Osy bir jumbaq ári kópqyrly qubylys (grekshe phainomenon – «qubylys», bolǵan, bar nárse, iaǵni, airyqsha, sirek oqiǵa nemese erekshe qasietterge ie adam) burynnan bar bolǵanmen, oǵan degen kózqaras ártúrli. Bireýler ony teris qubylys, jamandyq dep birjaqty qabyldaýǵa beiim, al, ekinshileri jalǵyzdyq adam úshin qalypty jaǵdai, onyń paidasy kóp deidi. Degenmen, qazaq jalǵyzdyqty jek kóredi, sebebi, «Jalǵyzdyq qudaiǵa ǵana jarasqan», «Jalǵyzdyń aty shyqpas, jaiaýdyń shańy shyqpas», «Jalǵyz júrip jol tapqansha, kóppen birge adas», t.s.s. Iá, Abai atamyz aitatyndai: «Dúniede jalǵyz qalǵan adam – adamnyń ólgeni. Qapashylyqtyń bári sonyń basynda. Dúniede bar jaman da kópte, biraq qyzyq ta, ermek te kópte. Bastapqyǵa kim shydaidy? Sońǵyǵa kim azbaidy?» (37-sóz).
Biraq, jalǵyzdyqty igilik sanaityndar da bar. Olar árbir adam óz erkimen bir ýaqyt jalǵyz qalyp, ózimen ózi tereńdep oiǵa shomýy qajet deidi. Bulaisha jalǵyzdyqty qalaý ózgelerden oqshaýlanýǵa, daralanýǵa umtylýdyń bir túri bolýy da múmkin.
Al, úshinshi kózqaras jalǵyzdyq adam bolmysynyń bir bólshegi, qalasa da qalamasa da ár adam budan qashyp qutyla almaidy degen pikirge kep saiady. Biz jalǵyz bolyp týdyq, jalǵyz ólemiz, buǵan kóný kerek, tipti eń jaqyn adamyńnyń ózimen tolyq úilesim tabý múmkin emes. Jeke basyńa túsken azapty júgińdi basqa bireýge artyp qoiýǵa bolmaidy, ony tek óziń kóterýge mindettisiń.
Jalǵyzdyqqa degen mundai kózqaras filosofiialyq oi-tolǵamdarmen ushtasyp jatyr. Aitalyq, filosofiia ǵylymy jalǵyzdyq seziminiń bastaýyna, onyń tereńde jatqan bolmystyq jáne rýhani negizderine úńiledi. Munda onyń tórt ólshemi, beinesi kórsetiledi: kosmostyq, mádeni, áleýmettik, tulǵaaralyq jalǵyzdyq.
Ǵaryshtyq jalǵyzdyq – adamnyń álemnen, ǵalamnan, tabiǵattan alshaqtaýyn sezinýi, onyń «ómirlik baǵdarlamasynyń» iske aspaýy, ony qoǵamnyń elemeýi, óz izin qaldyrmaýy jaily oilar mazalaityn rýhani hal.
Mádeni jalǵyzdyq – individtiń ózi ómir súrip otyrǵan naqty mádeni orta jónindegi qundylyqtary, idealdary, túsinikteriniń ainaladaǵy adamdardan qoldaý tappaýy. Nemese qorshaǵan ortamen, adamdarmen til tabysa almaýy. Oǵan, bálki, basqa jaqtan qonys aýdaryp kelýi, qoǵamnyń ózgerýi (tóńkeris, reformalar), áke men bala janjaly, eski men jańanyń kúresi sebep bolýy múmkin. Ne bolmasa, jeke tulǵanyń intellektýaldyq deńgeiiniń jyldam damyp ketýi, ózgelerden oq boiy ozyq bolýy, sóitip jaqyn adamdarymen til tabysa almaýy da áser etedi (Martin Iden sindromy).
