ٸزدەۋسٸز كەتكەن اقىن. ەلەۋسٸز قالعان ٶلەڭ. «اقىندار ٷشٸن ەڭ اۋىر جازا, جوقتاۋسىز قالسا جەتٸم جىر», – دەگەندٸ شەرحان دوسىم ايتىپ ەدٸ. باياناۋىلدىڭ باۋرايىنداعى جىردى ٶزەگٸنە سىيدىرىپ, الماتىنىڭ اسپانىنداعى مۇڭدى جٷرەگٸنە قۇيدىرىپ, ارمانىن جالعانعا جەتكٸزگەن, جان سىرىن تاڭدارعا شەرتكەن اقىن تٶلەگەن مۇقاەۆتٸڭ ٶلەڭدەرٸ ٶمٸردٸڭ ٶزٸندەي, مٶپ-مٶلدٸر سەزٸمدەي...
سۋسىن بولىپ جەتەر مەنٸڭ كٶڭٸلٸمنٸڭ بۇلاعى...
اقىنمەن العاشقى «كەزدەسۋ»
تٶلەگەن مۇقاەۆ ەسٸمٸن اۋداندىق «بايانتاۋ» گازەتٸنە قىزمەتكە كەلگەن كەزٸمٸزدە ەستٸدٸك. باسپاسٶزدەگٸ العاشقى ادىمىمىز اۋداندىق باسىلىمنىڭ 85 جىلدىق مەرەيتويىمەن تۇسپا-تۇس كەلدٸ. مەرەيتوي قارساڭىندا گازەت بەتٸندە قىزمەت ەتكەن ەدەبي قىزمەتكەرلەر تۋرالى ماتەريالدار جارييالانىپ تۇردى. سونداي بٸر ەستەلٸك-ماقالا اقىن تٶلەگەن مۇقاەۆ ھاقىندا. اۆتورى – اقىن سٷلەيمەن بايازيتوۆ.
تٶلەگەن رەداكتور شەكٸرات شالباەۆتٸڭ شاقىرۋىمەن باياناۋىل اۋداندىق «جەڭٸس» گازەتٸنە ورىنباسارلىق قىزمەتكە كەلەدٸ. جاس اقىن ەسٸمٸ وقىرمان قاۋىمعا بٸرشاما تانىلىپ ٷلگەنگەن. ەستەلٸك-ماقالادا اۆتوردىڭ تٶلەگەنمەن 1975 جىلى پاۆلودار قالاسىندا ٶتكەن جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ رەسپۋبليكالىق, ايماقتىق سلەتٸنە قاتىسقانى باياندالادى. «...سەمينارعا كەلگەندەر توپ-توپقا بٶلٸندٸ. تٶلەگەن ەكەۋٸمٸز ەيگٸلٸ اقىندار قاليجان بەكقوجين مەن قۋاندىق شاڭعىتباەۆ جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن توپتامىز. قاليجان اعانى العاش كٶرۋٸم ەدٸ. مەيلٸنشە قاتال, بەتٸڭ بار, جٷزٸڭ بار دەمەي, ويىنداعىسىن ٸرٸكپەي ايتاتىن ادام كٶرٸندٸ. كەزەگٸ كەلگەندە ٶلەڭ وقىعان تٶلەگەن قالەكەڭنٸڭ «ٶلەڭ دەگەن مٸنە وسىنداي بولۋ كەرەك قوي» - دەگەن جىلى لەپەسٸنە يە بولدى...
...1976 جىلى الماتىدا «جالىن» باسپاسى قۇرىلىپ, رەداكتورلىعىنا اقىن قابدىكەرٸم ىدىرىسوۆ تاعايىندالدى. تٶلەگەن قاباڭنىڭ سٷيٸكتٸ ٸنٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ ەكەنٸنەن حاباردار ەدٸم. ول بٸردە: «ٶلەڭدەرٸمدٸ قابدىكەرٸم اعاعا جٸبەردٸم, حابار كٷتٸپ جٷر ەدٸم», – دەگەن ەدٸ. كٶپ ۇزاماي «لەنينشٸل جاس» گازەتٸندە قابدىكەرٸم ىدىرىسوۆتىڭ العى سٶزٸمەن تٶلەگەننٸڭ بٸر توپ ٶلەڭدەرٸ جارىق كٶردٸ. كەيٸن قاباڭ تٶلەگەندٸ الماتىعا, «جالىن» باسپاسىنا قىزمەتكە شاقىردى. تٶلەگەن اتالعان باسپادا قىزمەت ٸستەي باستادى». ەستەلٸك وسىلاي دەيدٸ.
ارى قاراي وقىعاننان كەيٸن ۇققانىمىز, تٶلەگەن تەك جاقسى اقىن عانا ەمەس, جاناشىر ازامات بولعان. 1977 جىلى سٷلەيمەن دوسىن اۋىلعا ارنايى ٸزدەپ كەلٸپ, ٶلەڭدەرٸن باسپاعا بەرەمٸن دەپ كٶنبەسٸنە قويماي قولجازباسىن الىپ كەتەدٸ. سٷلەيمەن اعا بىلاي دەيدٸ: «بٸر كٷنٸ تٶلەگەننەن قالىڭداۋ حات الدىم. «ە, باستىرا الماي, قولجازبامدى قايتارعان عوي» دەپ ويلادىم. كونۆەرتتٸ اشىپ قالعاندا, بٸرنەشە «باستاۋ» اتتى كٸتاپشام, تٶلەگەننٸڭ بٸر پاراق حاتى شىقتى. حاتتا: «ال, سٷلاعا, سٸز بەن بٸزدٸڭ ۇزاق تولعاتقان پەرزەنتٸمٸز ٶمٸرگە مٸنە وسى بەينەدە كەلٸپ وتىر. شىنايى دوستىق, ٸزگٸلٸك ىقىلاسپەن تاعى دا قۇتتىقتايمىن (23.XI. 1979ج.)», – دەپ جازىلعان»
باياناۋىلدا وسىنداي اقىن بولعان ەكەن عوي, بٸز نەگە بٸلمەيمٸز دەپ ٸزدەستٸرە باستادىق. العاش وقىعانىمىز تٶلەگەن مۇقاەۆتٸڭ «شٸلدەدە» ٶلەڭٸ بولدى:
قانشا گٷلٸ شٶلٸركەپ, قانشا باعى,
قىردىڭ جاتىر كەبەرسٸپ ەرٸندەرٸ,
بالا – دالا ەرٸكسٸز تامسانادى.
تٶبەسٸنەن تەسٸلٸپ كٷن قۋىرعان
قالىڭ ورمان قوينىنا اپتاپ ەنٸپ,
تۇرىپ الدى جەلٸنٸن قاقتاپ ەمٸپ.
جەل دە وسىناۋ ازاپقا تٶزبەدٸ مە:
قۇيىنداتىپ, ۋىستاپ شاشادى كەپ
ٶز توزاڭىن دالانىڭ ٶز بەتٸنە.
سەبي – دالا جاۋتاڭداپ اسپانىنا,
كٷتتٸرمەشٸ دەگەندەي ەندٸ مەنٸ,
كٶزدەرٸ بوپ كٶلدەرٸ تەلمٸرەدٸ.
قاعىپ سوندا كٶك جٷزٸ قوڭىراۋىن,
قانجار بولىپ جارق ەتٸپ نايزاعايى,
تٸلٸپ-تٸلٸپ جٸبەردٸ ومىراۋىن:
اسپان-انا شىعارىپ بۇلت-ەمشەگٸن,
اق ۋىزىن بويىنان لەك-لەك ٷزٸپ,
نەر تٸلەگەن بٶبەگٸن جاتتى ەمٸزٸپ...
