵy ministri: «Jer satý álemdik tájiribege, ekonomikanyń san qatparly talaptaryna tolyqtai sai» degen bolatyn: Ýáj: Jerdi jalǵa bergen, satqan jáne kepildikke qoiǵan elderdiń eshqaisysy jerin qaitaryp ala almaǵan, tipti alpaýyt elderdiń ózi de.
Alash kósemderi kezinde tatar men bashqurt halyqtaryn mysalǵa keltire otyryp, jerdi jekemenshikke basybaily berýdiń keselin dəleldep bergen. Jekemenshik jerlerin tatar men bashqurt baýyrlar bankige kepildikke qoiyp, nesie alǵan, ony qaitara almai, kóp jerden aiyrylyp qalǵan. (Bul derek Alash kósemi Əlihan Bókeihannyń jazbalarynan alyndy).
«Nikolaidyń (Resei patshasy – red.) kezinde arendaǵa berilgen jer qaitpady. Qazaq jeriniń túbine jetkenniń biri – osy arenda bolatyn. Halyqtyń syrtynan bilep úirengen qazaqtyń jýandary arendaǵa jer bere beretin. 1904 jyly Jekendi ózeniniń boiyndaǵy Oiyl jármeńkesi kezinde álgi jýandar eldiń jailaýyn orystarǵa arendaǵa bergen ǵoi. Sol jerdiń bári orystarǵa ótip ketip, kóshpeli qazaqtyń kúni qarańǵa ainaldy».
Kedei qazaqtyń jerin sol jýandar syrtynan jaldap jiberetin, aqyrynda ol jer arendaǵa alǵan kisiniń túpkilikti múlki bolyp qalatyn. Osylaisha otarshyldar qazaqtyń jerin ábden talady, buǵan qazaqtyń óz jýandary da qolǵabysyn tigizdi. (Teljan ShONANULY: «Nikolaidyń (Resei patshasy – red.) kezinde arendaǵa berilgen jer qaitpady». Orynbor, 1923 jyl).
Resei kezinde Aliaskany AQSh-qa 100 jylǵa jalǵa satqan bolatyn, ol jerden Resei túpkilikti aiyryldy. Bul oqiǵany dúnie júzi biledi.
Kúrdistan memleketi kezinde jerin kepildikke qoiyp qaryzǵa aqsha alǵan. Qaryzyn ýaqtyly qaitara almaýy sebepti úsh el – Ulybritaniia, Frantsiia jáne Túrkiia onyń jerin bólip alyp, Kúrdistan eli memleket retinde tarihtan joiyldy. Kýrdtar álemdegi jersiz, memleketsiz qalǵan kóp sandy halyqtardyń biri. «Dúnie júzinde jalpy sany — 40 million shamasynda» (Ýikipediia — ashyq entsiklopediiasynan alynǵan málimet).
Qandai aýyr qasiret. Jerin kepildikke qoiyp, qaryz alyp, aqyr sońynda osynshama kóp halyq memlekettiginen airylyp qańǵyp qaldy.
Palestina memleketi týra bizdegidei, kezinde jer satýdy parlamentke shyǵaryp, jerdi sheteldikterge satý jaily zań qabyldaǵan bolatyn. Sol zańnyń negizinde olardyń jeriniń bir úlken bóligin evreiler satyp alyp, sol jerge qazirgi Izrail memleketin qurdy.
«Izrail qalai quryldy: Sionistik qozǵalystyń avtory atanǵan jýrnalist Teodor Gertsldiń (1896 jyly) «Evrei memleketi» dep atalatyn shaǵyn kitapshasy jaryq kórgen. Ár elde tentirep júrgen evreilerge ulttyq memleket qurý týraly eń alǵash oi tastaǵan osy kitapta, avtor, búkil álemdegi jóiitterdi Palestinadan nemese Argentinadan ielik satyp alý úshin «aqsha jinaýǵa» shaqyrady. Bul eńbegi jaryqqa shyqqanda, Palestinada olardyń otyz shaqty eldi mekeni bolǵan eken. Sionistik uiymdar ol jaqqa barǵan qandastaryna «jeti sotyq» alýǵa qarjylai kómek berip, aqshaǵa qunyqqan arabtardyń jerin kóterme baǵamen satyp ala bastaidy. Qazir endi, barynan aiyrylyp, jaý ketkennen keiin qylyshyn tasqa sermegendei bolǵan Palestina úkimeti, evreilerge jer satqandardy ólim jazasyna kesetin úkim shyǵaryp qoiǵan. Arabtar osy essiz qylyǵyna áli kúnge deiin ókinedi. Biz de ókinip qalmaiyq, aǵaiyn…» (Jolymbet Mákish).
