Izdeýsiz ketken aqyn. Eleýsiz qalǵan óleń. «Aqyndar úshin eń aýyr jaza, joqtaýsyz qalsa jetim jyr», – degendi Sherhan dosym aityp edi. Baianaýyldyń baýraiyndaǵy jyrdy ózegine syidyryp, Almatynyń aspanyndaǵy muńdy júregine quidyryp, armanyn jalǵanǵa jetkizgen, jan syryn tańdarǵa shertken aqyn Tólegen Muqaevtiń óleńderi ómirdiń ózindei, móp-móldir sezimdei...
SÝSYN BOLYP JETER MENIŃ KÓŃILIMNIŃ BULAǴY...
Aqynmen alǵashqy «kezdesý»
Tólegen Muqaev esimin aýdandyq «Baiantaý» gazetine qyzmetke kelgen kezimizde estidik. Baspasózdegi alǵashqy adymymyz aýdandyq basylymnyń 85 jyldyq mereitoiymen tuspa-tus keldi. Mereitoi qarsańynda gazet betinde qyzmet etken ádebi qyzmetkerler týraly materialdar jariialanyp turdy. Sondai bir estelik-maqala aqyn Tólegen Muqaev haqynda. Avtory – aqyn Súleimen Baiazitov.
Tólegen redaktor Shákirat Shalbaevtiń shaqyrýymen Baianaýyl aýdandyq «Jeńis» gazetine orynbasarlyq qyzmetke keledi. Jas aqyn esimi oqyrman qaýymǵa birshama tanylyp úlgengen. Estelik-maqalada avtordyń Tólegenmen 1975 jyly Pavlodar qalasynda ótken jas aqyn-jazýshylardyń respýblikalyq, aimaqtyq sletine qatysqany baiandalady. «...Seminarǵa kelgender top-topqa bólindi. Tólegen ekeýimiz áigili aqyndar Qalijan Bekqojin men Qýandyq Shańǵytbaev jetekshilik etetin toptamyz. Qalijan aǵany alǵash kórýim edi. Meilinshe qatal, betiń bar, júziń bar demei, oiyndaǵysyn irikpei aitatyn adam kórindi. Kezegi kelgende óleń oqyǵan Tólegen Qalekeńniń «Óleń degen mine osyndai bolý kerek qoi» - degen jyly lepesine ie boldy...
...1976 jyly Almatyda «Jalyn» baspasy qurylyp, redaktorlyǵyna aqyn Qabdykárim Ydyrysov taǵaiyndaldy. Tólegen Qabańnyń súiikti inileriniń biri ekeninen habardar edim. Ol birde: «Óleńderimdi Qabdykárim aǵaǵa jiberdim, habar kútip júr edim», – degen edi. Kóp uzamai «Leninshil jas» gazetinde Qabdykárim Ydyrysovtyń alǵy sózimen Tólegenniń bir top óleńderi jaryq kórdi. Keiin Qabań Tólegendi Almatyǵa, «Jalyn» baspasyna qyzmetke shaqyrdy. Tólegen atalǵan baspada qyzmet istei bastady». Estelik osylai deidi.
Ary qarai oqyǵannan keiin uqqanymyz, Tólegen tek jaqsy aqyn ǵana emes, janashyr azamat bolǵan. 1977 jyly Súleimen dosyn aýylǵa arnaiy izdep kelip, óleńderin baspaǵa beremin dep kónbesine qoimai qoljazbasyn alyp ketedi. Súleimen aǵa bylai deidi: «Bir kúni Tólegennen qalyńdaý hat aldym. «E, bastyra almai, qoljazbamdy qaitarǵan ǵoi» dep oiladym. Konvertti ashyp qalǵanda, birneshe «Bastaý» atty kitapsham, Tólegenniń bir paraq haty shyqty. Hatta: «Al, Súlaǵa, siz ben bizdiń uzaq tolǵatqan perzentimiz ómirge mine osy beinede kelip otyr. Shynaiy dostyq, izgilik yqylaspen taǵy da quttyqtaimyn (23.XI. 1979j.)», – dep jazylǵan»
Baianaýylda osyndai aqyn bolǵan eken ǵoi, biz nege bilmeimiz dep izdestire bastadyq. Alǵash oqyǵanymyz Tólegen Muqaevtiń «Shildede» óleńi boldy:
Qansha gúli shólirkep, qansha baǵy,
Qyrdyń jatyr kebersip erinderi,
Bala – dala eriksiz tamsanady.
Tóbesinen tesilip kún qýyrǵan
Qalyń orman qoinyna aptap enip,
Turyp aldy jelinin qaqtap emip.
Jel de osynaý azapqa tózbedi me:
Quiyndatyp, ýystap shashady kep
Óz tozańyn dalanyń óz betine.
Sábi – dala jaýtańdap aspanyna,
Kúttirmeshi degendei endi meni,
Kózderi bop kólderi telmiredi.
Qaǵyp sonda kók júzi qońyraýyn,
Qanjar bolyp jarq etip naizaǵaiy,
Tilip-tilip jiberdi omyraýyn:
Aspan-ana shyǵaryp bult-emshegin,
Aq ýyzyn boiynan lek-lek úzip,
Nár tilegen bóbegin jatty emizip...