1986 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان «ايدىن شالقار» ۇجىمدىق جيناعىنا تٶلەگەن مۇقاەۆتٸڭ «تۋلايدى جٷرەك» اتتى ٶلەڭدەر توپتاماسى ەنەدٸ. ٸزدەستٸرە جٷرٸپ سول توپتاماداعى بٸزگە بەيمەلٸم جاڭا ٶلەڭدەرٸمەن «قاۋىشتىق»:
ٶمٸر ٶزٸ قاپىرىق قوي, كەزٸپ جٷرٸپ شٶلدەسەڭ,
سۋسىن بولىپ جەتەر مەنٸڭ كٶڭٸلٸمنٸڭ بۇلاعى.
كٷيكٸ تٸرلٸك كٶكەيدەگٸ كٷيدٸ بۇزسا, كٶنبە سەن,
جالعىز رەت جابىرقاساڭ – جابىرقار ەم مەن نەشە.
بۇزسا-داعى شىرقىمدى كٷن, تۇرماسا دا قولدا تٷك,
ٶزٸڭە ارناپ باق سارايىن قييالىممەن ورناتىپ,
ٷيٸمٸزگە تٷبٸ كەلەر, كٷلٸپ ەنەر شاتتىقتى,
تٶزٸممەنەن, ٶزٸڭمەنەن بٸرگە جٷردٸم تولعاتىپ.
قاباعىڭدى باعار تاڭىڭ ەرٸكسٸزدەن ەندٸ اتىپ,
ەرٸنسە دە, جەتەگٸمە ەرٸپ, مٸنە, كەلدٸ ۋاقىت...
بٷگٸنگٸ بۇل قىزىعىڭا جانىڭ ەلتٸپ, جان انام,
جالعىز رەت جىميعانىڭ – جالعانىما تەڭ باقىت...
***
جىرىڭا تالاي سۋسىنداپ,
سىرىڭا تالاي قانىقتىم;
اسقارىمداعى شىنارىم,
اسپانىمداعى جارىق كٷن!
قاستەرلەپ ٶتۋ وسىلاي –
قانىما سٸڭگەن قاسيەت:
ۇرپاعىمىن عوي, اقىنىن
قۇدٸرەت تۇتقان حالىقتىڭ!
سىرلاسىپ جٷرٸپ ٶزٸڭمەن
تٸرشٸلٸگٸمنەن مەن ۇقتىم.
ٶزٸڭدٸ زەرتتەۋ ارقىلى
ٶزٸمدٸ زەرتتەپ تانىتتىم.
سارالاپ ويلاۋ وسىلاي –
ساناما سٸڭگە قاسيەت:
ۇرپاعىمىن عوي, ٷلكەنٸن
ٶنەگە تۇتقان حالىقتىڭ.
ٶنەگە بولۋ – مەرتەبە,
ٶنەگە دە الۋ ماڭىزدى:
اراداي بەينە بال جيعان,
ٸزٸڭدٸ باعىپ ەر ٸزگٸ,
جٷرٸپ ەم ىلعي وسىلاي,
جٷزٸڭە جيٸ كٶز سالىپ,
ساعاتقا جۇرتتىڭ قاراماي
جٷرە المايتىنى تەرٸزدٸ.
تۇلعاڭا قاراپ تالاي مەن
سەزٸمنٸڭ سەلٸن تاسىتتىم.
سىرلاستىم-داعى سەرگٸدٸم,
كٶڭٸلدەن تايىپ جاسىق مۇڭ.
باعبانىم, جومارت جٷرەكپەن
جانىما مەنٸڭ گٷل ەكەن,
ەسەيدٸڭ دەمە نەگە ەرتە –
ٶزٸڭدەي بولۋعا اسىقتىم.
ٶزٸمدەي بولسىن ٸنٸم دەپ,
ارتىپ ەڭ ٷمٸت ماعان كٶپ.
ەمٸرەنٸپ ەدٸڭ ەكەمدەي,
باۋىرىڭا باسىپ بالام دەپ.
ويلادىم مەن دە لاپىلداپ,
ٶزٸڭدەي بولىپ جانام دەپ.
...ويلاماپ ەم عوي بٸراق تا
كٶزٸڭدەي بولىپ قالام دەپ!...
بيٸكپەن مەن دە تاۋداي, اسقاقپىن...
2012 جىلى جازۋشىلار وداعىندا اقىن ەدٸل بوپتانوۆتىڭ «ٶمٸرزايا» جىر جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەر كەشٸ ٶتتٸ. كەشتٸ اقىننىڭ زامانداسى باۋىرجان باباجانۇلى جٷرگٸزدٸ. باۋىرجان اعا: «سۋ اياعى سٸڭگەندەي كەپ قۇردىمعا, اي-جاعالى قامقا-تٷنگە ورانىپ, سول جۇلدىزداي سەل جارقىراپ تۇردىڭ دا, اياق استى كەتتٸڭ بٸر كٷن جوعالىپ», – دەپ جىرلاعان ەدٸ اقىن دوسى جايلى. «جۇماتايدىڭ قاعاناتىنداعى» ەڭ كەنجە نويان بولعان ەدٸل ٸز-تٷزسٸز جوعالىپ كەتكەن. ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەشقانداي حابار جوق. باۋىرجان باباجانۇلى: «مىنا زالعا قازٸر ەدٸل كٸرٸپ كەلٸپ, باياعى ادۋىندى قالپىندا كٷركٸرەپ ٶلەڭ وقي جٶنەلەتٸن سەكٸلدٸ. سوسىن تاعى, باياعىداي «سەندەردٸڭ ٶلەڭدەرٸڭ «ەرۋندا!» – دەپ قولىن بٸراق سٸلتەيتٸندەي» – دەگەندە جاس ٷيٸرٸلمەگەن جانار قالمادى. جارى مەن ۇل-قىزى سٶز سٶيلەپ, ەكەلەرٸنٸڭ جىرىن جاتقا وقىعانى تٸپتەن ەرەكشە سەت بولدى. جەر بەتٸنەن مەيٸرٸم ٸزدەپ جٷرٸپ, پەك كٶڭٸل, اق جٷرەكتەردٸڭ ٸشٸندە اداسىپ كەتكەن اقىننىڭ كەشٸنەن كەيٸن الماتىنىڭ اسپانى دا ۇزاق ۋاقىت قۇلازىپ تۇرعان-تىن.
تاريحتا ەدٸلدەي تاعدىرلى اقىندار از بولماعان. بٸزدٸڭ تٶلەگەن دە سونداي اۋىر عۇمىردىڭ يەسٸ. جانىمىزعا ەسەر ەتكەن جىرلاردىڭ يەمەنٸ جايلى دەرەك از ساقتالعان. «ەل اۋزىنان» جيناعان قىسقاشا عۇمىربايانى تٶمەندەگٸدەي:
تٶلەگەن تۇرسىنبايۇلى مۇقاەۆ 1949 جىلى 3 ناۋرىز كٷنٸ قازٸرگٸ ج.ايماۋىتوۆ اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن. سەبي شاعىندا اتا-اناسى س.تورايعىروۆ اۋىلىنا قونىس اۋدارىپ, وسى اۋىلدا ەس بٸلدٸ, مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتادى. 1967 جىلى تورايعىروۆ مەكتەبٸن «التىن مەدالمەن» بٸتٸردٸ. 1972 جىلى الماتى قالاسىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸن تەمامدادى. 1973-75 جىلدارى ارالىعىندا اۋداندىق «جەڭٸس» (قازٸرگٸ «بايانتاۋ») گازەتٸندە قىزمەت ٸستەدٸ. قاليجان بەكحوجيننٸڭ 1986 جىلى جارىق كٶرگەن «ٶمٸر ٶتكەلدەرٸ» اتتى عۇمىرنامالىق كٸتابىنداعى «اتاقتى اقىننىڭ اتامەكەن جەرٸندە» اتتى ەستەلٸك ماقالاسىندا, سوۆحوز ديرەكتورى قابيدەن ەۋبەكٸروۆتىڭ ايتۋىمەن مىنانداي دەرەك كەلتٸرٸلەدٸ: «...رەۆاليۋتسييا جىلدارىندا كولچاك سويقاندارىنان قۋعىن-سٷرگٸن كٶرگەن اتاقتى سەكەن سەيفۋللين ناعاشىسى مۇقايدى ٸزدەپ وسى ماڭدا بولىپتى دەسەدٸ... سول سەكەننٸڭ ناعاشىسى مۇقايدىڭ نەمەرەسٸ تٶلەگەن مۇقاەۆ قازگۋ-دٸڭ فيلولوگييا فاكۋلتەتٸن بٸتٸردٸ, ٶلەڭ جازىپ جٷرگەن جاس اقىن, قازٸر باياناۋىلدىڭ اۋداندىق گازەتٸندە قىزمەت اتقارادى...»
