وسى بٸر جۇمباق ەرٸ كٶپقىرلى قۇبىلىس (گرەكشە phainomenon – «قۇبىلىس», بولعان, بار نەرسە, ياعني, ايرىقشا, سيرەك وقيعا نەمەسە ەرەكشە قاسيەتتەرگە يە ادام) بۇرىننان بار بولعانمەن, وعان دەگەن كٶزقاراس ەرتٷرلٸ. بٸرەۋلەر ونى تەرٸس قۇبىلىس, جاماندىق دەپ بٸرجاقتى قابىلداۋعا بەيٸم, ال, ەكٸنشٸلەرٸ جالعىزدىق ادام ٷشٸن قالىپتى جاعداي, ونىڭ پايداسى كٶپ دەيدٸ. دەگەنمەن, قازاق جالعىزدىقتى جەك كٶرەدٸ, سەبەبٸ, «جالعىزدىق قۇدايعا عانا جاراسقان», «جالعىزدىڭ اتى شىقپاس, جاياۋدىڭ شاڭى شىقپاس», «جالعىز جٷرٸپ جول تاپقانشا, كٶپپەن بٸرگە اداس», ت.س.س. يە, اباي اتامىز ايتاتىنداي: «دٷنيەدە جالعىز قالعان ادام – ادامنىڭ ٶلگەنٸ. قاپاشىلىقتىڭ بەرٸ سونىڭ باسىندا. دٷنيەدە بار جامان دا كٶپتە, بٸراق قىزىق تا, ەرمەك تە كٶپتە. باستاپقىعا كٸم شىدايدى? سوڭعىعا كٸم ازبايدى?» (37-سٶز).
بٸراق, جالعىزدىقتى يگٸلٸك سانايتىندار دا بار. ولار ەربٸر ادام ٶز ەركٸمەن بٸر ۋاقىت جالعىز قالىپ, ٶزٸمەن ٶزٸ تەرەڭدەپ ويعا شومۋى قاجەت دەيدٸ. بۇلايشا جالعىزدىقتى قالاۋ ٶزگەلەردەن وقشاۋلانۋعا, دارالانۋعا ۇمتىلۋدىڭ بٸر تٷرٸ بولۋى دا مٷمكٸن.
ال, ٷشٸنشٸ كٶزقاراس جالعىزدىق ادام بولمىسىنىڭ بٸر بٶلشەگٸ, قالاسا دا قالاماسا دا ەر ادام بۇدان قاشىپ قۇتىلا المايدى دەگەن پٸكٸرگە كەپ سايادى. بٸز جالعىز بولىپ تۋدىق, جالعىز ٶلەمٸز, بۇعان كٶنۋ كەرەك, تٸپتٸ ەڭ جاقىن ادامىڭنىڭ ٶزٸمەن تولىق ٷيلەسٸم تابۋ مٷمكٸن ەمەس. جەكە باسىڭا تٷسكەن ازاپتى جٷگٸڭدٸ باسقا بٸرەۋگە ارتىپ قويۋعا بولمايدى, ونى تەك ٶزٸڭ كٶتەرۋگە مٸندەتتٸسٸڭ.
جالعىزدىققا دەگەن مۇنداي كٶزقاراس فيلوسوفييالىق وي-تولعامدارمەن ۇشتاسىپ جاتىر. ايتالىق, فيلوسوفييا عىلىمى جالعىزدىق سەزٸمٸنٸڭ باستاۋىنا, ونىڭ تەرەڭدە جاتقان بولمىستىق جەنە رۋحاني نەگٸزدەرٸنە ٷڭٸلەدٸ. مۇندا ونىڭ تٶرت ٶلشەمٸ, بەينەسٸ كٶرسەتٸلەدٸ: كوسموستىق, مەدەني, ەلەۋمەتتٸك, تۇلعاارالىق جالعىزدىق.
عارىشتىق جالعىزدىق – ادامنىڭ ەلەمنەن, عالامنان, تابيعاتتان الشاقتاۋىن سەزٸنۋٸ, ونىڭ «ٶمٸرلٸك باعدارلاماسىنىڭ» ٸسكە اسپاۋى, ونى قوعامنىڭ ەلەمەۋٸ, ٶز ٸزٸن قالدىرماۋى جايلى ويلار مازالايتىن رۋحاني حال.
مەدەني جالعىزدىق – ينديۆيدتٸڭ ٶزٸ ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان ناقتى مەدەني ورتا جٶنٸندەگٸ قۇندىلىقتارى, يدەالدارى, تٷسٸنٸكتەرٸنٸڭ اينالاداعى ادامداردان قولداۋ تاپپاۋى. نەمەسە قورشاعان ورتامەن, ادامدارمەن تٸل تابىسا الماۋى. وعان, بەلكي, باسقا جاقتان قونىس اۋدارىپ كەلۋٸ, قوعامنىڭ ٶزگەرۋٸ (تٶڭكەرٸس, رەفورمالار), ەكە مەن بالا جانجالى, ەسكٸ مەن جاڭانىڭ كٷرەسٸ سەبەپ بولۋى مٷمكٸن. نە بولماسا, جەكە تۇلعانىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيٸنٸڭ جىلدام دامىپ كەتۋٸ, ٶزگەلەردەن وق بويى وزىق بولۋى, سٶيتٸپ جاقىن ادامدارىمەن تٸل تابىسا الماۋى دا ەسەر ەتەدٸ (مارتين يدەن سيندرومى).