1986 jyly «Jazýshy» baspasynan shyqqan «Aidyn shalqar» ujymdyq jinaǵyna Tólegen Muqaevtiń «Týlaidy júrek» atty óleńder toptamasy enedi. Izdestire júrip sol toptamadaǵy bizge beimálim jańa óleńderimen «qaýyshtyq»:
Ómir ózi qapyryq qoi, kezip júrip shóldeseń,
Sýsyn bolyp jeter meniń kóńilimniń bulaǵy.
Kúiki tirlik kókeidegi kúidi buzsa, kónbe sen,
Jalǵyz ret jabyrqasań – jabyrqar em men neshe.
Buzsa-daǵy shyrqymdy kún, turmasa da qolda túk,
Ózińe arnap baq saraiyn qiialymmen ornatyp,
Úiimizge túbi keler, kúlip ener shattyqty,
Tózimmenen, ózińmenen birge júrdim tolǵatyp.
Qabaǵyńdy baǵar tańyń eriksizden endi atyp,
Erinse de, jetegime erip, mine, keldi ýaqyt...
Búgingi bul qyzyǵyńa janyń eltip, jan anam,
Jalǵyz ret jymiǵanyń – jalǵanyma teń baqyt...
***
Jyryńa talai sýsyndap,
Syryńa talai qanyqtym;
Asqarymdaǵy shynarym,
aspanymdaǵy jaryq kún!
Qasterlep ótý osylai –
Qanyma sińgen qasiet:
Urpaǵymyn ǵoi, aqynyn
Qudiret tutqan halyqtyń!
Syrlasyp júrip ózińmen
Tirshiligimnen mán uqtym.
Ózińdi zertteý arqyly
Ózimdi zerttep tanyttym.
Saralap oilaý osylai –
Sanama sińge qasiet:
Urpaǵymyn ǵoi, úlkenin
Ónege tutqan halyqtyń.
Ónege bolý – mártebe,
Ónege de alý mańyzdy:
Aradai beine bal jiǵan,
Izińdi baǵyp ár izgi,
Júrip em ylǵi osylai,
Júzińe jii kóz salyp,
Saǵatqa jurttyń qaramai
Júre almaityny tárizdi.
Tulǵańa qarap talai men
Sezimniń selin tasyttym.
Syrlastym-daǵy sergidim,
Kóńilden taiyp jasyq muń.
Baǵbanym, jomart júrekpen
Janyma meniń gúl eken,
Eseidiń deme nege erte –
Ózińdei bolýǵa asyqtym.
Ózimdei bolsyn inim dep,
Artyp eń úmit maǵan kóp.
Emirenip ediń ákemdei,
Baýyryńa basyp balam dep.
Oiladym men de lapyldap,
ózińdei bolyp janam dep.
...Oilamap em ǵoi biraq ta
Kózińdei bolyp qalam dep!...
BIIKPEN MEN DE TAÝDAI, ASQAQPYN...
2012 jyly Jazýshylar Odaǵynda aqyn Ádil Boptanovtyń «Ómirzaia» jyr jinaǵynyń tusaýkeser keshi ótti. Keshti aqynnyń zamandasy Baýyrjan Babajanuly júrgizdi. Baýyrjan aǵa: «Sý aiaǵy sińgendei kep qurdymǵa, ai-jaǵaly qamqa-túnge oranyp, Sol juldyzdai sál jarqyrap turdyń da, aiaq asty kettiń bir kún joǵalyp», – dep jyrlaǵan edi aqyn dosy jaily. «Jumataidyń qaǵanatyndaǵy» eń kenje noian bolǵan Ádil iz-túzsiz joǵalyp ketken. Áli kúnge deiin eshqandai habar joq. Baýyrjan Babajanuly: «Myna zalǵa qazir Ádil kirip kelip, baiaǵy adýyndy qalpynda kúrkirep óleń oqi jóneletin sekildi. Sosyn taǵy, baiaǵydai «Senderdiń óleńderiń «Erýnda!» – dep qolyn biraq silteitindei» – degende jas úiirilmegen janar qalmady. Jary men ul-qyzy sóz sóilep, ákeleriniń jyryn jatqa oqyǵany tipten erekshe sát boldy. Jer betinen meiirim izdep júrip, pák kóńil, aq júrekterdiń ishinde adasyp ketken aqynnyń keshinen keiin Almatynyń aspany da uzaq ýaqyt qulazyp turǵan-tyn.
Tarihta Ádildei taǵdyrly aqyndar az bolmaǵan. Bizdiń Tólegen de sondai aýyr ǵumyrdyń iesi. Janymyzǵa áser etken jyrlardyń iemeni jaily derek az saqtalǵan. «El aýzynan» jinaǵan qysqasha ǵumyrbaiany tómendegidei:
Tólegen Tursynbaiuly Muqaev 1949 jyly 3 naýryz kúni qazirgi J.Aimaýytov aýylynda dúniege kelgen. Sábi shaǵynda ata-anasy S.Toraiǵyrov aýylyna qonys aýdaryp, osy aýylda es bildi, mektep tabaldyryǵyn attady. 1967 jyly Toraiǵyrov mektebin «Altyn medalmen» bitirdi. 1972 jyly Almaty qalasyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversitetiniń jýrnalistika fakýltetin támamdady. 1973-75 jyldary aralyǵynda aýdandyq «Jeńis» (qazirgi «Baiantaý») gazetinde qyzmet istedi. Qalijan Bekhojinniń 1986 jyly jaryq kórgen «Ómir ótkelderi» atty ǵumyrnamalyq kitabyndaǵy «Ataqty aqynnyń atameken jerinde» atty estelik maqalasynda, sovhoz direktory Qabiden Áýbákirovtyń aitýymen mynandai derek keltiriledi: «...Revaliýtsiia jyldarynda Kolchak soiqandarynan qýǵyn-súrgin kórgen ataqty Sáken Seifýllin naǵashysy Muqaidy izdep osy mańda bolypty desedi... Sol Sákenniń naǵashysy Muqaidyń nemeresi Tólegen Muqaev QazGÝ-diń filologiia fakýltetin bitirdi, óleń jazyp júrgen jas aqyn, qazir Baianaýyldyń aýdandyq gazetinde qyzmet atqarady...»