Áleýmettik jalǵyzdyq – adamnyń qandai da bir toptan shyǵyp qalǵanyn sezinýi nemese topqa kire almaýy. Mysaly, jumystan shyǵý, zeinetke shyǵý, komandadan shyǵyp qalý, qýǵyn-súrgin kórý, jańa ortanyń qabyldamaýy, t.b. Áleýmettik jalǵyzdyqqa, ásirese, balalar men qarttar tez ushyraǵysh keledi.
Áleýmettik jalǵyzdyqqa tap bolýdyń ziiandy saldary basym. Áleýmetten tys qalǵan adam ózin tastandy, laqtyrylǵan, umytylǵan, sybaǵasyz qalǵan, joǵalǵan, kereksiz sezinedi. Bul óte azapty sezim. Jaqyn jandarymen bailanysynyń úzilýi nemese múldem bolmaýy, ózin únemi qolaisyz seziný, ótkennen bas tartyp, bolashaqtan baz keshýdiń ortasyndaǵy hal, aldaǵy kúnniń belgisizdigi. Ózin eshkimge kereksiz sezingen kezde ómiriniń qunsyzdyǵy jaily oilary ilese júredi, mundai sezimder sary ýaiymǵa ákep soǵady. Zertteýshilerdiń málimeti boiynsha, óz ortasynan oqshaýlanýǵa tap bolǵan adamdardyń immýndyq júiesi álsireidi, ol tándegi teris ózgeristerdi jedeldetedi, aýrýǵa shaldyqqysh keledi. Oqshaýlaný uzaqqa sozylǵan saiyn densaýlyqqa áseri de kúsheie túsedi.
Psihologtardyń júrgizgen zertteýlerine sáikes, adam boiyndaǵy jalǵyzdyq sezimi midy basqasha jumys isteýge májbúrleidi, midyń elektrlyq belsendiligi órship, ol beine ekstremaldy jaǵdaiatta júrgen adamǵa uqsaidy, sát saiyn ainalasynan qaýip-qater kútedi. Olar, tipti, ólim qaýpine jaqyn ómir súretini de sodan. Óitkeni, jaqyndarynan jyraq qalǵan adam beisanaly túrde sotsiým tarapynan qater sezinedi jáne odan qorǵanady, jan-jaǵyndaǵylardyń bári jat, dushpan kórinedi. Bul adamnyń jalǵyzdyqty sýbektivti sezinýiniń mysaly. Jalǵyzdyq onyń aqyl-oiyn bilep, barlyq jerden qaýip-qater kórýge itermeleidi jáne ózin-ózi saqtaý tetigin kúsheitedi. Sol sebepti, áleýmettik jalǵyzdyqqa tap bolǵan jandar óz minez-qulqyn jáne basqa adamdarǵa kózqarasyn qaita qaraýǵa tyrysýy qajet dep esepteidi ǵalymdar. Mundai jaǵdaiat uzaq ýaqytqa sozylsa, nevrozǵa ákep soǵýy yqtimal.
Filosofiialyq maǵynadaǵy jalǵyzdyq fenomeniniń kelesi túri – tulǵaaralyq jalǵyzdyq – adamnyń basqa bir naqty, jalǵyz jáne qaitalanbas tulǵamen (týysy, dosy, súiikti adamy) rýhani bailanysynyń jetispeýshiligi nemese ony joǵaltyp alǵanyn sezinýi. Bul tereń psihologiialyq kúizelispen qatar júretin sezim, orny tolmas ókinishtiń derti. Jesir qalý nemese ajyrasqannan keiingi beidaýa kóńil-kúi. Tipti, bir otbasynda, birge ómir súrse de jalǵyzdyqty bastan keshetinder bar.
Osy turǵyda psiholog ǵalymdar jalǵyzdyqtyń eki tipin kórsetedi:
1) emotsionaldyq – jan jaqyndyǵynyń joqtyǵy, mahabbat pen jubailyq qatynastardan tys ómir;
2) áleýmettik – individ úshin mańyzdy dostyq, áriptestik bailanystar men qandai da bir ortaqtyq seziminiń bolmaýy.