ەلەۋمەتتٸك جالعىزدىق – ادامنىڭ قانداي دا بٸر توپتان شىعىپ قالعانىن سەزٸنۋٸ نەمەسە توپقا كٸرە الماۋى. مىسالى, جۇمىستان شىعۋ, زەينەتكە شىعۋ, كوماندادان شىعىپ قالۋ, قۋعىن-سٷرگٸن كٶرۋ, جاڭا ورتانىڭ قابىلداماۋى, ت.ب. ەلەۋمەتتٸك جالعىزدىققا, ەسٸرەسە, بالالار مەن قارتتار تەز ۇشىراعىش كەلەدٸ.
ەلەۋمەتتٸك جالعىزدىققا تاپ بولۋدىڭ زيياندى سالدارى باسىم. ەلەۋمەتتەن تىس قالعان ادام ٶزٸن تاستاندى, لاقتىرىلعان, ۇمىتىلعان, سىباعاسىز قالعان, جوعالعان, كەرەكسٸز سەزٸنەدٸ. بۇل ٶتە ازاپتى سەزٸم. جاقىن جاندارىمەن بايلانىسىنىڭ ٷزٸلۋٸ نەمەسە مٷلدەم بولماۋى, ٶزٸن ٷنەمٸ قولايسىز سەزٸنۋ, ٶتكەننەن باس تارتىپ, بولاشاقتان باز كەشۋدٸڭ ورتاسىنداعى حال, الداعى كٷننٸڭ بەلگٸسٸزدٸگٸ. ٶزٸن ەشكٸمگە كەرەكسٸز سەزٸنگەن كەزدە ٶمٸرٸنٸڭ قۇنسىزدىعى جايلى ويلارى ٸلەسە جٷرەدٸ, مۇنداي سەزٸمدەر سارى ۋايىمعا ەكەپ سوعادى. زەرتتەۋشٸلەردٸڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا, ٶز ورتاسىنان وقشاۋلانۋعا تاپ بولعان ادامداردىڭ يممۋندىق جٷيەسٸ ەلسٸرەيدٸ, ول تەندەگٸ تەرٸس ٶزگەرٸستەردٸ جەدەلدەتەدٸ, اۋرۋعا شالدىققىش كەلەدٸ. وقشاۋلانۋ ۇزاققا سوزىلعان سايىن دەنساۋلىققا ەسەرٸ دە كٷشەيە تٷسەدٸ.
پسيحولوگتاردىڭ جٷرگٸزگەن زەرتتەۋلەرٸنە سەيكەس, ادام بويىنداعى جالعىزدىق سەزٸمٸ ميدى باسقاشا جۇمىس ٸستەۋگە مەجبٷرلەيدٸ, ميدىڭ ەلەكترلىق بەلسەندٸلٸگٸ ٶرشٸپ, ول بەينە ەكسترەمالدى جاعداياتتا جٷرگەن ادامعا ۇقسايدى, سەت سايىن اينالاسىنان قاۋٸپ-قاتەر كٷتەدٸ. ولار, تٸپتٸ, ٶلٸم قاۋپٸنە جاقىن ٶمٸر سٷرەتٸنٸ دە سودان. ٶيتكەنٸ, جاقىندارىنان جىراق قالعان ادام بەيسانالى تٷردە سوتسيۋم تاراپىنان قاتەر سەزٸنەدٸ جەنە ودان قورعانادى, جان-جاعىنداعىلاردىڭ بەرٸ جات, دۇشپان كٶرٸنەدٸ. بۇل ادامنىڭ جالعىزدىقتى سۋبەكتيۆتٸ سەزٸنۋٸنٸڭ مىسالى. جالعىزدىق ونىڭ اقىل-ويىن بيلەپ, بارلىق جەردەن قاۋٸپ-قاتەر كٶرۋگە يتەرمەلەيدٸ جەنە ٶزٸن-ٶزٸ ساقتاۋ تەتٸگٸن كٷشەيتەدٸ. سول سەبەپتٸ, ەلەۋمەتتٸك جالعىزدىققا تاپ بولعان جاندار ٶز مٸنەز-قۇلقىن جەنە باسقا ادامدارعا كٶزقاراسىن قايتا قاراۋعا تىرىسۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيدٸ عالىمدار. مۇنداي جاعدايات ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلسا, نەۆروزعا ەكەپ سوعۋى ىقتيمال.