Baianaýylda az ǵana ýaqyt jumys jasaǵan aqyn, 1975 jyly Almatyda «Jalyn» baspasy qurylyp, alǵashqy redaktory Q.Ydyrysovtyń shaqyrtýymen sonda qyzmetke aýysty.
1977 jyly «Jalyn» baspasynan Júsip Qydyrovtyń redaktorlyǵymen «Tuńǵysh kitaby» jaryq kórdi. Al 1986 jyly «Jazýshy» baspasynan shyqqan «Aidyn shalqar» ujymdyq jinaǵyna «Týlaidy júrek» atty óleńder toptamasy endi.
1992 jyly alty aiǵa jýyq Qaraǵandy qalasynda «turaqtaǵan». El jaqpen sońǵy ret 1992-93 jyldary habar almasqan aqyn, sol jyldan iz-túzsiz joǵalyp ketti.
Almaty qalasynda turatyn qaryndasynyń úiine barlyq qoljazbalaryn, josparlap qoiǵan kitabyn jinaqtap qoiady. Ózim baryp alyp ketemin, - deidi. Ol úi qazirgi Raiymbek batyr men S.Seifýllin kósheleriniń qiylysynda bolatyn. Biraz ýaqytqa úiinen shyǵyp, qonaqqa ketken qaryndasy qaityp oralsa, úiine ury túsipti. Astań-kesteńi shyqqan úide Tólegen jinastyryp ketken jáshik joq bolyp shyǵady.
Uqsas taǵdyrlar. Muqaǵalidyń zamandasy Muqatai Jylqaidarovtyń ǵumyry tas jol ústinde úzilgen eken. Úiinde qoljazbalaryn saqtap júrgen qara shamadany bolypty. Aqyn óliminen keiin ishindegi qazynasymen qosa qara shamadan da joǵalyp ketedi. Aqynnyń jyr-bailyǵy kimge kerek boldy eken?!
TAǴDYRǴA KÚIINEMIZ NESINE BIZ...
(Aqynnyń «Ardaǵy» jaily birer sóz)
Tólegen jyrlaryn izdei bastadyq. Qolymyzǵa túskeni 1989 jyly «Jalyn» baspasynan jaryq kórgen «Ardaq» jyr jinaǵy. Úsh bólimge bólingen kitaptyń, «Zańǵarynan zamannyń» atalatyn birinshi bóliminde sol kezeńdegi úrdiske sai, aqynnyń «qyzyl óleńderi» toptastyrylypty... Esenǵali Raýshanovtyń myna bir jazbasy oiǵa oraldy: Ishinde «qyzyl óleńi» joq Amanhan Álimniń kitaby baspaǵa jiberilmei qalady. Qalamdas dostarynyń jazyp beregen quny «bir shishalyq» óleńi kitaptyń shyǵýyna sep bolady. Keiin oqyrmandarǵa qoltańba bererde Amanhan aǵa birinshi betin jyrtyp tastaityn bolǵan eken. Osy jaǵdaidy eske ala otyryp, avtorǵa «keshirimmen» qaradyq. Al «Taǵdyr» deitin ekinshi bóliminde Tólegen aqyn shyn mánisinde taǵdyryn jazypty. Kóńilindegi muń men júregindegi syryn beinelepti. Sońǵy «Beibit kún aspany» bólimine tolǵaýy men balladasy jáne H.Hamatovadan aýdarmasy enipti.
Atalmysh jinaqtaǵy jyrlarynan aqyndy tanýǵa tyrysyp kórdik. Aldymen nazarymyzǵa ilikkeni «Saǵat» óleńi boldy:
...Túserinde árdaiym synǵa kúshim,
Shyǵarynda búkpesiz shyn daýysym,
Qulaǵyma tosamyn men ózińdi,
Tirshiliktiń áýenin tyńdaý úshin.
Haqym joqtai bir sát te kidiretin,
Aldy-artyma qarailap múdiretin,
Seni tyńdaǵan saiyn aptyǵamyn,
Syrtylyńnyń sezinip qudiretin.
Umtylmaǵan kúnderde qulshynbaǵan,
Ókpeleitin shyǵarsyń, múmkin maǵan?!
Qaraimyn da ózińe, qatýlanyp,
Óz-ózimniń aiaýsyz shyrqymdy alam.
Bas qamymdy, qaitemin basqa muńdy,
Qýantpasam elimdi – asqaǵymdy.
«Ne bitirdiń?» – degen bir qatal úniń
Qalt jibermei sanap tur qas-qaǵymdy...