باياناۋىلدا از عانا ۋاقىت جۇمىس جاساعان اقىن, 1975 جىلى الماتىدا «جالىن» باسپاسى قۇرىلىپ, العاشقى رەداكتورى ق.ىدىرىسوۆتىڭ شاقىرتۋىمەن سوندا قىزمەتكە اۋىستى.
1977 جىلى «جالىن» باسپاسىنان جٷسٸپ قىدىروۆتىڭ رەداكتورلىعىمەن «تۇڭعىش كٸتابى» جارىق كٶردٸ. ال 1986 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان «ايدىن شالقار» ۇجىمدىق جيناعىنا «تۋلايدى جٷرەك» اتتى ٶلەڭدەر توپتاماسى ەندٸ.
1992 جىلى التى ايعا جۋىق قاراعاندى قالاسىندا «تۇراقتاعان». ەل جاقپەن سوڭعى رەت 1992-93 جىلدارى حابار الماسقان اقىن, سول جىلدان ٸز-تٷزسٸز جوعالىپ كەتتٸ.
الماتى قالاسىندا تۇراتىن قارىنداسىنىڭ ٷيٸنە بارلىق قولجازبالارىن, جوسپارلاپ قويعان كٸتابىن جيناقتاپ قويادى. ٶزٸم بارىپ الىپ كەتەمٸن, - دەيدٸ. ول ٷي قازٸرگٸ رايىمبەك باتىر مەن س.سەيفۋللين كٶشەلەرٸنٸڭ قيىلىسىندا بولاتىن. بٸراز ۋاقىتقا ٷيٸنەن شىعىپ, قوناققا كەتكەن قارىنداسى قايتىپ ورالسا, ٷيٸنە ۇرى تٷسٸپتٸ. استاڭ-كەستەڭٸ شىققان ٷيدە تٶلەگەن جيناستىرىپ كەتكەن جەشٸك جوق بولىپ شىعادى.
ۇقساس تاعدىرلار. مۇقاعاليدىڭ زامانداسى مۇقاتاي جىلقايداروۆتىڭ عۇمىرى تاس جول ٷستٸندە ٷزٸلگەن ەكەن. ٷيٸندە قولجازبالارىن ساقتاپ جٷرگەن قارا شامادانى بولىپتى. اقىن ٶلٸمٸنەن كەيٸن ٸشٸندەگٸ قازىناسىمەن قوسا قارا شامادان دا جوعالىپ كەتەدٸ. اقىننىڭ جىر-بايلىعى كٸمگە كەرەك بولدى ەكەن?!
تاعدىرعا كٷيٸنەمٸز نەسٸنە بٸز...
(اقىننىڭ «ارداعى» جايلى بٸرەر سٶز)
تٶلەگەن جىرلارىن ٸزدەي باستادىق. قولىمىزعا تٷسكەنٸ 1989 جىلى «جالىن» باسپاسىنان جارىق كٶرگەن «ارداق» جىر جيناعى. ٷش بٶلٸمگە بٶلٸنگەن كٸتاپتىڭ, «زاڭعارىنان زاماننىڭ» اتالاتىن بٸرٸنشٸ بٶلٸمٸندە سول كەزەڭدەگٸ ٷردٸسكە ساي, اقىننىڭ «قىزىل ٶلەڭدەرٸ» توپتاستىرىلىپتى... ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ مىنا بٸر جازباسى ويعا ورالدى: ٸشٸندە «قىزىل ٶلەڭٸ» جوق امانحان ەلٸمنٸڭ كٸتابى باسپاعا جٸبەرٸلمەي قالادى. قالامداس دوستارىنىڭ جازىپ بەرەگەن قۇنى «بٸر شيشالىق» ٶلەڭٸ كٸتاپتىڭ شىعۋىنا سەپ بولادى. كەيٸن وقىرماندارعا قولتاڭبا بەرەردە امانحان اعا بٸرٸنشٸ بەتٸن جىرتىپ تاستايتىن بولعان ەكەن. وسى جاعدايدى ەسكە الا وتىرىپ, اۆتورعا «كەشٸرٸممەن» قارادىق. ال «تاعدىر» دەيتٸن ەكٸنشٸ بٶلٸمٸندە تٶلەگەن اقىن شىن مەنٸسٸندە تاعدىرىن جازىپتى. كٶڭٸلٸندەگٸ مۇڭ مەن جٷرەگٸندەگٸ سىرىن بەينەلەپتٸ. سوڭعى «بەيبٸت كٷن اسپانى» بٶلٸمٸنە تولعاۋى مەن باللاداسى جەنە ح.حاماتوۆادان اۋدارماسى ەنٸپتٸ.
اتالمىش جيناقتاعى جىرلارىنان اقىندى تانۋعا تىرىسىپ كٶردٸك. الدىمەن نازارىمىزعا ٸلٸككەنٸ «ساعات» ٶلەڭٸ بولدى:
...تٷسەرٸندە ەردايىم سىنعا كٷشٸم,
شىعارىندا بٷكپەسٸز شىن داۋىسىم,
قۇلاعىما توسامىن مەن ٶزٸڭدٸ,
تٸرشٸلٸكتٸڭ ەۋەنٸن تىڭداۋ ٷشٸن.
حاقىم جوقتاي بٸر سەت تە كٸدٸرەتٸن,
الدى-ارتىما قارايلاپ مٷدٸرەتٸن,
سەنٸ تىڭداعان سايىن اپتىعامىن,
سىرتىلىڭنىڭ سەزٸنٸپ قۇدٸرەتٸن.
ۇمتىلماعان كٷندەردە قۇلشىنباعان,
ٶكپەلەيتٸن شىعارسىڭ, مٷمكٸن ماعان?!
قارايمىن دا ٶزٸڭە, قاتۋلانىپ,
ٶز-ٶزٸمنٸڭ اياۋسىز شىرقىمدى الام.
باس قامىمدى, قايتەمٸن باسقا مۇڭدى,
قۋانتپاسام ەلٸمدٸ – اسقاعىمدى.
«نە بٸتٸردٸڭ?» – دەگەن بٸر قاتال ٷنٸڭ
قالت جٸبەرمەي ساناپ تۇر قاس-قاعىمدى...
تٶلەگەن ايبەرگەنوۆ كٷندەلٸگٸندە: «مەن ساعاتتاردىڭ شىقىلداعانىنان قاتتى قورقامىن. كەيدە ول ماعان «تٷك بٸتٸرمەي تۇرعاندا تەزٸرەك جٷرەر جولىمدى جٷرٸپ ٶتٸپ, وسى بٸر نەمەدەن جىلدامىراق قۇتىلايىنشى» – دەپ تۇرعانداي بولادى. مەن بۇل جٶنٸندە ٶز ٶلەڭٸمنٸڭ بٸرقاتارىندا ايتتىم دا. ۋاقىتتان وزۋ, وعان الدان قاراۋ – ادام ۇلىلىعىنىڭ كۋەسٸ» – دەپ جازىپتى. ۋاقىتپەن ساناسپايتىن جان كەمدە-كەم. «بٸزدە بوس ۋاقىت جوق, بوسقا ٶتٸپ جاتقان ۋاقىت كٶپ», – دەگەندٸ توقتارەلٸ تاڭجارىق اعادان ەستٸپ ەدٸك. ادامزاتتىڭ ۋايىمى – ۋاقىتتىڭ قادٸرٸ. اقىن ٷشٸن ۋاقىت ٶلەڭمەن ٶلشەنسە كەرەك-تٸ.