فيلوسوفييالىق ماعىناداعى جالعىزدىق فەنومەنٸنٸڭ كەلەسٸ تٷرٸ – تۇلعاارالىق جالعىزدىق – ادامنىڭ باسقا بٸر ناقتى, جالعىز جەنە قايتالانباس تۇلعامەن (تۋىسى, دوسى, سٷيٸكتٸ ادامى) رۋحاني بايلانىسىنىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ نەمەسە ونى جوعالتىپ العانىن سەزٸنۋٸ. بۇل تەرەڭ پسيحولوگييالىق كٷيزەلٸسپەن قاتار جٷرەتٸن سەزٸم, ورنى تولماس ٶكٸنٸشتٸڭ دەرتٸ. جەسٸر قالۋ نەمەسە اجىراسقاننان كەيٸنگٸ بەيداۋا كٶڭٸل-كٷي. تٸپتٸ, بٸر وتباسىندا, بٸرگە ٶمٸر سٷرسە دە جالعىزدىقتى باستان كەشەتٸندەر بار.
وسى تۇرعىدا پسيحولوگ عالىمدار جالعىزدىقتىڭ ەكٸ تيپٸن كٶرسەتەدٸ:
1) ەموتسيونالدىق – جان جاقىندىعىنىڭ جوقتىعى, ماحاببات پەن جۇبايلىق قاتىناستاردان تىس ٶمٸر;
2) ەلەۋمەتتٸك – ينديۆيد ٷشٸن ماڭىزدى دوستىق, ەرٸپتەستٸك بايلانىستار مەن قانداي دا بٸر ورتاقتىق سەزٸمٸنٸڭ بولماۋى.
قازٸرگٸ قوعامدا جۇبايلىق ٶمٸردەن تىسقارى قالعان كٶپتەگەن قىز-كەلٸنشەكتەر مەن ەر ادامدار ٶز تەڭدەسٸن, سەرٸگٸن تاپپاۋى, كەزدەستٸرمەۋٸ نەمەسە جوعالتىپ الۋى سەبەپتٸ جالعىز ٶمٸر كەشۋگە مەجبٷر. ەكٸ نۇسقا ٷشٸن دە ورتاق تۇجىرىم, – دەمەك, جالعىزدىق ينديۆيدتٸڭ ٶزگە ادامدارمەن ٶزارا بايلانىسىنىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ نەتيجەسٸندە پايدا بولادى. بٸرٸنشٸ تيپ بويىنشا, ناقتى ادامعا (ەر نەمەسە ەيەلگە) مۇقتاجدىق, ادامي قاتىناستاردا سەنٸمدٸ سەرٸك تابا الماۋ, ارمان-تٸلەكتەرٸنٸڭ ورىندالماۋى; ەكٸنشٸسٸندە – ەلەۋمەتتٸك قاتىناستىڭ قولجەتٸمدٸ ورتاسىنىڭ بولماۋى, قىزىعۋشىلىقتارى بٸر, ماقساتتاس-مٷددەلەس ادامدارعا مۇقتاجدىق.
كەلتٸرٸلگەن تۇجىرىمداردىڭ نەگٸزٸندە ادام جالعىزدىققا ەرٸكتٸ تٷردە, ياعني, تۇلعالىق قاسيەتتەرٸنٸڭ ىقپالىمەن نە بولماسا مەجبٷرلٸ تٷردە, سوتسيۋمنىڭ ەسەرٸمەن تٷسەدٸ دەگەن وي تٷيۋگە بولادى. مىسالى, كەيبٸر ادامدار ٶزٸن توپپەن, توبىرمەن بٸردەيلەندٸرۋگە, تەڭەستٸرۋگە سانالى تٷردە قارسى. الايدا, مۇنداي سانالى تٷردە جالعىزدىقتى تاڭداۋ ەلەۋمەتتٸك ورتادان قاشۋدى بٸلدٸرمەيدٸ, بۇل – رۋح ەركٸندٸگٸ, جاننىڭ جالعىز قالۋدى اڭساۋى, قالاۋى. بۇل نەگٸزٸنەن شىعارماشىل تۇلعالارعا تەن. شىعارماشىل ادامدار جالعىز قالۋدى شابىت الۋدىڭ, ەركٸندٸكتٸڭ, قۋانىشتىڭ كٶزٸ دەپ ەسەپتەيدٸ. مۇنداي جالعىزدىق – جاسامپاز كٷش. ٶز ورتاسىنان, اينالاسىنداعى ادامداردان ارتىپ تۋعان تۇلعاعا بۇل پايدالى دا, ٶيتكەنٸ, كٶبٸنەسە اينالاسى ونىڭ ەركٸندٸگٸن شەكتەيدٸ, شىعارماشىلىققا بەرٸلۋٸنە كەدەرگٸ جاسايدى.