Tólegen Aibergenov kúndeliginde: «Men saǵattardyń shyqyldaǵanynan qatty qorqamyn. Keide ol maǵan «Túk bitirmei turǵanda tezirek júrer jolymdy júrip ótip, osy bir nemeden jyldamyraq qutylaiynshy» – dep turǵandai bolady. Men bul jóninde óz óleńimniń birqatarynda aittym da. Ýaqyttan ozý, oǵan aldan qaraý – adam ulylyǵynyń kýási» – dep jazypty. Ýaqytpen sanaspaityn jan kemde-kem. «Bizde bos ýaqyt joq, bosqa ótip jatqan ýaqyt kóp», – degendi Toqtaráli Tańjaryq aǵadan estip edik. Adamzattyń ýaiymy – ýaqyttyń qadiri. Aqyn úshin ýaqyt óleńmen ólshense kerek-ti.
Ýaqyttyń úkimi – qatal. Ýaqyt – óktem. Kelgenimiz ben ketkenimizdi sanaityn da – ýaqyt. Saralaityn da – ýaqyt.
Senimdi aqtaǵaisyń,
Esińde saqtaǵaisyń:
Shyr etip týǵanyńda
Armanǵa aryz jazdyń,
Ómirdi qaryzǵa aldyń...
Oilarsyń, qamyǵarsyń!
Sharlarsyń, sabylarsyń...
Kúnderdiń alys ketken
Jetkizbei kóshi múldem,
Ótkenge ókinýmen,
Qara jer jamylarsyń.
Taǵdyrdyń som bilegi
Yrqyna kóndiredi.
Sen bolsań júrsiń áli
Solqyldap tal shybyqtai,
Tirliktiń parqyn uqpai.
...Arbasa medetti kún,
Erteńin elepti kim!
Shyqpaityn tuǵyrlarǵa
Júrsiń-aý shyǵyp talai.
Áiteýir umytpaǵai:
Qaryzǵa alǵanyńdy
Qaitarý kerektigin.
Joǵaryda aitqanymyzdai osynaý óleńde de, ýaqyttyń qadiri. Ótkenge ókinip qara jer jamylý, tirliktiń parqyn uqpaý – adam úshin úreili hám qasiretti. Ómir bar bolǵan soń, ólimniń bary – haqiqat. Biri «qaryzǵa», biri «prakatqa», biri «kreditke» alǵan ómirdi túbi qaitarý kerek. Barshamyzǵa aian. Másele qalai qaitarýda. Qalai ǵumyr keshseń, solai qaitarasyń. Aqyn jeńil jolmen júrgisi kelmeidi. Has júirikterdiń alamanynda aryndaǵysy keledi. «Talpynys tańdary» óleńinde osy bir oiymyzdy ushtaǵandai áser qaldyrady. Rastaǵandai bolady:
Demeiin ozyp alysqa ketem,
Qaitkende jurttan qalyspai ótem!
Qarap otyrsam tirshilik myna
Júirikteri kóp jarystai eken.
Shabandozdardyń janyma qatty
Shapqanda qalǵan shańdaǵy batty.
Shapqanda men de shań tastaiyn dep,
Talpynýmenen tańdarym atty.
Tań atqan saiyn talpynýmenen,
Jyrymnan jańa jarqyldy kórem.
Bolmaidy deidi shyn júirikterde
Márege jetpei alqyný degen.
Muqaev qamshynyń sabyndai ǵana qysqa ǵumyrda, qamshy saldyrmai, dúbir estise typyrshyǵan tulpardai ómir súrdi. Tartystan tartynbady, alamanda alqynbady. Tartynbaýy – ýaqytty ardaqtady, alqynbaýy – baqytty salmaqtady. Ýaqyt – «qap, ómirim bosqa ótip jatyr-aý» dep kúiine bergenniń emes, ýaqyttan ozamyn dep túiile bilgenniń «taqymynan tartynsa» kerek-ti. Al tirshiliktegi barmaqtai baq baǵalai bilgenge qonbaq. Aialai bilgenmen birge bolmaq. Baqyt – adamdar arasynda. Adamnyń pák júreginde, jyly júzinde, shynaiy nietinde. «Aq peiili adamnyń» óleńi aqynnyń meiirim nuryn ańǵartady:
Osy bolar ómirdiń máni, bálkim,
Meiir kórsem mártebem ketedi ósip.
Otyrady erkin kep tórime árkim,
Men úshin de bolǵan joq bóten esik.
Qalai aqsyn týlamai tynysh qanym,
Boiymda bir bula kúsh baryn bilem.
Jaýyzdyqtyń qaq bólip qylyshtaryn,
Adaldyqqa arnaimyn barymdy men.
Bar asyldy aqtaram boiymdaǵy,
Mańdai terim monshaqtap aǵady shyn.
Sonyń bári – kúnimdei kógimdegi
Jylýy mol, júzi nur adam úshin.
Ketpesem de qondyryp qusyn baqtyń,
Izim bolyp izgilik qalady nyq.
Men de óitkeni ómirdiń otyn jaqtym,
Aq peiilin adamnyń pana qylyp.
Kishi kimder, demei-aq iri kimder,
Adalyna sýyńnyń tunyǵyn ber.
Tirshiliktiń kún desek qainar kózi,
Jer betinde tolyp júr tiri kúnder.
Solar barda nyq basam qadamdy alǵa,
Alynbaityn men úshin qamal bar ma!
Kúnniń de batqanyna qynjylmaimyn
Janymda jaryǵy mol Adam barda.