ۋاقىتتىڭ ٷكٸمٸ – قاتال. ۋاقىت – ٶكتەم. كەلگەنٸمٸز بەن كەتكەنٸمٸزدٸ سانايتىن دا – ۋاقىت. سارالايتىن دا – ۋاقىت.
سەنٸمدٸ اقتاعايسىڭ,
ەسٸڭدە ساقتاعايسىڭ:
شىر ەتٸپ تۋعانىڭدا
ارمانعا ارىز جازدىڭ,
ٶمٸردٸ قارىزعا الدىڭ...
ويلارسىڭ, قامىعارسىڭ!
شارلارسىڭ, سابىلارسىڭ...
كٷندەردٸڭ الىس كەتكەن
جەتكٸزبەي كٶشٸ مٷلدەم,
ٶتكەنگە ٶكٸنۋمەن,
قارا جەر جامىلارسىڭ.
تاعدىردىڭ سوم بٸلەگٸ
ىرقىنا كٶندٸرەدٸ.
سەن بولساڭ جٷرسٸڭ ەلٸ
سولقىلداپ تال شىبىقتاي,
تٸرلٸكتٸڭ پارقىن ۇقپاي.
...ارباسا مەدەتتٸ كٷن,
ەرتەڭٸن ەلەپتٸ كٸم!
شىقپايتىن تۇعىرلارعا
جٷرسٸڭ-اۋ شىعىپ تالاي.
ەيتەۋٸر ۇمىتپاعاي:
قارىزعا العانىڭدى
قايتارۋ كەرەكتٸگٸن.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي وسىناۋ ٶلەڭدە دە, ۋاقىتتىڭ قادٸرٸ. ٶتكەنگە ٶكٸنٸپ قارا جەر جامىلۋ, تٸرلٸكتٸڭ پارقىن ۇقپاۋ – ادام ٷشٸن ٷرەيلٸ ھەم قاسٸرەتتٸ. ٶمٸر بار بولعان سوڭ, ٶلٸمنٸڭ بارى – ھاقيقات. بٸرٸ «قارىزعا», بٸرٸ «پراكاتقا», بٸرٸ «كرەديتكە» العان ٶمٸردٸ تٷبٸ قايتارۋ كەرەك. بارشامىزعا ايان. مەسەلە قالاي قايتارۋدا. قالاي عۇمىر كەشسەڭ, سولاي قايتاراسىڭ. اقىن جەڭٸل جولمەن جٷرگٸسٸ كەلمەيدٸ. ھاس جٷيرٸكتەردٸڭ الامانىندا ارىنداعىسى كەلەدٸ. «تالپىنىس تاڭدارى» ٶلەڭٸندە وسى بٸر ويىمىزدى ۇشتاعانداي ەسەر قالدىرادى. راستاعانداي بولادى:
دەمەيٸن وزىپ الىسقا كەتەم,
قايتكەندە جۇرتتان قالىسپاي ٶتەم!
قاراپ وتىرسام تٸرشٸلٸك مىنا
جٷيرٸكتەرٸ كٶپ جارىستاي ەكەن.
شاباندوزداردىڭ جانىما قاتتى
شاپقاندا قالعان شاڭداعى باتتى.
شاپقاندا مەن دە شاڭ تاستايىن دەپ,
تالپىنۋمەنەن تاڭدارىم اتتى.
تاڭ اتقان سايىن تالپىنۋمەنەن,
جىرىمنان جاڭا جارقىلدى كٶرەم.
بولمايدى دەيدٸ شىن جٷيرٸكتەردە
مەرەگە جەتپەي القىنۋ دەگەن.
مۇقاەۆ قامشىنىڭ سابىنداي عانا قىسقا عۇمىردا, قامشى سالدىرماي, دٷبٸر ەستٸسە تىپىرشىعان تۇلپارداي ٶمٸر سٷردٸ. تارتىستان تارتىنبادى, الاماندا القىنبادى. تارتىنباۋى – ۋاقىتتى ارداقتادى, القىنباۋى – باقىتتى سالماقتادى. ۋاقىت – «قاپ, ٶمٸرٸم بوسقا ٶتٸپ جاتىر-اۋ» دەپ كٷيٸنە بەرگەننٸڭ ەمەس, ۋاقىتتان وزامىن دەپ تٷيٸلە بٸلگەننٸڭ «تاقىمىنان تارتىنسا» كەرەك-تٸ. ال تٸرشٸلٸكتەگٸ بارماقتاي باق باعالاي بٸلگەنگە قونباق. ايالاي بٸلگەنمەن بٸرگە بولماق. باقىت – ادامدار اراسىندا. ادامنىڭ پەك جٷرەگٸندە, جىلى جٷزٸندە, شىنايى نيەتٸندە. «اق پەيٸلٸ ادامنىڭ» ٶلەڭٸ اقىننىڭ مەيٸرٸم نۇرىن اڭعارتادى:
وسى بولار ٶمٸردٸڭ مەنٸ, بەلكٸم,
مەيٸر كٶرسەم مەرتەبەم كەتەدٸ ٶسٸپ.
وتىرادى ەركٸن كەپ تٶرٸمە ەركٸم,
مەن ٷشٸن دە بولعان جوق بٶتەن ەسٸك.
قالاي اقسىن تۋلاماي تىنىش قانىم,
بويىمدا بٸر بۇلا كٷش بارىن بٸلەم.
جاۋىزدىقتىڭ قاق بٶلٸپ قىلىشتارىن,
ادالدىققا ارنايمىن بارىمدى مەن.
بار اسىلدى اقتارام بويىمداعى,
ماڭداي تەرٸم مونشاقتاپ اعادى شىن.
سونىڭ بەرٸ – كٷنٸمدەي كٶگٸمدەگٸ
جىلۋى مول, جٷزٸ نۇر ادام ٷشٸن.
كەتپەسەم دە قوندىرىپ قۇسىن باقتىڭ,
ٸزٸم بولىپ ٸزگٸلٸك قالادى نىق.
مەن دە ٶيتكەنٸ ٶمٸردٸڭ وتىن جاقتىم,
اق پەيٸلٸن ادامنىڭ پانا قىلىپ.
كٸشٸ كٸمدەر, دەمەي-اق ٸرٸ كٸمدەر,
ادالىنا سۋىڭنىڭ تۇنىعىن بەر.
تٸرشٸلٸكتٸڭ كٷن دەسەك قاينار كٶزٸ,
جەر بەتٸندە تولىپ جٷر تٸرٸ كٷندەر.
سولار باردا نىق باسام قادامدى العا,
الىنبايتىن مەن ٷشٸن قامال بار ما!
كٷننٸڭ دە باتقانىنا قىنجىلمايمىن
جانىمدا جارىعى مول ادام باردا.