رۋحاني بيٸككە كٶتەرٸلگەن سايىن, ادامنىڭ جان-جاعىندا ٶزٸن تٷسٸنەتٸن ادامدار ازايا بەرەدٸ. مۇنداي فەنومەندٸ جالعىزدىق دەۋدەن گٶرٸ, جالقىلىق, دارالىق دەگەن جٶن سيياقتى. ەلبەتتە, دارالىق تا جالعىزدىقتىڭ بٸر تٷرٸ, بٸراق ول نەگٸزٸنەن سول ادامنىڭ ٶز قالاۋىمەن بولادى جەنە ول ودان لەززات, شابىت الۋى مٸندەتتٸ. قاي دەۋٸردە بولماسىن, ٶز ورتاسىنان ەرەكشەلەنٸپ تۋعان ادامدار ەۋليە, دانىشپان, ويشىل, اتاقتى عالىم, ت.س.س. ۇلى ادامداردىڭ ٶمٸرٸ وسىلاي, ٶتكەنٸ, تاريحتان بەلگٸلٸ. دانىشپان ادام ٷشٸن ٶزٸن اينالاسىنان وقشاۋلانۋ, اينالاسىنان بەزٸنۋ, جالعىز قالۋ – رۋحاني كەمەلدەنۋدٸڭ, ٶزٸن-ٶزٸ جەتٸلدٸرۋدٸڭ, ٶز بويىنداعى بٷكٸل قابٸلەتتەرٸن تولىق جٷزەگە اسىرۋدىڭ بٸر شارتى. ادامزات قوعامىن العا جەتەلەگەن بٷكٸل جاڭالىق اتاۋلى سونى ويلاپ تاپقان ادامنىڭ جالعىز قالىپ, جايلىلىقتا وي كەشكەن شابىتتى سەتٸندە دٷنيەگە كەلگەن. «عىلىم كٶپكە كەلگەن جوق, بٸردەن تارادى» (اباي). بۇل ٷشٸن ول كٷندەلٸكتٸ كٷيكٸ تٸرشٸلٸكتەن, ونىڭ كەيبٸر قىزىعىنان (قالىپتى ادامدار ٷشٸن قىزىق سانالاتىن) باس تارتادى, بولمىس-بٸتٸمٸن جالعىزدىقپەن ٷيلەستٸرە ٶمٸر كەشەدٸ. ونىڭ اينالامەن قارىم-قاتىناسىنىڭ دەنەكەرٸ, ادامدارمەن, تٸرشٸلٸكپەن بايلانىستىرۋشىسى – ونىڭ شىعارمالارى, عىلىمي جاڭالىعى, ەڭبەگٸنٸڭ نەتيجەسٸ. دەمەك, دانا ادام جالعىز بولسا دا, سول بولمىسىمەن-اق بٷكٸل اداممەن بٸرتۇتاس عۇمىر كەشەدٸ, ادامزاتقا قىزمەت ەتەدٸ.
«مەن كٸممٸن? مەن نە ٷشٸن بارمىن? كٸم ٷشٸن ٶمٸر سٷرەم?». ادام جالعىز قالعان كەزدە عانا ٶزٸنە وسى سۇراقتاردى قويا الادى جەنە بۇل ٷشٸن ادام بەلگٸلٸ بٸر رۋحاني دەڭگەيگە جەتۋ كەرەك. ادام ٶمٸرٸنٸڭ مەسەلەسٸ, ٶمٸردٸڭ قۇپيياسى مەن تىلسىمدىعى, ٶز «مەنٸنٸڭ» ار جاعىنان بٷكٸل ادامزاتتى كٶرۋ – دارا تۋعانداردىڭ ەنشٸسٸ. وسىنداي فيلوسوفييالىق تۇرعىداعى جالعىزدىق فەنومەنٸ – ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ ەلەمٸنە ٷڭٸلۋدٸڭ تەسٸلٸ, ٶزٸن تابۋى, تانۋى. بۇل نەگٸزٸنەن كەمەل ادامدار ٷشٸن قاجەتتٸ جەنە ماڭىزدى قاسيەت, ٸشكٸ ەركٸندٸكتٸڭ ٶلشەمٸ. دارىندى ادامنىڭ جالعىزدىعى شىعارماشىلىققا قۋات بەرەدٸ, اينالامەن ٶزارا قاتىناسىنا يگٸ ەسەر ەتەدٸ. جالپى, ترانستسەندەنتاليزم ٶكٸلدەرٸ ينتەللەكتۋالدىق وقشاۋلانۋ يدەياسىن قولدايدى, تۇلعانىڭ شىعارماشىل كٷشتەرٸن بەلسەندٸ ەتۋ ٷشٸن جالعىزدىقتى تاڭداۋىن ماقۇلدايدى.
دانىشپان ادامدار جالعىزدىق سەتٸن جيٸ باستان كەشۋ ارقىلى تۇلعاعا اينالادى, ونىڭ قايتالانباس, ەرەكشە قاسيەتتەرٸ دامي تٷسەدٸ. بۇل – رۋحاني تەرەڭدٸك بەلگٸسٸ. ٶزٸنٸڭ فيزيكالىق جاراتىلىسىنان كٶتەرٸلۋگە ۇمتىلۋ, پەندەلٸككە سىني كٶزقاراس ونى ٶزگەرتۋگە يتەرمەلەيدٸ, مىسالى, اسكەتيزم – ادامنىڭ تەني قاجەتتٸلٸكتەرٸنەن بيٸك تۇرۋى, پەندەلٸككە باس يمەۋٸ – رۋحاني ٶسۋدٸڭ كٶرٸنٸسٸ. بۇل, ەسٸرەسە, دٸني تەجٸريبەدە جيٸ كەزدەسەدٸ, ايتالىق, قوجا احمەت ياسساۋيدٸڭ ٶمٸردٸڭ مەنٸن نەپسٸنٸ تىيىپ, رۋحاني تازالىق پەن اقيقات قۇندىلىقتاردان ٸزدەگەنٸ مەلٸم. ول ٶزٸنٸڭ ادامدىق قادٸرٸن تەرەڭ تٷسٸنٸپ, پاراساتتىلىق پەن كەمەلدٸك مەرتەبەسٸنە جەتۋ ٷشٸن عارٸپتٸكتٸ تاڭدادى.