Adamzattyń bárin súi baýyrym dep! Abyz Abaidyń naqyly – bul. Ǵumyrymyzǵa azyq bolardai. Adamǵa degen mahabbat – ózińe degen mahabbat. Máshhúr Júsip: «Mysaly adamzattyń aǵashtai-dy, qý aǵash miýasy joq, jaraspaidy... Jaqsylyq, qaiyr, yqsan qylǵan isi, adamnyń qymbat baǵa, sol jumysy, tabylmas kózge totiia-em dáridei, qolynan ár jaqsylyq kelgen kisi», – deidi. «Jaqsy ai men kúndei, álemge birdei». Tólegen Aibergenovtiń de óleńi bar: «...Ne kezdesse ózderińmen kórmekpin, qarapaiym adamdary eńbektiń, barlyǵyn da baǵyshtar em senderge, mahabbatyn maǵan berse jer-kóktiń». Jaqsylyqqa umtylý – aqyn ómiriniń arqaýy. Óleńiniń ózegi. Muqaev muńaiǵanda izgilikti izdeidi, meiirimdi ańsaidy, jaqsylyqty qalaidy. Qulqynǵa quldyq uryp nemese bázbireýlerdei myń qubylyp emes, júregindegi muń búligin, syr búligin basqysy kelip aǵalaryna asyǵady.
«Senderge baram, aǵalar» óleńin oqyp kórelik:
Jarq etip óter jasyn aǵalar,
Armandai biik asyl aǵalar!
Senderge baram men ylǵi:
Oilardy serpip aýyr bir,
Oianǵym kelegen sátterde.
Qol sozyp qiial shyńyna,
Asyl kóńildiń nuryna
Boianǵym kelgen sátterde.
Baram men ylǵi senderge,
Ádiletsiz bir sózderge
Shydai almaǵan kezderde.
Jylaǵym kelip turyp-aq
Jylai almaǵan kezderde.
Kúiinip ketip keide bir,
«Qudai almaǵan» kezderde...
...Senderge baram, aǵalar!
Týlaǵan tolqyn syrymdy
Aqtarǵym kelgen sátterde.
Ar-namys alyp alqymǵa,
Ádil júrekter aldynda
Aqtalǵym kelgen sátterde...
...Senderge baram men ylǵi:
...Sezingim kelgen sátterde
Azamat ulylyǵyn bir,
Senderge baram taǵy da,
Laiyqty aǵalyqtaryń men
Laiyqty iniligim – bul!
«...Sanaly ini bola almaǵan – panaly aǵa da bola almaidy» – deidi eken Tólegen Aibergenov inisi Muhtarǵa (Shahanov). «Seni ini tutý arqyly ózimdi aǵalyqqa tárbielep júrmin» degeni de umytpaidy eken jáne.
Kóz aldymnan ótkeni neshe kóship,
Ini kórse – mereii ketedi ósip.
Inilikpen eseigen óz ómirin
Inilermen keledi eseli etip.
Alyp men de ómirden alasymdy,
Inilermen bólisem bar asyldy...
Kózge uratyn úlgini kóre júrip,
Kókiregimniń osylai kózi ashyldy.
Kóńili ashyq, bolǵan soń júzi jarqyn,
Erkin kelip aitady syryn árkim.
Azamat bop, aqyn bop, ardaqty bop,
Ómir súrý úlgisi – osy, bálkim!
Aǵany ańsaidy Tólegen aqyn. Bálkim, bul – ákeden erte aiyrylǵandyǵynan bolar. Aqynnyń ákesi «on segizinde otqa kirgen» jaýynger. Maidan dalasynda bir aiaǵyn qaldyrap ketken. «Ańsatqan adymdar» balladasynda jazady ol jaily: «Janaryna ákemniń shaǵylyp nur, qýanyshtan sezimi sabylyp tur, qan dalada keshegi joǵaltqany, búgin, mine, uly bop tabylyp tur»... «Ákeń, aqsaq» – dep keketetin balalarǵa namys qysyp, «Bir aiaǵyn Berlinde bermese ákem, tik basar ma tirshilik, myna meken?!» – dep jaýap qaitara almaǵanyna qynjylady. Otyz jeti jasynda tirshilik qushaǵynan shyǵyp ketken ákesiniń saparyn jalǵastyrar «tiri aiaǵy» jetile berdi. Alshań basty. Maidangerdiń jan syryn uǵa aldy. Uǵyp qana qoiǵan joq, «Maidanger monologtarynda»
Aqiqat buiryǵyn tyńdaǵyn:
Qapyda dosyń jer qushqanda,
Saptaǵy ornyna tur-daǵy,
Tas-túiin shúilikkin dushpanǵa!
Aiqasta synalsa shyn baǵyń,
Azapqa salmaidy kúnde aryń..., – dedi.
Aqynnyń osy bir jyry ásker qataryndaǵy kúnderimizdi eske túsirdi. «Bizdiń atalarymyz soǵystan da qoryqqan joq. Jattyǵýda qandai qiyn bolsa, urysta sondai jeńil bolady» – deitin komandirimiz. Jattyǵý jiyndarynda soǵystaǵydai kúi keshetinbiz. Sonda sapta qatar turǵan sarbaz dostarymyzǵa degen senim men sezim qandai bolmasyn tyǵyryqtan alyp shyǵatyn.Qapyda dosymyz qol ushyn suraǵanda, saptaǵy ornyna turyp, «dushpanǵa» tas-túiin «shúilikken» sátte, ólermendikten namysymyz biik turatyn. Er ekenimizdi sezip, ezderdi ezip jibererdei kúsh tasityn boiymyzda... Beibit kúndegi batyldyǵymyzǵa jol bolsyn, oq pen ottyń ortasyndaǵy júrektilikti aitsańyzshy. Ólimmen betpe-bet kelip, kózine tik qarap qaimyqpaǵan, qairan erler-ai! Atalarymyz urpaǵy úshin ólimge bas tikti. Qaimyqqan joq...