ادامزاتتىڭ بەرٸن سٷي باۋىرىم دەپ! ابىز ابايدىڭ ناقىلى – بۇل. عۇمىرىمىزعا ازىق بولارداي. ادامعا دەگەن ماحاببات – ٶزٸڭە دەگەن ماحاببات. مەشھٷر جٷسٸپ: «مىسالى ادامزاتتىڭ اعاشتاي-دى, قۋ اعاش ميۋاسى جوق, جاراسپايدى... جاقسىلىق, قايىر, ىقسان قىلعان ٸسٸ, ادامنىڭ قىمبات باعا, سول جۇمىسى, تابىلماس كٶزگە توتييا-ەم دەرٸدەي, قولىنان ەر جاقسىلىق كەلگەن كٸسٸ», – دەيدٸ. «جاقسى اي مەن كٷندەي, ەلەمگە بٸردەي». تٶلەگەن ايبەرگەنوۆتٸڭ دە ٶلەڭٸ بار: «...نە كەزدەسسە ٶزدەرٸڭمەن كٶرمەكپٸن, قاراپايىم ادامدارى ەڭبەكتٸڭ, بارلىعىن دا باعىشتار ەم سەندەرگە, ماحابباتىن ماعان بەرسە جەر-كٶكتٸڭ». جاقسىلىققا ۇمتىلۋ – اقىن ٶمٸرٸنٸڭ ارقاۋى. ٶلەڭٸنٸڭ ٶزەگٸ. مۇقاەۆ مۇڭايعاندا ٸزگٸلٸكتٸ ٸزدەيدٸ, مەيٸرٸمدٸ اڭسايدى, جاقسىلىقتى قالايدى. قۇلقىنعا قۇلدىق ۇرىپ نەمەسە بەزبٸرەۋلەردەي مىڭ قۇبىلىپ ەمەس, جٷرەگٸندەگٸ مۇڭ بٷلٸگٸن, سىر بٷلٸگٸن باسقىسى كەلٸپ اعالارىنا اسىعادى.
«سەندەرگە بارام, اعالار» ٶلەڭٸن وقىپ كٶرەلٸك:
جارق ەتٸپ ٶتەر جاسىن اعالار,
ارمانداي بيٸك اسىل اعالار!
سەندەرگە بارام مەن ىلعي:
ويلاردى سەرپٸپ اۋىر بٸر,
ويانعىم كەلەگەن سەتتەردە.
قول سوزىپ قييال شىڭىنا,
اسىل كٶڭٸلدٸڭ نۇرىنا
بويانعىم كەلگەن سەتتەردە.
بارام مەن ىلعي سەندەرگە,
ەدٸلەتسٸز بٸر سٶزدەرگە
شىداي الماعان كەزدەردە.
جىلاعىم كەلٸپ تۇرىپ-اق
جىلاي الماعان كەزدەردە.
كٷيٸنٸپ كەتٸپ كەيدە بٸر,
«قۇداي الماعان» كەزدەردە...
...سەندەرگە بارام, اعالار!
تۋلاعان تولقىن سىرىمدى
اقتارعىم كەلگەن سەتتەردە.
ار-نامىس الىپ القىمعا,
ەدٸل جٷرەكتەر الدىندا
اقتالعىم كەلگەن سەتتەردە...
...سەندەرگە بارام مەن ىلعي:
...سەزٸنگٸم كەلگەن سەتتەردە
ازامات ۇلىلىعىن بٸر,
سەندەرگە بارام تاعى دا,
لايىقتى اعالىقتارىڭ مەن
لايىقتى ٸنٸلٸگٸم – بۇل!
«...سانالى ٸنٸ بولا الماعان – پانالى اعا دا بولا المايدى» – دەيدٸ ەكەن تٶلەگەن ايبەرگەنوۆ ٸنٸسٸ مۇحتارعا (شاحانوۆ). «سەنٸ ٸنٸ تۇتۋ ارقىلى ٶزٸمدٸ اعالىققا تەربيەلەپ جٷرمٸن» دەگەنٸ دە ۇمىتپايدى ەكەن جەنە.
كٶز الدىمنان ٶتكەنٸ نەشە كٶشٸپ,
ٸنٸ كٶرسە – مەرەيٸ كەتەدٸ ٶسٸپ.
ٸنٸلٸكپەن ەسەيگەن ٶز ٶمٸرٸن
ٸنٸلەرمەن كەلەدٸ ەسەلٸ ەتٸپ.
الىپ مەن دە ٶمٸردەن الاسىمدى,
ٸنٸلەرمەن بٶلٸسەم بار اسىلدى...
كٶزگە ۇراتىن ٷلگٸنٸ كٶرە جٷرٸپ,
كٶكٸرەگٸمنٸڭ وسىلاي كٶزٸ اشىلدى.
كٶڭٸلٸ اشىق, بولعان سوڭ جٷزٸ جارقىن,
ەركٸن كەلٸپ ايتادى سىرىن ەركٸم.
ازامات بوپ, اقىن بوپ, ارداقتى بوپ,
ٶمٸر سٷرۋ ٷلگٸسٸ – وسى, بەلكٸم!
اعانى اڭسايدى تٶلەگەن اقىن. بەلكٸم, بۇل – ەكەدەن ەرتە ايىرىلعاندىعىنان بولار. اقىننىڭ ەكەسٸ «ون سەگٸزٸندە وتقا كٸرگەن» جاۋىنگەر. مايدان دالاسىندا بٸر اياعىن قالدىراپ كەتكەن. «اڭساتقان ادىمدار» باللاداسىندا جازادى ول جايلى: «جانارىنا ەكەمنٸڭ شاعىلىپ نۇر, قۋانىشتان سەزٸمٸ سابىلىپ تۇر, قان دالادا كەشەگٸ جوعالتقانى, بٷگٸن, مٸنە, ۇلى بوپ تابىلىپ تۇر»... «ەكەڭ, اقساق» – دەپ كەكەتەتٸن بالالارعا نامىس قىسىپ, «بٸر اياعىن بەرليندە بەرمەسە ەكەم, تٸك باسار ما تٸرشٸلٸك, مىنا مەكەن?!» – دەپ جاۋاپ قايتارا الماعانىنا قىنجىلادى. وتىز جەتٸ جاسىندا تٸرشٸلٸك قۇشاعىنان شىعىپ كەتكەن ەكەسٸنٸڭ ساپارىن جالعاستىرار «تٸرٸ اياعى» جەتٸلە بەردٸ. الشاڭ باستى. مايدانگەردٸڭ جان سىرىن ۇعا الدى. ۇعىپ قانا قويعان جوق, «مايدانگەر مونولوگتارىندا»
اقيقات بۇيرىعىن تىڭداعىن:
قاپىدا دوسىڭ جەر قۇشقاندا,
ساپتاعى ورنىنا تۇر-داعى,
تاس-تٷيٸن شٷيلٸككٸن دۇشپانعا!
ايقاستا سىنالسا شىن باعىڭ,
ازاپقا سالمايدى كٷندە ارىڭ..., – دەدٸ.
اقىننىڭ وسى بٸر جىرى ەسكەر قاتارىنداعى كٷندەرٸمٸزدٸ ەسكە تٷسٸردٸ. «بٸزدٸڭ اتالارىمىز سوعىستان دا قورىققان جوق. جاتتىعۋدا قانداي قيىن بولسا, ۇرىستا سونداي جەڭٸل بولادى» – دەيتٸن كومانديرٸمٸز. جاتتىعۋ جيىندارىندا سوعىستاعىداي كٷي كەشەتٸنبٸز. سوندا ساپتا قاتار تۇرعان سارباز دوستارىمىزعا دەگەن سەنٸم مەن سەزٸم قانداي بولماسىن تىعىرىقتان الىپ شىعاتىن.قاپىدا دوسىمىز قول ۇشىن سۇراعاندا, ساپتاعى ورنىنا تۇرىپ, «دۇشپانعا» تاس-تٷيٸن «شٷيلٸككەن» سەتتە, ٶلەرمەندٸكتەن نامىسىمىز بيٸك تۇراتىن. ەر ەكەنٸمٸزدٸ سەزٸپ, ەزدەردٸ ەزٸپ جٸبەرەردەي كٷش تاسيتىن بويىمىزدا... بەيبٸت كٷندەگٸ باتىلدىعىمىزعا جول بولسىن, وق پەن وتتىڭ ورتاسىنداعى جٷرەكتٸلٸكتٸ ايتساڭىزشى. ٶلٸممەن بەتپە-بەت كەلٸپ, كٶزٸنە تٸك قاراپ قايمىقپاعان, قايران ەرلەر-اي! اتالارىمىز ۇرپاعى ٷشٸن ٶلٸمگە باس تٸكتٸ. قايمىققان جوق...