قازاق «جالعىزدىق قۇدايعا عانا جاراسقان» دەيدٸ. تۋرا ماعىناسىنا سالساق, تالانتتى ادامداردى قۇدايعا تەڭەۋ جيٸ كەزدەسەدٸ («پوەت, تى – تسار. جيۆي ودين…». پۋشكين). بۇل ولاردىڭ ۇلىلىعىن, ٶزگەلەرگە ۇقساماس دارالىعىن, ەرەكشەلٸگٸن مويىنداۋ. ناعىز تالانتتار قاي كەزدە دە جالعىز. اباي قۇنانبايۇلى «مولاسىنداي باقسىنىڭ, جالعىز قالدىم – تاپ شىنىم» دەسە, عۇمىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن جالعىزدىقتى سەرٸك ەتٸپ ٶتكٸزگەن شەكەرٸم: «قاۋىمنان قاشتىم قاعىلىپ, وڭاشا ٶمٸر ساعىنىپ, جاسىمدا بٸتكەن تاعىلىق, وسى ەكەن عوي اسىل دا. ويعا وڭاشا جەر كەرەك» دەۋٸ جاراتىلىسىنداعى جالعىزدىقپەن ٷيلەسٸم تاپقان جانىنىڭ, سىرى تەرەڭ بولمىسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸن, ٶزگەگە ۇقسامايتىنىن كٶرسەتەدٸ.
وسىلايشا, ادامنىڭ ٶزٸمەن-ٶزٸ تٸلدەسە بٸلۋٸ, جالعىزدىقتى دۇرىس قابىلداي بٸلۋٸ سانالى, كەمەلٸنە كەلگەن وقشاۋلانۋ جەنە بۇل تۇلعاعا تەن قاسيەت. تۇلعاعا اينالعان ادامنىڭ ٶزٸمەن ٶزٸ قالۋى, تٸلدەسۋٸنٸڭ مەن-ماعىناسى بار, ول ٷرەيدەن مٷلدە اۋلاق, تٸپتٸ ونىڭ جانى جالعىزدىقتان جايلىلىق سەزەدٸ. بۇل ونىڭ ەرٸكتٸ قالاۋى. ال, جالعىز قالۋ قورقىنىشقا, ٸشكٸ قايشىلىققا الىپ كەلسە, وندا مۇنداي ادامنىڭ جالعىز قالۋى ٶزٸ ٷشٸن قاۋٸپتٸ.
بۇلايشا جالعىزدىققا تاپ بولۋ ونىڭ پاتولوگييالىق سيپاتىن بٸلدٸرەدٸ, ونىڭ سەبەپتەرٸ سانالۋان. ايتالىق, وتباسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ دۇرىس ەمەستٸگٸ, ەلەۋمەتتٸك داعدىلاردى جەتٸك مەڭگەرمەۋٸ, مەيٸرٸمنٸڭ از بولۋى, ٸشكٸ «مەن» جەنە اينالاداعى ورتامەن اراداعى قايشىلىق جەنە ت.س.س. ديالوگى مونولوگقا اينالعان جاندار, ٶز قايعىسىن, مۇڭىن ەشكٸمگە تٸس جارىپ ايتپاي جاسىرۋعا مەجبٷر بولۋ, جان-جاعىنان ەشبٸر قامقورلىقتى سەزٸنبەۋ, قولداۋ تاپپاۋ, مٸنە – جالعىزدىق سەزٸمٸنٸڭ ەڭ اۋىر, دەرتتٸ جاعداي دەپ قابىلدانۋى وسىعان بايلانىستى. وسىنداي پسيحيكالىق كٷردەلٸ جاي-كٷيگە تٷسكەن ادامنىڭ قاۋىمنان, وتباسىنان, ناقتىلىقتان قاشىقتاۋىن سەزٸنۋٸ, بۇل اقىر سوڭىندا تۇلعانىڭ ديسگارمونيياسىنا, ازاپقا, ٶز «مەنٸنٸڭ» داعدارىسىنا ەكەپ سوعادى.
جالعىزدىقتان قاشىپ, ارزان, جالعان قىزىقشىلىقتارعا – ٸشٸمدٸك, قۇمار ويىندارى, نەپسٸ قالاۋى, ت.س.س. بەرٸلٸپ كەتەتٸندەر دە وسى قاتاردان شىعادى. ٶز ويلارىمەن وڭاشا قالۋدان قورقاتىن ادامدار جالعىزدىقتان قاشۋ ٷشٸن ويىن-ساۋىق ٸزدەيدٸ. پاسكال تٸپتٸ سوعىستى, اۆانتيۋرالاردى دا ادامدار بەلگٸلٸ بٸر ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن جاسامايدى, بۇل ٶزٸنەن ٶزٸ قاشۋدىڭ بەلگٸسٸ دەيدٸ. سونداي-اق, سۋيتسيدكە باراتىنداردىڭ كٶبٸسٸ ەلەۋمەتتٸك جالعىزدىق دەرتٸ باسىنا تٷسكەن ادامدار.