...Ólim. Ólim – úreili emes. Túk tyndyra almai, eshkimge keregiń bolmai ólip ketkeniń úreili. «Ádemi ólim» tilegenin estip edik, qurdasyna bir dostyń. Adam atyńdy joǵaltpai ót degeni dep uqtyq. Aibergenovtiń «Men ólemin ózimniń biigimde» deitinindei, Qadyr Myrzalievtiń de «Qandai baqyt qyransha ómir súrip, qandai baqyt qyransha óle bilgen» degeni bar. Muqaev ta buny jete túsindi, sezdi, sezindi:
Kórgen edim men birde...
Qatygez oq qyran qusty
Ketken edi jaralap.
Kóz aldynda shyr ainaldy bar alap:
Aqtyq kúshin jinap ap,
Otty kózben sholyp jer, kók arasyn,
Biiginen tómen qarai sorǵalap,
Birjolata joǵaltqan-dy qarasyn.
Óler sátte shyrqap órlik ǵazalyn,
Tezdetken-di ajalyn –
Jer betinde kórmeiin dep
Músirkeýdiń azabyn...
Tas júrek bul zamanda
Músirkeýdiń qajeti joq maǵan da!
Óleńimnen órttei janyp batty kún,
Óleńimmen rýhtanyp tań atty.
Óleń barda ómirde
Júregim de qyran qustai qanatty.
Bul júregim qos qanatty qyrandai,
Áli bitip biiginde tura almai,
Tirshilikpen qosh aityssa – sózim joq!
Qyran qustai qara jerge
Qulap ketem ózim kep:
Bolmaýy úshin aianyshty ajalym,
Kórmeý úshin músirkeýdiń azabyn!
Osylai dep jyrlady. Kesip aitty. Shynynda da, aqyn «meniń jyrymdy eleńizshi, atymdy atai júrińizshi, jazǵanyma kóz salyńyzshy» degen joq. Madaq, marapat suraǵan joq. Kútken de emes. Ómir súrý úshin óleń jazdy. Tek biik murattar men asqaq armandarǵa qol sozdy. Qynjylsa óleń dep qinaldy. Ókinse, sol óleńniń shyńyna shyǵa almaǵanyna, tuńǵiyǵyna boilai almaǵanyna ókindi. «Kógildir taýlar» óleńindegi: «...Senderge qarap, qinalam kúnige neshe, biikter shaqta biiktei almaǵanymdy oilap», – degenine nazar aýdarar bolsaq, qýǵan armany ustatpai, úzilgen úmiti jalǵanbai ketkenin ańǵarar edik.
Endi «Atamnyń ellegiiasyna» kóńil bólip kórelik:
Kimge ómir tosyp ylǵi arai aldan,
Kimderdiń kóńiline qarai alǵan!
Úzilip qalyp edi talai úmit,
Jetkizbei ketip edi-aý talai arman.
Biz tartqan ashylmady kóp esikter,
(Taǵdyrmen myqty bolsań egesip kór).
Gúl me dep qushqanymyz – shóp ánsheiin,
Taý ma dep shyqqanymyz – tóbeshikter.
Qiyndyq ózin bizge tanytty anyq,
Sonda da sabyrdy biz saryqpadyq,
Qushaqqa kúlip enip tátti kúnder
Tastar dep moinymyzdan qamytty alyp.
Nelikten az boldy dep nesibemiz,
Taǵdyrǵa kúiinemiz nesine biz,
Birine barar jerdiń buryn jetsek,
Esesine – birinen keshigemiz...
Kimge ómir tosyp ylǵi arai aldan,
Kimderdiń kóńiline qarai alǵan.
Kúidirdi kúni keshe talai úmit,
...Eskirdi búginderi talai arman!
San qiyndyq qyspaq tanytsa da, qushaqqa kúlip enip tátti kúnder, moinymyzdan qamytty alyp tastar dep sabyryn saryqpaýy – neni bildiredi eken?! Aqyn ne aitqysy keldi? Ne qamyt – bul? Qandai qamyt – bul? Taǵdyrdyń tarshylyǵy ma eken? «Taýǵa da, tasqa soqtym basymdy, ómirden tappai tiianaq, Qudaiym, órge domalat tasymdy, jasatpa maǵan qiianat», – dep Tursyn jarlaǵandai. Turmystyń tapshylyǵy ma eken? Qasymnyń «Bermeseń bermei-aq qoi baspanańdy, sonda da tastamaimyn astanamdy, óleńniń otyn jaǵyp jylytamyn, ózimdi, áielimdi, jas balamdy» degenindei. Álde saiasi astar izdeýimiz kerek pe? 1972 jyly Dáýitáli aqynnyń «...Eger alda-jalda osy Sovet úkimeti qulai qalsa...», – degen sáýegeiligindei. Kim bilsin, áiteýir bir úmitke sengen.