Qazirgi qoǵamda jubailyq ómirden tysqary qalǵan kóptegen qyz-kelinshekter men er adamdar óz teńdesin, serigin tappaýy, kezdestirmeýi nemese joǵaltyp alýy sebepti jalǵyz ómir keshýge májbúr. Eki nusqa úshin de ortaq tujyrym, – demek, jalǵyzdyq individtiń ózge adamdarmen ózara bailanysynyń jetispeýshiligi nátijesinde paida bolady. Birinshi tip boiynsha, naqty adamǵa (er nemese áielge) muqtajdyq, adami qatynastarda senimdi serik taba almaý, arman-tilekteriniń oryndalmaýy; ekinshisinde – áleýmettik qatynastyń qoljetimdi ortasynyń bolmaýy, qyzyǵýshylyqtary bir, maqsattas-múddeles adamdarǵa muqtajdyq.
Keltirilgen tujyrymdardyń negizinde adam jalǵyzdyqqa erikti túrde, iaǵni, tulǵalyq qasietteriniń yqpalymen ne bolmasa májbúrli túrde, sotsiýmnyń áserimen túsedi degen oi túiýge bolady. Mysaly, keibir adamdar ózin toppen, tobyrmen birdeilendirýge, teńestirýge sanaly túrde qarsy. Alaida, mundai sanaly túrde jalǵyzdyqty tańdaý áleýmettik ortadan qashýdy bildirmeidi, bul – rýh erkindigi, jannyń jalǵyz qalýdy ańsaýy, qalaýy. Bul negizinen shyǵarmashyl tulǵalarǵa tán. Shyǵarmashyl adamdar jalǵyz qalýdy shabyt alýdyń, erkindiktiń, qýanyshtyń kózi dep esepteidi. Mundai jalǵyzdyq – jasampaz kúsh. Óz ortasynan, ainalasyndaǵy adamdardan artyp týǵan tulǵaǵa bul paidaly da, óitkeni, kóbinese ainalasy onyń erkindigin shekteidi, shyǵarmashylyqqa berilýine kedergi jasaidy.
Rýhani biikke kóterilgen saiyn, adamnyń jan-jaǵynda ózin túsinetin adamdar azaia beredi. Mundai fenomendi jalǵyzdyq deýden góri, jalqylyq, daralyq degen jón siiaqty. Álbette, daralyq ta jalǵyzdyqtyń bir túri, biraq ol negizinen sol adamnyń óz qalaýymen bolady jáne ol odan lázzat, shabyt alýy mindetti. Qai dáýirde bolmasyn, óz ortasynan erekshelenip týǵan adamdar áýlie, danyshpan, oishyl, ataqty ǵalym, t.s.s. uly adamdardyń ómiri osylai, ótkeni, tarihtan belgili. Danyshpan adam úshin ózin ainalasynan oqshaýlaný, ainalasynan beziný, jalǵyz qalý – rýhani kemeldenýdiń, ózin-ózi jetildirýdiń, óz boiyndaǵy búkil qabiletterin tolyq júzege asyrýdyń bir sharty. Adamzat qoǵamyn alǵa jetelegen búkil jańalyq ataýly sony oilap tapqan adamnyń jalǵyz qalyp, jailylyqta oi keshken shabytty sátinde dúniege kelgen. «Ǵylym kópke kelgen joq, birden tarady» (Abai). Bul úshin ol kúndelikti kúiki tirshilikten, onyń keibir qyzyǵynan (qalypty adamdar úshin qyzyq sanalatyn) bas tartady, bolmys-bitimin jalǵyzdyqpen úilestire ómir keshedi. Onyń ainalamen qarym-qatynasynyń dánekeri, adamdarmen, tirshilikpen bailanystyrýshysy – onyń shyǵarmalary, ǵylymi jańalyǵy, eńbeginiń nátijesi. Demek, dana adam jalǵyz bolsa da, sol bolmysymen-aq búkil adammen birtutas ǵumyr keshedi, adamzatqa qyzmet etedi.