...ٶلٸم. ٶلٸم – ٷرەيلٸ ەمەس. تٷك تىندىرا الماي, ەشكٸمگە كەرەگٸڭ بولماي ٶلٸپ كەتكەنٸڭ ٷرەيلٸ. «ەدەمٸ ٶلٸم» تٸلەگەنٸن ەستٸپ ەدٸك, قۇرداسىنا بٸر دوستىڭ. ادام اتىڭدى جوعالتپاي ٶت دەگەنٸ دەپ ۇقتىق. ايبەرگەنوۆتٸڭ «مەن ٶلەمٸن ٶزٸمنٸڭ بيٸگٸمدە» دەيتٸنٸندەي, قادىر مىرزاليەۆتٸڭ دە «قانداي باقىت قىرانشا ٶمٸر سٷرٸپ, قانداي باقىت قىرانشا ٶلە بٸلگەن» دەگەنٸ بار. مۇقاەۆ تا بۇنى جەتە تٷسٸندٸ, سەزدٸ, سەزٸندٸ:
كٶرگەن ەدٸم مەن بٸردە...
قاتىگەز وق قىران قۇستى
كەتكەن ەدٸ جارالاپ.
كٶز الدىندا شىر اينالدى بار الاپ:
اقتىق كٷشٸن جيناپ اپ,
وتتى كٶزبەن شولىپ جەر, كٶك اراسىن,
بيٸگٸنەن تٶمەن قاراي سورعالاپ,
بٸرجولاتا جوعالتقان-دى قاراسىن.
ٶلەر سەتتە شىرقاپ ٶرلٸك عازالىن,
تەزدەتكەن-دٸ اجالىن –
جەر بەتٸندە كٶرمەيٸن دەپ
مٷسٸركەۋدٸڭ ازابىن...
تاس جٷرەك بۇل زاماندا
مٷسٸركەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق ماعان دا!
ٶلەڭٸمنەن ٶرتتەي جانىپ باتتى كٷن,
ٶلەڭٸممەن رۋحتانىپ تاڭ اتتى.
ٶلەڭ باردا ٶمٸردە
جٷرەگٸم دە قىران قۇستاي قاناتتى.
بۇل جٷرەگٸم قوس قاناتتى قىرانداي,
ەلٸ بٸتٸپ بيٸگٸندە تۇرا الماي,
تٸرشٸلٸكپەن قوش ايتىسسا – سٶزٸم جوق!
قىران قۇستاي قارا جەرگە
قۇلاپ كەتەم ٶزٸم كەپ:
بولماۋى ٷشٸن ايانىشتى اجالىم,
كٶرمەۋ ٷشٸن مٷسٸركەۋدٸڭ ازابىن!
وسىلاي دەپ جىرلادى. كەسٸپ ايتتى. شىنىندا دا, اقىن «مەنٸڭ جىرىمدى ەلەڭٸزشٸ, اتىمدى اتاي جٷرٸڭٸزشٸ, جازعانىما كٶز سالىڭىزشى» دەگەن جوق. ماداق, ماراپات سۇراعان جوق. كٷتكەن دە ەمەس. ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن ٶلەڭ جازدى. تەك بيٸك مۇراتتار مەن اسقاق ارماندارعا قول سوزدى. قىنجىلسا ٶلەڭ دەپ قينالدى. ٶكٸنسە, سول ٶلەڭنٸڭ شىڭىنا شىعا الماعانىنا, تۇڭعيىعىنا بويلاي الماعانىنا ٶكٸندٸ. «كٶگٸلدٸر تاۋلار» ٶلەڭٸندەگٸ: «...سەندەرگە قاراپ, قينالام كٷنٸگە نەشە, بيٸكتەر شاقتا بيٸكتەي الماعانىمدى ويلاپ», – دەگەنٸنە نازار اۋدارار بولساق, قۋعان ارمانى ۇستاتپاي, ٷزٸلگەن ٷمٸتٸ جالعانباي كەتكەنٸن اڭعارار ەدٸك.
ەندٸ «اتامنىڭ ەللەگيياسىنا» كٶڭٸل بٶلٸپ كٶرەلٸك:
كٸمگە ٶمٸر توسىپ ىلعي اراي الدان,
كٸمدەردٸڭ كٶڭٸلٸنە قاراي العان!
ٷزٸلٸپ قالىپ ەدٸ تالاي ٷمٸت,
جەتكٸزبەي كەتٸپ ەدٸ-اۋ تالاي ارمان.
بٸز تارتقان اشىلمادى كٶپ ەسٸكتەر,
(تاعدىرمەن مىقتى بولساڭ ەگەسٸپ كٶر).
گٷل مە دەپ قۇشقانىمىز – شٶپ ەنشەيٸن,
تاۋ ما دەپ شىققانىمىز – تٶبەشٸكتەر.
قيىندىق ٶزٸن بٸزگە تانىتتى انىق,
سوندا دا سابىردى بٸز سارىقپادىق,
قۇشاققا كٷلٸپ ەنٸپ تەتتٸ كٷندەر
تاستار دەپ موينىمىزدان قامىتتى الىپ.
نەلٸكتەن از بولدى دەپ نەسٸبەمٸز,
تاعدىرعا كٷيٸنەمٸز نەسٸنە بٸز,
بٸرٸنە بارار جەردٸڭ بۇرىن جەتسەك,
ەسەسٸنە – بٸرٸنەن كەشٸگەمٸز...
كٸمگە ٶمٸر توسىپ ىلعي اراي الدان,
كٸمدەردٸڭ كٶڭٸلٸنە قاراي العان.
كٷيدٸردٸ كٷنٸ كەشە تالاي ٷمٸت,
...ەسكٸردٸ بٷگٸندەرٸ تالاي ارمان!
سان قيىندىق قىسپاق تانىتسا دا, قۇشاققا كٷلٸپ ەنٸپ تەتتٸ كٷندەر, موينىمىزدان قامىتتى الىپ تاستار دەپ سابىرىن سارىقپاۋى – نەنٸ بٸلدٸرەدٸ ەكەن?! اقىن نە ايتقىسى كەلدٸ? نە قامىت – بۇل? قانداي قامىت – بۇل? تاعدىردىڭ تارشىلىعى ما ەكەن? «تاۋعا دا, تاسقا سوقتىم باسىمدى, ٶمٸردەن تاپپاي تيياناق, قۇدايىم, ٶرگە دومالات تاسىمدى, جاساتپا ماعان قييانات», – دەپ تۇرسىن جارلاعانداي. تۇرمىستىڭ تاپشىلىعى ما ەكەن? قاسىمنىڭ «بەرمەسەڭ بەرمەي-اق قوي باسپاناڭدى, سوندا دا تاستامايمىن استانامدى, ٶلەڭنٸڭ وتىن جاعىپ جىلىتامىن, ٶزٸمدٸ, ەيەلٸمدٸ, جاس بالامدى» دەگەنٸندەي. ەلدە ساياسي استار ٸزدەۋٸمٸز كەرەك پە? 1972 جىلى دەۋٸتەلٸ اقىننىڭ «...ەگەر الدا-جالدا وسى سوۆەت ٷكٸمەتٸ قۇلاي قالسا...», – دەگەن سەۋەگەيلٸگٸندەي. كٸم بٸلسٸن, ەيتەۋٸر بٸر ٷمٸتكە سەنگەن.