Baianaýyldyq ólketanýshy Altynbek Qurmanov mynadai byir estelik aityp edi: «Jalańbut bala kezimizde Tólegen aǵa bizdi moinyna salyp alyp, Toraiǵyr kóliniń óziniń moinana deiin keletin jerine apatyp, sýǵa tastai salatyn. Biz áýpárámdep júrip áreń degende jaǵaǵa jetip jylarman bolatyn edik. Nege olai etesiz?, - degenimizge, «Ómirdiń ózi osy sekildi, eger ómir teńizinde kemeń qirap qalatyn bolsa, eshkim seni sýdan qutqarmaidy, óz kúshińmen jaǵaǵa maltyp jetýiń kerek», - dep jaýap beretin. Sondai qaisar jan edi», - deidi Altynbek aǵa. Eseninniń óz ómirbaiandyq jazbasynda aǵalarynyń kólge laqtyryp jiberip, maltýdy úiretkenin jazǵany bar emes pe? Ol da ómirdi kóldegi sol jantalasqa teńeitin.
Adam janyn uqpasyńyz anyq. Aqyn janyn túsiný, tipti de, ońai emes:
Demeimin men ózimdi myqty adammyn.
Biraq ta eshkimnen de yqpaǵanmyn,
Jazyqsyz jáne eshkimdi jyqpaǵanmyn.
Kóp ishinde kúnimdi keship kelem:
Jyny bolyp janymdy uqpaǵannyń,
Quly bolyp qabaǵyn shytpaǵannyń...
...Kóbeise dep tileýmen qut qadamdar,
Osylaisha kúnimdi keship kelem.
Kóp ishinde janymdy uqpaǵan bar,
Uqpaǵandar kóbine –
Ózim shyqqan biikke shyqpaǵandar...
Aqyn qashanda asqaq. Aqyn dáiim biik. Qoldan áýlie jasap turǵanymyz emes. Onyń da pendeshiligi, onyń da kinási men kúnási bar, bir basyna jeterlik. Aqyn óleńimen – aqyn, arymen – aqyn. Muqaǵali «Aqynnyń aqyndyǵy ataqta emes, aqynnyń aqyndyǵy arda ǵana» ekenin aiǵaqtap ketti.
Beinetke men toryqpaimyn,
Azapqa da júginben.
Ajaldan da qoryqpaimyn
Óz basyma úńilgen.
Jetedi-aý dep óz túbime,
Qorqynysh joq maza alǵan.
Qorqamyn tek, kóz tiride
Arǵa tóngen ajaldan.
Muqaevtiń «fobiiasy» – arǵa tóngen ajal. Músirkeýdiń azabyn kórgisi kelmeitin aqyn, aryn qashanda joǵary qoiady. Ol «Janym arymnyń sadaǵasy» deitin qazaqtyǵy. Ary – óleńi. Qazirgidei namystyń qunyn bálishtiń qunyndai kórmeitin zamanda adamdyqtyń da, adaldyqdyń da, senim men sezimniń de taban astynda taptalyp jatqanyna kóp kýámiz. Aqyn mahabbattyń ózin biik sanaidy. Lirikalyq jyrlarynan aqyn boiyndaǵy tazalyqty, kirpiiazdyqty ańǵaramyz. Jelik emes, jiger basym.
«Qaiteiin kinálip buǵan seni, saǵatyń aldaǵan shyǵar seni...». Súigenine degen sezimin senimimen ushtastyrǵan ǵashyqtyń jan tebirenisin dóp basqan Muhtar men Shámshiniń osynaý ánindegidei kúi keshtiretin myna bir óleńin oqyp kórelik:
Keldim jerge kelisilgen keshegi,
Sen dep kóńil samal bolyp esedi.
Siqyr sezim...
Keýdem toly qýanysh,
Kóńil – kúlki, kóńil bulty tym alys.
Qiialym – shyń, janym – jaz da, gúl – óńim,
Kún kúledi, men de birge kúlemin.
Keide ózim de sol gúlderge usap qap,
Turmyn sansyz shattyq gúlin qushaqtap.
Gúlder kenet sola bastap biraq ta,
Kúlkimdi men soza almadym uzaqqa,
Sen kelmediń...
Kúdik bitken jiylyp,
Qaldy-aý úmit kete jazdap qiylyp.
...Óziń jaily oi-qiialǵa shym batyp,
Seni osylai kútý de ózi bir baqyt.
Nemese, myna bir óleńi, ózbek aqyny Álisher Naýaidyń «Ahlarym ursyn siná, ýhlarym ursyn siná» degenindegi «qaiyrymdy» qarǵystai emes pe:
Ótti ǵoi talai kún:
(Qonbady-aý qońsy úmit),
Ol saǵan yntyǵyp,
Sen ony qomsynyp...
...Bar onyń óz baǵy,
Ózindik túiini,
Óziniń enshisi,
Óziniń biigi.
...Kónbeseń – kónbegei!
Mensinbe sen, meili.
Mahabbat alaýy
Sensiz de sónbeidi.
Keler-aý bir kúni
Basyńa baiypty oi...
Seniń de bireýdi
Qalaryń anyq qoi...
...Osyndai bir qiyn
Aldyńda turar syn,
Ǵashyqtyq azabyn
Sol kúni uǵarsyń...
Mahabbatqa kelgende kólgirsimei-aq qoiaiyq. Jetisip júrgenimiz shamaly. Úndemei tura turaiyq, óleńniń ózi sóilesin:
Tabaiyn dep túndi izdep Kún keledi,
Kún sońynan entigip Tún keledi.
Birin-biri osylai qýysýmen
Dóńgeleidi ýaqyttyń dóńgelegi.