«Men kimmin? Men ne úshin barmyn? Kim úshin ómir súrem?». Adam jalǵyz qalǵan kezde ǵana ózine osy suraqtardy qoia alady jáne bul úshin adam belgili bir rýhani deńgeige jetý kerek. Adam ómiriniń máselesi, ómirdiń qupiiasy men tylsymdyǵy, óz «meniniń» ar jaǵynan búkil adamzatty kórý – dara týǵandardyń enshisi. Osyndai filosofiialyq turǵydaǵy jalǵyzdyq fenomeni – óziniń ishki álemine úńilýdiń tásili, ózin tabýy, tanýy. Bul negizinen kemel adamdar úshin qajetti jáne mańyzdy qasiet, ishki erkindiktiń ólshemi. Daryndy adamnyń jalǵyzdyǵy shyǵarmashylyqqa qýat beredi, ainalamen ózara qatynasyna igi áser etedi. Jalpy, transtsendentalizm ókilderi intellektýaldyq oqshaýlaný ideiasyn qoldaidy, tulǵanyń shyǵarmashyl kúshterin belsendi etý úshin jalǵyzdyqty tańdaýyn maquldaidy.
Danyshpan adamdar jalǵyzdyq sátin jii bastan keshý arqyly tulǵaǵa ainalady, onyń qaitalanbas, erekshe qasietteri dami túsedi. Bul – rýhani tereńdik belgisi. Óziniń fizikalyq jaratylysynan kóterilýge umtylý, pendelikke syni kózqaras ony ózgertýge itermeleidi, mysaly, asketizm – adamnyń táni qajettilikterinen biik turýy, pendelikke bas imeýi – rýhani ósýdiń kórinisi. Bul, ásirese, dini tájiribede jii kezdesedi, aitalyq, Qoja Ahmet Iassaýidiń ómirdiń mánin nápsini tyiyp, rýhani tazalyq pen aqiqat qundylyqtardan izdegeni málim. Ol óziniń adamdyq qadirin tereń túsinip, parasattylyq pen kemeldik mártebesine jetý úshin ǵariptikti tańdady.
Qazaq «Jalǵyzdyq qudaiǵa ǵana jarasqan» deidi. Týra maǵynasyna salsaq, talantty adamdardy qudaiǵa teńeý jii kezdesedi («Poet, ty – tsar. Jivi odin…». Pýshkin). Bul olardyń ulylyǵyn, ózgelerge uqsamas daralyǵyn, ereksheligin moiyndaý. Naǵyz talanttar qai kezde de jalǵyz. Abai Qunanbaiuly «Molasyndai baqsynyń, jalǵyz qaldym – tap shynym» dese, ǵumyrynyń sońǵy jyldaryn jalǵyzdyqty serik etip ótkizgen Shákárim: «Qaýymnan qashtym qaǵylyp, Ońasha ómir saǵynyp, Jasymda bitken taǵylyq, Osy eken ǵoi asyl da. Oiǵa ońasha jer kerek» deýi jaratylysyndaǵy jalǵyzdyqpen úilesim tapqan janynyń, syry tereń bolmysynyń ereksheligin, ózgege uqsamaitynyn kórsetedi.
Osylaisha, adamnyń ózimen-ózi tildese bilýi, jalǵyzdyqty durys qabyldai bilýi sanaly, kemeline kelgen oqshaýlaný jáne bul tulǵaǵa tán qasiet. Tulǵaǵa ainalǵan adamnyń ózimen ózi qalýy, tildesýiniń mán-maǵynasy bar, ol úreiden múlde aýlaq, tipti onyń jany jalǵyzdyqtan jailylyq sezedi. Bul onyń erikti qalaýy. Al, jalǵyz qalý qorqynyshqa, ishki qaishylyqqa alyp kelse, onda mundai adamnyń jalǵyz qalýy ózi úshin qaýipti.