«Qytaidan qaryz alǵan Tájikstan Taýly Badahshandy berdi» dep habarlaidy – BAQ».
«Pekin 28,5 myń sharshy shaqyrym territoriiany daýlap kelgen. Ol Tájikstan jeriniń 20 paiyzyn quraidy. Ekijaqty kelisim boiynsha Shyǵys Pamir taýly aýdanyndaǵy 1,1 myń sharshy shaqyrym jer Qytai jaǵyna berildi».
Mundai mysaldardy ondap, júzdep keltirýge bolady.
Tarih taǵlymy: Álemdik tájribe de jerin saýdaǵa salǵan eldiń ońǵany joq. Kez kelgen ulttyq memleket jerin satsa nemese uzaq jylǵa shetelge jalǵa berse, onda ol jerden mindetti túrde aiyrylyp, qańǵyp qalady, nemese ult retinde tarih sahnasynan ketedi.
Joǵary da kórsetilgenderdiń negizinde:
«Jer kodeksiniń» 6 babynyń 6 tarmaǵynda bylai delingen: «sheteldikter, azamattyǵy joq adamdar, sondai-aq sheteldik zańdy tulǵalar jer quqyǵy qatynastarynda Qazaqstan Respýblikasynyń azamattarymen jáne zańdy tulǵalarymen teń quqyqtardy paidalanady jáne sondai mindetter atqarady» delingen.
Bul bapqa mynadai ózgeris engizý qajet: «Sheteldikter, azamattyǵy joq adamdar, sondai-aq sheteldik zańdy tulǵalar aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer quqyǵy qatynastarynda esh quqyqtar paidalana almaidy».
Osy kodekstiń 23-babynda:
«4. Aýyl sharýashylyǵy óndirisin júrgizýge jáne orman ósirýge arnalǵan jerdi qospaǵanda, osy baptyń 3-tarmaǵynda kórsetilgen maqsattar úshin jer ýchaskeleri sheteldikterdiń, azamattyǵy joq adamdardyń jáne sheteldik zańdy (memlekettik emes) tulǵalardyń jeke menshiginde bolýy múmkin.
Qazaqstan Respýblikasy Memlekettik shekarasynyń shekaralyq aimaǵynda ornalasqan jer ýchaskeleri sheteldikterge, azamattyǵy joq adamdarǵa, sheteldiktermen nemese azamattyǵy joq adamdarmen nekede turǵan (erli-zaiypty) Qazaqstan Respýblikasynyń azamattaryna, sondai-aq sheteldik zańdy tulǵalarǵa jáne sheteldik qatysýy bar Qazaqstan Respýblikasynyń zańdy tulǵalaryna menshik quqyǵymen tiesili bolmaidy» delingen.
Ózderińiz kórip otyrǵandai, shegara aimaqtary ǵana satylmaidy degen sóz aiqyn aitylyp tur.
Bul jaǵdaida, shegaralyq aimaqty karton qorappen salystyrsaq, durysy sol bolar. Qoraptyń ishindegi barlyq baǵaly dúniemizdiń bárin satyp jibersek, ishi bos qýys qorapty ne isteimiz. Ony qandai paidamyzǵa jaratamyz? Balama, retinde aitar bolsaq, sol qoraptyń ishindegi ózimizde satylyp ketken joqpyz ba?
Osy kodekstiń 24-babynda:
«Aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerge menshik quqyǵy «Sheteldikter, azamattyǵy joq adamdar, sheteldik zańdy tulǵalar, sondai-aq jarǵylyq kapitalyndaǵy sheteldikterdiń, azamattyǵy joq adamdardyń, sheteldik zańdy tulǵalardyń úlesi elý paiyzdan asatyn zańdy tulǵalar aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskelerin jiyrma bes jylǵa deiingi merzimge jaldaý sharttarymen ýaqytsha jer paidalaný quqyǵymen ǵana ielene alady» delingen.
Bul bap boiynsha aitarymyz:
Aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskeleri sheteldikterge, azamattyǵy joq adamdarǵa jáne jarǵylyq qorynda sheteldikterdiń 1 paiyz úlesi bolsa da jer satylmaidy jáne jalǵa berilmeidi.
Aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskeleri sheteldiktermen jáne azamattyǵy joq adamdarmen aralas nekede (erli-zaiyptylyqta) turǵan Qazaqstan azamattaryna (azamatshalaryna) jer satylmaidy jáne jalǵa berilmeidi, - dep shegelep turyp jazylýy qajet.
Qojyrbaiuly Muhambetkárim