كەيبٸر ادامدار ٶزٸنٸڭ ەرەكشە ەكەندٸگٸن ەسەرلەپ, ٶزٸن جوعارى باعالاپ, دارىندىلىعىن ٶز ساناسىندا جاساپ الىپ, باسقا ەلەمنەن ەدەيٸ بٶلەكتەنۋدٸ قۇپ كٶرەدٸ. ونداي ادامدار جاقسى كٶرۋ, سٷيۋ, جانى اشۋ سەزٸمدەرٸنەن ادا, مەنمەن, تەكاپپار كەلەدٸ. ونىڭ بويىندا مەكەرلٸك, ەكٸجٷزدٸلٸك پايدا بولادى, كەدٸمگٸ وتباسى-وشاعى بار جانداردى, دوستارى كٶپ ادامداردى تٷسٸنبەيدٸ, ولارعا ٸشتەي قىزعانا قارايدى, بٸراق, سىرتتاي مويىندامايدى. مۇنداي جالعىزدىق – ادامنىڭ وسى دٷنيەدەگٸ ٶز ورنى مەن ٶمٸرٸنٸڭ مەنٸن جەتە تٷسٸنبەۋٸ, اينالا ەلەممەن ٷيلەسٸمگە كەلە الماۋىن بٸلدٸرەدٸ. ەرينە, ەربٸر ادام ٶز ٸس-ەرەكەتٸن ٶزٸ دەربەس تاڭداۋعا قاقىلى, ٶز تاڭداۋى ٷشٸن ٶزٸ جاۋاپتى. دەسەك تە, وقشاۋلانۋ, باسقا ادامدارمەن قاتىناستان ٶز ەركٸمەن قاشۋ, كٶبٸنەسە ٶزٸنٸڭ جەكە باسىنا عانا كٶڭٸل بٶلۋ, نارتسيسسيزم – ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق دەرتتٸڭ, جالعىزدىقتىڭ انوميياعا اينالۋىنىڭ كٶرٸنٸسٸ.
كەيدە «مەن جالعىز ەمەسپٸن» دەپ, ٶزٸن ٶزٸ الداۋ, يلليۋزييامەن ٶمٸر سٷرۋ جيٸ كەزدەسەدٸ. بۇل كەيدە بالا كەزٸندەگٸ زەبٸر-جاپادان, كەمسٸتۋشٸلٸكتەن قورعانۋ مەحانيزمٸ رەتٸندە پايدا بولۋى دا مٷمكٸن. ونىڭ ەمٸ – جالعىز قالعانىڭدى مويىنداپ, مٸنەز-قۇلقىڭدى, اينالامەن قارىم-قاتىناسىڭدى تٷزەۋگە تالپىنۋ, جالپىعا تەن قاسيەتتەردٸ مەڭگەرٸپ, توپپەن بٸرگە تٸرلٸك كەشۋگە داعدىلانۋ. ال, توپقا سٸڭٸسە الماعان ادام جالعىزدىقتى, دەمەك, ەركٸندٸكتٸ تاڭداپ, ساياق ٶمٸر سٷرۋگە كەلٸسەدٸ. الايدا, ونسىز دا ەربٸر ادامنىڭ ەرەكشە, قايتالانبايتىن جان يەسٸ ەكەنٸن ەسكەرسەك, كٶپتەن بٶلەكتەنبەي, بٸرگە ٶمٸر سٷرۋ, وتباسىن قۇرۋ, قارتايعاندا بالالارى مەن نەمەرەلەرٸنٸڭ ورتاسىندا وتىرۋ, جاقىن دوستارى بولۋدىڭ ٶزٸ باقىت ەكەنٸن تىم كەش تٷسٸنەتٸندەر دە بار.
جالعىزدىقتىڭ ٶزگەشە بٸر تٷرٸ – بيلٸكتەگٸ جالعىزدىق. ساياسي بيلٸكتٸڭ شىڭىنا شىققان ادامداردىڭ جالعىزدىقتى سەزٸنۋٸ زاڭدى قۇبىلىس. بۇل, بٸر جاعىنان, لاۋازىمىنا بايلانىستى جاۋاپكەرشٸلٸك جٷگٸن ارقالاۋىنا كەلٸپ تٸرەلەدٸ. شەشٸم قابىلداۋدىڭ دا ٶزٸندٸك ازابى بار. كەڭەسشٸلەر كٶپ بولعانمەن, ونى تاڭداپ-تارازىلاۋ بيلٸك يەسٸنٸڭ ٶز موينىندا.