Bulaisha jalǵyzdyqqa tap bolý onyń patologiialyq sipatyn bildiredi, onyń sebepteri sanalýan. Aitalyq, otbasyndaǵy qarym-qatynastyń durys emestigi, áleýmettik daǵdylardy jetik meńgermeýi, meiirimniń az bolýy, ishki «men» jáne ainaladaǵy ortamen aradaǵy qaishylyq jáne t.s.s. Dialogy monologqa ainalǵan jandar, óz qaiǵysyn, muńyn eshkimge tis jaryp aitpai jasyrýǵa májbúr bolý, jan-jaǵynan eshbir qamqorlyqty sezinbeý, qoldaý tappaý, mine – jalǵyzdyq seziminiń eń aýyr, dertti jaǵdai dep qabyldanýy osyǵan bailanysty. Osyndai psihikalyq kúrdeli jai-kúige túsken adamnyń qaýymnan, otbasynan, naqtylyqtan qashyqtaýyn sezinýi, bul aqyr sońynda tulǵanyń disgarmoniiasyna, azapqa, óz «meniniń» daǵdarysyna ákep soǵady.
Jalǵyzdyqtan qashyp, arzan, jalǵan qyzyqshylyqtarǵa – ishimdik, qumar oiyndary, nápsi qalaýy, t.s.s. berilip ketetinder de osy qatardan shyǵady. Óz oilarymen ońasha qalýdan qorqatyn adamdar jalǵyzdyqtan qashý úshin oiyn-saýyq izdeidi. Paskal tipti soǵysty, avantiýralardy da adamdar belgili bir maqsatqa jetý úshin jasamaidy, bul ózinen ózi qashýdyń belgisi deidi. Sondai-aq, sýitsidke baratyndardyń kóbisi áleýmettik jalǵyzdyq derti basyna túsken adamdar.
Keibir adamdar óziniń erekshe ekendigin áserlep, ózin joǵary baǵalap, daryndylyǵyn óz sanasynda jasap alyp, basqa álemnen ádeii bólektenýdi qup kóredi. Ondai adamdar jaqsy kórý, súiý, jany ashý sezimderinen ada, menmen, tákappar keledi. Onyń boiynda mekerlik, ekijúzdilik paida bolady, kádimgi otbasy-oshaǵy bar jandardy, dostary kóp adamdardy túsinbeidi, olarǵa ishtei qyzǵana qaraidy, biraq, syrttai moiyndamaidy. Mundai jalǵyzdyq – adamnyń osy dúniedegi óz orny men ómiriniń mánin jete túsinbeýi, ainala álemmen úilesimge kele almaýyn bildiredi. Árine, árbir adam óz is-áreketin ózi derbes tańdaýǵa qaqyly, óz tańdaýy úshin ózi jaýapty. Desek te, oqshaýlaný, basqa adamdarmen qatynastan óz erkimen qashý, kóbinese óziniń jeke basyna ǵana kóńil bólý, nartsissizm – áleýmettik-psihologiialyq derttiń, jalǵyzdyqtyń anomiiaǵa ainalýynyń kórinisi.
Keide «men jalǵyz emespin» dep, ózin ózi aldaý, illiýziiamen ómir súrý jii kezdesedi. Bul keide bala kezindegi zábir-japadan, kemsitýshilikten qorǵaný mehanizmi retinde paida bolýy da múmkin. Onyń emi – jalǵyz qalǵanyńdy moiyndap, minez-qulqyńdy, ainalamen qarym-qatynasyńdy túzeýge talpyný, jalpyǵa tán qasietterdi meńgerip, toppen birge tirlik keshýge daǵdylaný. Al, topqa sińise almaǵan adam jalǵyzdyqty, demek, erkindikti tańdap, saiaq ómir súrýge kelisedi. Alaida, onsyz da árbir adamnyń erekshe, qaitalanbaityn jan iesi ekenin eskersek, kópten bólektenbei, birge ómir súrý, otbasyn qurý, qartaiǵanda balalary men nemereleriniń ortasynda otyrý, jaqyn dostary bolýdyń ózi baqyt ekenin tym kesh túsinetinder de bar.