باياناۋىلدىق ٶلكەتانۋشى التىنبەك قۇرمانوۆ مىناداي بىٸر ەستەلٸك ايتىپ ەدٸ: «جالاڭبۇت بالا كەزٸمٸزدە تٶلەگەن اعا بٸزدٸ موينىنا سالىپ الىپ, تورايعىر كٶلٸنٸڭ ٶزٸنٸڭ موينانا دەيٸن كەلەتٸن جەرٸنە اپاتىپ, سۋعا تاستاي سالاتىن. بٸز ەۋپەرەمدەپ جٷرٸپ ەرەڭ دەگەندە جاعاعا جەتٸپ جىلارمان بولاتىن ەدٸك. نەگە ولاي ەتەسٸز?, - دەگەنٸمٸزگە, «ٶمٸردٸڭ ٶزٸ وسى سەكٸلدٸ, ەگەر ٶمٸر تەڭٸزٸندە كەمەڭ قيراپ قالاتىن بولسا, ەشكٸم سەنٸ سۋدان قۇتقارمايدى, ٶز كٷشٸڭمەن جاعاعا مالتىپ جەتۋٸڭ كەرەك», - دەپ جاۋاپ بەرەتٸن. سونداي قايسار جان ەدٸ», - دەيدٸ التىنبەك اعا. ەسەنيننٸڭ ٶز ٶمٸرباياندىق جازباسىندا اعالارىنىڭ كٶلگە لاقتىرىپ جٸبەرٸپ, مالتۋدى ٷيرەتكەنٸن جازعانى بار ەمەس پە? ول دا ٶمٸردٸ كٶلدەگٸ سول جانتالاسقا تەڭەيتٸن.
ادام جانىن ۇقپاسىڭىز انىق. اقىن جانىن تٷسٸنۋ, تٸپتٸ دە, وڭاي ەمەس:
دەمەيمٸن مەن ٶزٸمدٸ مىقتى اداممىن.
بٸراق تا ەشكٸمنەن دە ىقپاعانمىن,
جازىقسىز جەنە ەشكٸمدٸ جىقپاعانمىن.
كٶپ ٸشٸندە كٷنٸمدٸ كەشٸپ كەلەم:
جىنى بولىپ جانىمدى ۇقپاعاننىڭ,
قۇلى بولىپ قاباعىن شىتپاعاننىڭ...
...كٶبەيسە دەپ تٸلەۋمەن قۇت قادامدار,
وسىلايشا كٷنٸمدٸ كەشٸپ كەلەم.
كٶپ ٸشٸندە جانىمدى ۇقپاعان بار,
ۇقپاعاندار كٶبٸنە –
ٶزٸم شىققان بيٸككە شىقپاعاندار...
اقىن قاشاندا اسقاق. اقىن دەيٸم بيٸك. قولدان ەۋليە جاساپ تۇرعانىمىز ەمەس. ونىڭ دا پەندەشٸلٸگٸ, ونىڭ دا كٸنەسٸ مەن كٷنەسٸ بار, بٸر باسىنا جەتەرلٸك. اقىن ٶلەڭٸمەن – اقىن, ارىمەن – اقىن. مۇقاعالي «اقىننىڭ اقىندىعى اتاقتا ەمەس, اقىننىڭ اقىندىعى اردا عانا» ەكەنٸن ايعاقتاپ كەتتٸ.
بەينەتكە مەن تورىقپايمىن,
ازاپقا دا جٷگٸنبەن.
اجالدان دا قورىقپايمىن
ٶز باسىما ٷڭٸلگەن.
جەتەدٸ-اۋ دەپ ٶز تٷبٸمە,
قورقىنىش جوق مازا العان.
قورقامىن تەك, كٶز تٸرٸدە
ارعا تٶنگەن اجالدان.
مۇقاەۆتٸڭ «فوبيياسى» – ارعا تٶنگەن اجال. مٷسٸركەۋدٸڭ ازابىن كٶرگٸسٸ كەلمەيتٸن اقىن, ارىن قاشاندا جوعارى قويادى. ول «جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» دەيتٸن قازاقتىعى. ارى – ٶلەڭٸ. قازٸرگٸدەي نامىستىڭ قۇنىن بەلٸشتٸڭ قۇنىنداي كٶرمەيتٸن زاماندا ادامدىقتىڭ دا, ادالدىقدىڭ دا, سەنٸم مەن سەزٸمنٸڭ دە تابان استىندا تاپتالىپ جاتقانىنا كٶپ كۋەمٸز. اقىن ماحابباتتىڭ ٶزٸن بيٸك سانايدى. ليريكالىق جىرلارىنان اقىن بويىنداعى تازالىقتى, كٸرپييازدىقتى اڭعارامىز. جەلٸك ەمەس, جٸگەر باسىم.
«قايتەيٸن كٸنەلٸپ بۇعان سەنٸ, ساعاتىڭ الداعان شىعار سەنٸ...». سٷيگەنٸنە دەگەن سەزٸمٸن سەنٸمٸمەن ۇشتاستىرعان عاشىقتىڭ جان تەبٸرەنٸسٸن دٶپ باسقان مۇحتار مەن شەمشٸنٸڭ وسىناۋ ەنٸندەگٸدەي كٷي كەشتٸرەتٸن مىنا بٸر ٶلەڭٸن وقىپ كٶرەلٸك:
كەلدٸم جەرگە كەلٸسٸلگەن كەشەگٸ,
سەن دەپ كٶڭٸل سامال بولىپ ەسەدٸ.
سيقىر سەزٸم...
كەۋدەم تولى قۋانىش,
كٶڭٸل – كٷلكٸ, كٶڭٸل بۇلتى تىم الىس.
قييالىم – شىڭ, جانىم – جاز دا, گٷل – ٶڭٸم,
كٷن كٷلەدٸ, مەن دە بٸرگە كٷلەمٸن.
كەيدە ٶزٸم دە سول گٷلدەرگە ۇساپ قاپ,
تۇرمىن سانسىز شاتتىق گٷلٸن قۇشاقتاپ.
گٷلدەر كەنەت سولا باستاپ بٸراق تا,
كٷلكٸمدٸ مەن سوزا المادىم ۇزاققا,
سەن كەلمەدٸڭ...
كٷدٸك بٸتكەن جيىلىپ,
قالدى-اۋ ٷمٸت كەتە جازداپ قيىلىپ.
...ٶزٸڭ جايلى وي-قييالعا شىم باتىپ,
سەنٸ وسىلاي كٷتۋ دە ٶزٸ بٸر باقىت.
نەمەسە, مىنا بٸر ٶلەڭٸ, ٶزبەك اقىنى ەلٸشەر ناۋايدىڭ «اھلارىم ۇرسىن سينە, ۋھلارىم ۇرسىن سينە» دەگەنٸندەگٸ «قايىرىمدى» قارعىستاي ەمەس پە:
ٶتتٸ عوي تالاي كٷن:
(قونبادى-اۋ قوڭسى ٷمٸت),
ول ساعان ىنتىعىپ,
سەن ونى قومسىنىپ...
...بار ونىڭ ٶز باعى,
ٶزٸندٸك تٷيٸنٸ,
ٶزٸنٸڭ ەنشٸسٸ,
ٶزٸنٸڭ بيٸگٸ.
...كٶنبەسەڭ – كٶنبەگەي!
مەنسٸنبە سەن, مەيلٸ.
ماحاببات الاۋى
سەنسٸز دە سٶنبەيدٸ.
كەلەر-اۋ بٸر كٷنٸ
باسىڭا بايىپتى وي...
سەنٸڭ دە بٸرەۋدٸ
قالارىڭ انىق قوي...
...وسىنداي بٸر قيىن
الدىڭدا تۇرار سىن,
عاشىقتىق ازابىن
سول كٷنٸ ۇعارسىڭ...
ماحابباتقا كەلگەندە كٶلگٸرسٸمەي-اق قويايىق. جەتٸسٸپ جٷرگەنٸمٸز شامالى. ٷندەمەي تۇرا تۇرايىق, ٶلەڭنٸڭ ٶزٸ سٶيلەسٸن:
تابايىن دەپ تٷندٸ ٸزدەپ كٷن كەلەدٸ,
كٷن سوڭىنان ەنتٸگٸپ تٷن كەلەدٸ.
بٸرٸن-بٸرٸ وسىلاي قۋىسۋمەن
دٶڭگەلەيدٸ ۋاقىتتىڭ دٶڭگەلەگٸ.