Biz úshin de san jyldar dóńgeledi,
Ár jyl alǵa óz júgin óńgeredi.
Shyr kóbelek osylai ainaldyryp,
Zyr júgirtip kelesiń sen de meni.
* * *
Qushaǵymda sen barsyń...
Qushaǵymda:
Baǵa jetpes asyl bardai sezinem.
Asaý kóńil baqytyna
Bas urǵandai sezinem.
Azdy-kópti shattyǵyma
Tasynǵandai sezinem.
Asyp-tasyp aptyǵym
Basylǵandai sezinem.
Qushaǵymda sen barsyń...
Qushaǵymda:
Oida joqta oinap keter
Jasyn bardai sezinem.
Oinap ketseń jasyn bop,
Kóńil kógiń ashylardai sezinem,
Kókeiińnen injý-marjan
Shashylardai sezinem.
Kúndi ainalǵan Jerdeiin
Yrqyńnan bir shyǵa almastai sezinem.
Ǵumyr boiy tylsymyńdy
Uǵa almastai sezinem...
Óktem áýen órilse de sózińnen,
Jaýap aitar bir batyldyq taba almai,
Qinalamyn ózim bolyp ózimnen...
Óstip dáiim oianyp,
Óstip jatyp talai ret kóz ilgem.
Myqty bolǵan erik-kúsh,
Temirdeiin tózimnen,
Mahabbat dep atalatyn
Shyn qudiret óziń be eń?!
...Óstip júrip úirenermin qaraýdy
Ómirge de endi ózińniń kózińmen.
* * *
Ótken kún órtese de ózegimdi,
Kinálap, jazǵyrmaimyn men ózińdi.
Bul júrek súietinin seze bilgen
Qoshtasar kún baryn da seze bildi.
Báribir bar qylyǵyń asyl maǵan,
Baǵysyń mańdaiymnyń ashylmaǵan.
Mahabbat ólkesinde biz ekeýmiz –
Qos ózen qatar aǵyp qosylmaǵan.
Oilaimyn kóńil bulty ashyldy dep,
Sel-sezim saǵan degen basyldy dep.
Báribir bir asylyn joǵaltqandai
Ózińe baýyr basqan ǵashyq júrek.
* * *
Bir tuman kóńilden
Júrgende tarqamai,
Sáýle bop kóringen
Symbatty qalqam-ai.
Óziń bop oraldy
Armanym bir alys.
Aǵynan jaryldy
Keýdemde qýanysh.
Tasytty jyr selin
Kókeiim kúi tunǵan.
Qupiia bir sezim
Oiatty uiqymnan.
Erkimdi bilegen
Jaidarlym, qylyqtym.
Sezimim kúiregen
Kúnderdi umyttym.
Seiiltti túnimdi
Kózińniń jarqyly,
Saǵynyp únińdi
Júregim balqydy.
Shalqysyn jyr-araman,
Alańsyz súi, kúnim.
Taǵdyrdan bir alǵan
Ǵajaiyp syilyǵym.
* * *
Bailama, janym, baǵyńdy,
Yntyzar bolsań eger shyn.
Azapqa salsań janymdy,
Óziń de azap shegersiń.
Qalai men tynysh uiyqtarmyn,
Mahabbat ánim, ińkárim?!
Saýyryn tilip bulttardyń,
Samǵasyn deseń suńqaryń.
Tynbasyn deseń tasqyn án,
Sónbesin deseń jan oty,
Kóginde ushqan jas qyran,
Talmasyn deseń qanaty,
Qýat ber maǵan, nur tańym,
Aq sáýle tógip, araila!
Qushýǵa tiis armanyn
Yntyzar kóńil qalai da.
***
Jyrym bar sýsyndaǵan myń bulaqtan,
Syrym bar shyndyǵyma kýá qylar.
Juldyz bar kóńilimde jymyń qaqqan,
Qushaǵymda kóktemniń shýaǵy bar.
Jalyn qushyp ótýge bás tikkenmin,
Júrkete jarqyldaǵan jasyn ot bar.
Bitkenshe eń aqyrǵa aqtyq demim,
Bir súisem, qulai súier qasiet bar.
Adaldyq sóiletedi jaýyma óktem,
Armanym, asqaq meniń, ádil sózim.
...Sen meniń jan dúniemdi tanyp ót tek,
Men saǵan syilap ótem bárin sonyń.
Artyq sózi joq. Sezim men ózi bar. Boldy, basqa eshteńe emes. Janyńyzdy baýraidy. Kóńilińizdi aýlaidy. Ózińiz ǵashyq bop turǵandai kúi keshesiz. Súigenińizge oqyp berseńiz, balaýyzdai balbyrap keterdei.
Aqynnyń ardaǵy da, armany da – óleń. Táńirden syiǵa hám sorǵa alǵany da – óleń.
...Ol da ózińdei tyrmysyp tirlik keshti,
Týdy deisiń rahatpen kindiktes kim.
Basyńa bir sátti kún týa qalsa,
Ózge kúndi umytyp, dúrlikpessiń...
Ómiriń de,
Ólimiń – bári shyndyq,
Attap óte almaidy shyndyqty eshkim.
Tólegen de attap óte almady. Jalyn qushyp ótýge bás tikti. Bás tikti de, sumdyqty taptap ótti, shyndyqty saqtap ótti. Shyndyǵyna syry kýá qyldy. Ǵumyry kýá qyldy.
Elaman QABDILÁShIM