Jalǵyzdyqtyń ózgeshe bir túri – biliktegi jalǵyzdyq. Saiasi biliktiń shyńyna shyqqan adamdardyń jalǵyzdyqty sezinýi zańdy qubylys. Bul, bir jaǵynan, laýazymyna bailanysty jaýapkershilik júgin arqalaýyna kelip tireledi. Sheshim qabyldaýdyń da ózindik azaby bar. Keńesshiler kóp bolǵanmen, ony tańdap-tarazylaý bilik iesiniń óz moinynda.
Jalǵyzdyq – qazirgi HHI ǵasyrdyń derti, ásirese, ol ýrbandalǵan, damyǵan elderge tán qubylys. Milliondaǵan turǵyny bar qalada turyp ta adam ózin jalǵyz sezinýi múmkin. Búgingi qoǵamdaǵy jalǵyzdyqtyń tereńdei túsýine yqpal etetin sebepter kóp: birkelki standarttalǵan ómir, intellektýaldyq degradatsiia, ainaladaǵy adamdarmen bailanystyń álsireýi, iaǵni, qarbalas tirlik, jumysbastylyq, ýaqyt-aqsha ritmi jáne t.s.s. Tipti, «ǵalamtordaǵy ómir» degen túsinik paida boldy. Dostaryń da virtýaldy, qarym-qatynastyń bári internet arqyly jasalady, áleýmettik jeli – oi-pikirińdi bólisetin basty oryn.
Burynǵydai barys-kelis, aralas-quralastyq, shyn máninde sirep barady. Dostaryńmen, týystaryńmen, tipti birge turatyn eń jaqyn adamdaryńmen bailanys shekteýli. Bul úrdis zamanaýi qoǵamnyń jańa problemasyn týǵyzdy – individýalizmge oryn joq, munda áleýmettik stereotipter keń taralǵan, adam sotsiýmda ózimen birdei, ózinen aýmaityn, qundylyqtary uqsas adamdar arasynda ózin jalǵyz sezinedi. Munyń sońy nege aparyp soǵaryn dál boljaý qiyn.
Osylaisha, jalǵyzdyq fenomeniniń qyry men syryn tizbeleýimiz tegin emes. Munyń bári naqty adamnyń ómirge qanaǵattanbaýynyń sebepterine úńilýge, osyndai aýyr jan jaǵdaiynan shyǵýǵa tyrysýyna kómektesedi. Saldardy joiý úshin aldymen onyń sebebin bilý kerek. Áitpese, jalǵyzdyqtyń saldary aýyr – tulǵanyń kúizeliske túsýi, depressiia, sýitsidke barý, ekzistentsialdyq vakýým, qoǵamǵa qarsy minez-qulyq kórsetý. Tipti, demografiialyq ziiany da baryn joqqa shyǵarýǵa bolmaidy.
Sonymen, jalǵyzdyq adamdardan erikti-eriksiz alshaqtaǵanyń úshin berilgen jaza ma nemese kerisinshe, rýhani jáne jeke tulǵalyq ósýdiń kózi, bastaýy ma? Biraq, jalǵyzdyqty jeke adamnyń problemasy dep qarastyrý da, ony teris qubylys dep joiýǵa umtylý da birjaqtylyqqa uryndyrary sózsiz. Eń aldymen, jalǵyzdyq – adamnyń ishki ahýalynyń quramdasy, tulǵanyń ózindik sanasy jáne ózin ózi tanýy úshin qajetti asa mańyzdy fenomen degen jón.