بٸز ٷشٸن دە سان جىلدار دٶڭگەلەدٸ,
ەر جىل العا ٶز جٷگٸن ٶڭگەرەدٸ.
شىر كٶبەلەك وسىلاي اينالدىرىپ,
زىر جٷگٸرتٸپ كەلەسٸڭ سەن دە مەنٸ.
* * *
قۇشاعىمدا سەن بارسىڭ...
قۇشاعىمدا:
باعا جەتپەس اسىل بارداي سەزٸنەم.
اساۋ كٶڭٸل باقىتىنا
باس ۇرعانداي سەزٸنەم.
ازدى-كٶپتٸ شاتتىعىما
تاسىنعانداي سەزٸنەم.
اسىپ-تاسىپ اپتىعىم
باسىلعانداي سەزٸنەم.
قۇشاعىمدا سەن بارسىڭ...
قۇشاعىمدا:
ويدا جوقتا ويناپ كەتەر
جاسىن بارداي سەزٸنەم.
ويناپ كەتسەڭ جاسىن بوپ,
كٶڭٸل كٶگٸڭ اشىلارداي سەزٸنەم,
كٶكەيٸڭنەن ٸنجۋ-مارجان
شاشىلارداي سەزٸنەم.
كٷندٸ اينالعان جەردەيٸن
ىرقىڭنان بٸر شىعا الماستاي سەزٸنەم.
عۇمىر بويى تىلسىمىڭدى
ۇعا الماستاي سەزٸنەم...
ٶكتەم ەۋەن ٶرٸلسە دە سٶزٸڭنەن,
جاۋاپ ايتار بٸر باتىلدىق تابا الماي,
قينالامىن ٶزٸم بولىپ ٶزٸمنەن...
ٶستٸپ دەيٸم ويانىپ,
ٶستٸپ جاتىپ تالاي رەت كٶز ٸلگەم.
مىقتى بولعان ەرٸك-كٷش,
تەمٸردەيٸن تٶزٸمنەن,
ماحاببات دەپ اتالاتىن
شىن قۇدٸرەت ٶزٸڭ بە ەڭ?!
...ٶستٸپ جٷرٸپ ٷيرەنەرمٸن قاراۋدى
ٶمٸرگە دە ەندٸ ٶزٸڭنٸڭ كٶزٸڭمەن.
* * *
ٶتكەن كٷن ٶرتەسە دە ٶزەگٸمدٸ,
كٸنەلاپ, جازعىرمايمىن مەن ٶزٸڭدٸ.
بۇل جٷرەك سٷيەتٸنٸن سەزە بٸلگەن
قوشتاسار كٷن بارىن دا سەزە بٸلدٸ.
بەرٸبٸر بار قىلىعىڭ اسىل ماعان,
باعىسىڭ ماڭدايىمنىڭ اشىلماعان.
ماحاببات ٶلكەسٸندە بٸز ەكەۋمٸز –
قوس ٶزەن قاتار اعىپ قوسىلماعان.
ويلايمىن كٶڭٸل بۇلتى اشىلدى دەپ,
سەل-سەزٸم ساعان دەگەن باسىلدى دەپ.
بەرٸبٸر بٸر اسىلىن جوعالتقانداي
ٶزٸڭە باۋىر باسقان عاشىق جٷرەك.
* * *
بٸر تۇمان كٶڭٸلدەن
جٷرگەندە تارقاماي,
سەۋلە بوپ كٶرٸنگەن
سىمباتتى قالقام-اي.
ٶزٸڭ بوپ ورالدى
ارمانىم بٸر الىس.
اعىنان جارىلدى
كەۋدەمدە قۋانىش.
تاسىتتى جىر سەلٸن
كٶكەيٸم كٷي تۇنعان.
قۇپييا بٸر سەزٸم
وياتتى ۇيقىمنان.
ەركٸمدٸ بيلەگەن
جايدارلىم, قىلىقتىم.
سەزٸمٸم كٷيرەگەن
كٷندەردٸ ۇمىتتىم.
سەيٸلتتٸ تٷنٸمدٸ
كٶزٸڭنٸڭ جارقىلى,
ساعىنىپ ٷنٸڭدٸ
جٷرەگٸم بالقىدى.
شالقىسىن جىر-ارامان,
الاڭسىز سٷي, كٷنٸم.
تاعدىردان بٸر العان
عاجايىپ سىيلىعىم.
* * *
بايلاما, جانىم, باعىڭدى,
ىنتىزار بولساڭ ەگەر شىن.
ازاپقا سالساڭ جانىمدى,
ٶزٸڭ دە ازاپ شەگەرسٸڭ.
قالاي مەن تىنىش ۇيىقتارمىن,
ماحاببات ەنٸم, ٸڭكەرٸم?!
ساۋىرىن تٸلٸپ بۇلتتاردىڭ,
سامعاسىن دەسەڭ سۇڭقارىڭ.
تىنباسىن دەسەڭ تاسقىن ەن,
سٶنبەسٸن دەسەڭ جان وتى,
كٶگٸندە ۇشقان جاس قىران,
تالماسىن دەسەڭ قاناتى,
قۋات بەر ماعان, نۇر تاڭىم,
اق سەۋلە تٶگٸپ, ارايلا!
قۇشۋعا تيٸس ارمانىن
ىنتىزار كٶڭٸل قالاي دا.
***
جىرىم بار سۋسىنداعان مىڭ بۇلاقتان,
سىرىم بار شىندىعىما كۋە قىلار.
جۇلدىز بار كٶڭٸلٸمدە جىمىڭ قاققان,
قۇشاعىمدا كٶكتەمنٸڭ شۋاعى بار.
جالىن قۇشىپ ٶتۋگە بەس تٸككەنمٸن,
جٷركەتە جارقىلداعان جاسىن وت بار.
بٸتكەنشە ەڭ اقىرعا اقتىق دەمٸم,
بٸر سٷيسەم, قۇلاي سٷيەر قاسيەت بار.
ادالدىق سٶيلەتەدٸ جاۋىما ٶكتەم,
ارمانىم, اسقاق مەنٸڭ, ەدٸل سٶزٸم.
...سەن مەنٸڭ جان دٷنيەمدٸ تانىپ ٶت تەك,
مەن ساعان سىيلاپ ٶتەم بەرٸن سونىڭ.
ارتىق سٶزٸ جوق. سەزٸم مەن ٶزٸ بار. بولدى, باسقا ەشتەڭە ەمەس. جانىڭىزدى باۋرايدى. كٶڭٸلٸڭٸزدٸ اۋلايدى. ٶزٸڭٸز عاشىق بوپ تۇرعانداي كٷي كەشەسٸز. سٷيگەنٸڭٸزگە وقىپ بەرسەڭٸز, بالاۋىزداي بالبىراپ كەتەردەي.
اقىننىڭ ارداعى دا, ارمانى دا – ٶلەڭ. تەڭٸردەن سىيعا ھەم سورعا العانى دا – ٶلەڭ.
...ول دا ٶزٸڭدەي تىرمىسىپ تٸرلٸك كەشتٸ,
تۋدى دەيسٸڭ راحاتپەن كٸندٸكتەس كٸم.
باسىڭا بٸر سەتتٸ كٷن تۋا قالسا,
ٶزگە كٷندٸ ۇمىتىپ, دٷرلٸكپەسسٸڭ...
ٶمٸرٸڭ دە,
ٶلٸمٸڭ – بەرٸ شىندىق,
اتتاپ ٶتە المايدى شىندىقتى ەشكٸم.
تٶلەگەن دە اتتاپ ٶتە المادى. جالىن قۇشىپ ٶتۋگە بەس تٸكتٸ. بەس تٸكتٸ دە, سۇمدىقتى تاپتاپ ٶتتٸ, شىندىقتى ساقتاپ ٶتتٸ. شىندىعىنا سىرى كۋە قىلدى. عۇمىرى كۋە قىلدى.
ەلامان قابدٸلەشٸم