جالعىزدىق – قازٸرگٸ ححٸ عاسىردىڭ دەرتٸ, ەسٸرەسە, ول ۋرباندالعان, دامىعان ەلدەرگە تەن قۇبىلىس. ميلليونداعان تۇرعىنى بار قالادا تۇرىپ تا ادام ٶزٸن جالعىز سەزٸنۋٸ مٷمكٸن. بٷگٸنگٸ قوعامداعى جالعىزدىقتىڭ تەرەڭدەي تٷسۋٸنە ىقپال ەتەتٸن سەبەپتەر كٶپ: بٸركەلكٸ ستاندارتتالعان ٶمٸر, ينتەللەكتۋالدىق دەگراداتسييا, اينالاداعى ادامدارمەن بايلانىستىڭ ەلسٸرەۋٸ, ياعني, قاربالاس تٸرلٸك, جۇمىسباستىلىق, ۋاقىت-اقشا ريتمٸ جەنە ت.س.س. تٸپتٸ, «عالامتورداعى ٶمٸر» دەگەن تٷسٸنٸك پايدا بولدى. دوستارىڭ دا ۆيرتۋالدى, قارىم-قاتىناستىڭ بەرٸ ينتەرنەت ارقىلى جاسالادى, ەلەۋمەتتٸك جەلٸ – وي-پٸكٸرٸڭدٸ بٶلٸسەتٸن باستى ورىن.
بۇرىنعىداي بارىس-كەلٸس, ارالاس-قۇرالاستىق, شىن مەنٸندە سيرەپ بارادى. دوستارىڭمەن, تۋىستارىڭمەن, تٸپتٸ بٸرگە تۇراتىن ەڭ جاقىن ادامدارىڭمەن بايلانىس شەكتەۋلٸ. بۇل ٷردٸس زاماناۋي قوعامنىڭ جاڭا پروبلەماسىن تۋعىزدى – ينديۆيدۋاليزمگە ورىن جوق, مۇندا ەلەۋمەتتٸك ستەرەوتيپتەر كەڭ تارالعان, ادام سوتسيۋمدا ٶزٸمەن بٸردەي, ٶزٸنەن اۋمايتىن, قۇندىلىقتارى ۇقساس ادامدار اراسىندا ٶزٸن جالعىز سەزٸنەدٸ. مۇنىڭ سوڭى نەگە اپارىپ سوعارىن دەل بولجاۋ قيىن.
وسىلايشا, جالعىزدىق فەنومەنٸنٸڭ قىرى مەن سىرىن تٸزبەلەۋٸمٸز تەگٸن ەمەس. مۇنىڭ بەرٸ ناقتى ادامنىڭ ٶمٸرگە قاناعاتتانباۋىنىڭ سەبەپتەرٸنە ٷڭٸلۋگە, وسىنداي اۋىر جان جاعدايىنان شىعۋعا تىرىسۋىنا كٶمەكتەسەدٸ. سالداردى جويۋ ٷشٸن الدىمەن ونىڭ سەبەبٸن بٸلۋ كەرەك. ەيتپەسە, جالعىزدىقتىڭ سالدارى اۋىر – تۇلعانىڭ كٷيزەلٸسكە تٷسۋٸ, دەپرەسسييا, سۋيتسيدكە بارۋ, ەكزيستەنتسيالدىق ۆاكۋۋم, قوعامعا قارسى مٸنەز-قۇلىق كٶرسەتۋ. تٸپتٸ, دەموگرافييالىق زييانى دا بارىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
سونىمەن, جالعىزدىق ادامداردان ەرٸكتٸ-ەرٸكسٸز الشاقتاعانىڭ ٷشٸن بەرٸلگەن جازا ما نەمەسە كەرٸسٸنشە, رۋحاني جەنە جەكە تۇلعالىق ٶسۋدٸڭ كٶزٸ, باستاۋى ما? بٸراق, جالعىزدىقتى جەكە ادامنىڭ پروبلەماسى دەپ قاراستىرۋ دا, ونى تەرٸس قۇبىلىس دەپ جويۋعا ۇمتىلۋ دا بٸرجاقتىلىققا ۇرىندىرارى سٶزسٸز. ەڭ الدىمەن, جالعىزدىق – ادامنىڭ ٸشكٸ احۋالىنىڭ قۇرامداسى, تۇلعانىڭ ٶزٸندٸك ساناسى جەنە ٶزٸن ٶزٸ تانۋى ٷشٸن قاجەتتٸ اسا ماڭىزدى فەنومەن دەگەن جٶن.
بٸراق, مۇندا دا شەكتەن شىقپاعان جاقسى. ايتالىق, بٸر سەتكٸ جالعىزدىقتىڭ جاعىمدى جاعى بار, – جاننىڭ كەرەگٸن الۋ, تازارۋ, ٶز ەگوڭدى قالىپقا كەلتٸرۋ, زاتتار ەلەمٸنەن, ادامداردان الىستاۋ, – رۋحاني جاڭعىرۋ ٷشٸن قاجەت. بۇل ٶزٸڭمەن ٶزٸڭ كەزدەسۋ سەتٸ, قۋانىشتى حال, ستاندارتتى مٸنەز-قۇلىق شارتتارىنان بوسانۋدىڭ بٸر تەسٸلٸ. جاعىمدى جالعىزدىق ادامعا قاجەتتٸ تۇلعالىق قاسيەتتەردٸڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدٸ, ولار – سىرتقى ەسەرلەرگە تٶزٸمدٸلٸك, اقىل-وي ەرەكشەلٸگٸ, مەيٸرٸم, ٶزٸن سٷيۋ ارقىلى ادامداردى سٷيۋ, باعالاۋ جەنە ت.ب. دەگەنمەن, جالعىزدىق دٷنيەنٸ تانۋدىڭ قۇرالى بولا وتىرىپ, ماقساتقا اينالماۋى تيٸس, ەيتپەسە ادام قالىپتى ٶمٸر سٷرۋ داعدىسىنان ايرىلادى, كٷيزەلٸسكە ۇشىرايدى. تٸپتٸ, اتاقتى تالانت يەلەرٸنٸڭ ٶزٸ شىعارماشىلىقپەن بەتپە-بەت قالۋدان قانشا لەززات العانمەن دە, جان جالعىزدىعىنان ازاپ شەگٸپ ٶتكەندەرٸ جاسىرىن ەمەس.
وسىلايشا, جوعارىدا ايتىلعانداي, وقشاۋلانۋ مەن جالعىزدىق ەكٸ بٶلەك نەرسە. سانالى تٷردە جالعىزدىقتى تاڭداعاندار – تۇلعالار. ولارعا وقشاۋلانۋ – توعىشارلىق ورتادان قۇتىلۋ ٷشٸن كەرەك.
بۇل – تۇيىقتالۋ ەمەس, ناعىز بيٸك ٷيلەسٸم, رۋح تازالىعى.
بۇل – ٶزٸن ٶزٸ تانۋدىڭ شارتى, جەتٸلدٸرۋدٸڭ جولى.
بۇل – ناعىز شىعارماشىلىق ادامىنىڭ بولمىسى, – ٶزٸنٸڭ سٷيٸكتٸ ٸسٸمەن اينالىسقان ادام جالعىز بولمايدى, ونىڭ ٶمٸرٸ مەن-ماعىناعا تولى.
ال, ەلەۋمەتتٸك, ەرٸكسٸز جالعىزدىق ەزٸپ-جانشيدى, جەگٸ قۇرتتاي جەيدٸ, وندا ەش ماعىنا جوق. شىنايى «مەن» مەن يدەالدى «مەننٸڭ» سەيكەسسٸزدٸگٸنە تاپ بولعان ناۋقاس تٷرٸ – نەۆروتيك بٸلٸكتٸ كەسٸبي مامان تاراپىنان كٶمەككە مۇقتاج ەكەندٸگٸن تٷسٸنۋٸ قاجەت. ياعني, جالعىزدىق ادامنىڭ رۋحاني ٶمٸرٸنە تەن نەرسە, سونىمەن بٸرگە ول ەلەۋمەتتٸك قۇبىلىس. كەيدە وسىنداي ەلەۋمەتتٸك جالعىزدىققا تاپ بولعان ادام قارىم-قاتىناس تاپشىلىعىنىڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن ٷي جانۋارلارىن – يت, مىسىق, توتىقۇس جەنە ت.س.س. اسىراپ, قييال كٷشٸمەن دە سەرٸك تابادى.
يە, ادام جالعىز تۋادى, جالعىز ٶلەدٸ, وي-پٸكٸرٸ, سەزٸمٸ, شەشٸم قابىلداۋى, – ٶزٸنە عانا تەن, سول ٷشٸن دە ول جالعىز. ەرقايسىمىزدىڭ سىرت كٶزدەن تاسا, ەشكٸم بٸلمەيتٸن جەكە ەلەمٸمٸز بار. ول بٸزدٸڭ جانىمىزدىڭ تىم تەرەڭ تٷكپٸرٸندە جاسىرىنىپ جاتىر. كەي-كەيدە ٶزٸڭمەن-ٶزٸڭ وڭاشا قالىپ, سول تٷكپٸرگە ٷڭٸلگەندٸ ۇناتامىز. بٸراق, بەرٸبٸر دە ادام تولىق جالعىزدىق جاعدايىندا ٶمٸر سٷرە المايدى, ول – قوعامدىق جاراتىلىس يەسٸ. دوستىق, ماحاببات, قارىم-قاتىناس ٸسپەتتٸ قوعامدىق ٶمٸردٸڭ باستى قۇندىلىقتارى ادام ٶمٸرٸنٸڭ مەن-ماعىناسىن قۇرايدى. ادام ٶزٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك تابيعي تٸلەكتەرٸنە وراي ۇجىمدا, قاۋىمدا ٶمٸر سٷرۋگە ۇمتىلادى, ونىڭ ٸس-ەرەكەتٸ مەن ساناسى دا سوعان سەيكەستەنەدٸ, بۇل قوعام ٷشٸن دە پايدالى. ال, جالعىزدىق فەنومەنٸنٸڭ مەنٸنە تەرەڭ بويلاۋ, تٷسٸنۋ ونىڭ جاعىمدى جاعىن قابىلداپ, تەرٸس سالدارىن جويۋعا, جالعىزباستى كٷن كەشۋدٸڭ ەدەتكە, ٶمٸر سالتىنا اينالىپ كەتپەۋٸنە ىقپال ەتەدٸ.
دينا يمامباەۆا,
«اقيقات» جۋرنالىنىڭ بٶلٸم رەداكتورى