Biraq, munda da shekten shyqpaǵan jaqsy. Aitalyq, bir sátki jalǵyzdyqtyń jaǵymdy jaǵy bar, – jannyń keregin alý, tazarý, óz EGOńdy qalypqa keltirý, zattar áleminen, adamdardan alystaý, – rýhani jańǵyrý úshin qajet. Bul ózińmen óziń kezdesý sáti, qýanyshty hal, standartty minez-qulyq sharttarynan bosanýdyń bir tásili. Jaǵymdy jalǵyzdyq adamǵa qajetti tulǵalyq qasietterdiń qalyptasýyna yqpal etedi, olar – syrtqy áserlerge tózimdilik, aqyl-oi ereksheligi, meiirim, ózin súiý arqyly adamdardy súiý, baǵalaý jáne t.b. Degenmen, jalǵyzdyq dúnieni tanýdyń quraly bola otyryp, maqsatqa ainalmaýy tiis, áitpese adam qalypty ómir súrý daǵdysynan airylady, kúizeliske ushyraidy. Tipti, ataqty talant ieleriniń ózi shyǵarmashylyqpen betpe-bet qalýdan qansha lázzat alǵanmen de, jan jalǵyzdyǵynan azap shegip ótkenderi jasyryn emes.
Osylaisha, joǵaryda aitylǵandai, oqshaýlaný men jalǵyzdyq eki bólek nárse. Sanaly túrde jalǵyzdyqty tańdaǵandar – tulǵalar. Olarǵa oqshaýlaný – toǵysharlyq ortadan qutylý úshin kerek.
Bul – tuiyqtalý emes, naǵyz biik úilesim, rýh tazalyǵy.
Bul – ózin ózi tanýdyń sharty, jetildirýdiń joly.
Bul – naǵyz shyǵarmashylyq adamynyń bolmysy, – óziniń súiikti isimen ainalysqan adam jalǵyz bolmaidy, onyń ómiri mán-maǵynaǵa toly.
Al, áleýmettik, eriksiz jalǵyzdyq ezip-janshidy, jegi qurttai jeidi, onda esh maǵyna joq. Shynaiy «men» men idealdy «menniń» sáikessizdigine tap bolǵan naýqas túri – nevrotik bilikti kásibi maman tarapynan kómekke muqtaj ekendigin túsinýi qajet. Iaǵni, jalǵyzdyq adamnyń rýhani ómirine tán nárse, sonymen birge ol áleýmettik qubylys. Keide osyndai áleýmettik jalǵyzdyqqa tap bolǵan adam qarym-qatynas tapshylyǵynyń ornyn toltyrý úshin úi janýarlaryn – it, mysyq, totyqus jáne t.s.s. asyrap, qiial kúshimen de serik tabady.
Iá, adam jalǵyz týady, jalǵyz óledi, oi-pikiri, sezimi, sheshim qabyldaýy, – ózine ǵana tán, sol úshin de ol jalǵyz. Árqaisymyzdyń syrt kózden tasa, eshkim bilmeitin jeke álemimiz bar. Ol bizdiń janymyzdyń tym tereń túkpirinde jasyrynyp jatyr. Kei-keide ózińmen-óziń ońasha qalyp, sol túkpirge úńilgendi unatamyz. Biraq, báribir de adam tolyq jalǵyzdyq jaǵdaiynda ómir súre almaidy, ol – qoǵamdyq jaratylys iesi. Dostyq, mahabbat, qarym-qatynas ispetti qoǵamdyq ómirdiń basty qundylyqtary adam ómiriniń mán-maǵynasyn quraidy. Adam óziniń áleýmettik tabiǵi tilekterine orai ujymda, qaýymda ómir súrýge umtylady, onyń is-áreketi men sanasy da soǵan sáikestenedi, bul qoǵam úshin de paidaly. Al, jalǵyzdyq fenomeniniń mánine tereń boilaý, túsiný onyń jaǵymdy jaǵyn qabyldap, teris saldaryn joiýǵa, jalǵyzbasty kún keshýdiń ádetke, ómir saltyna ainalyp ketpeýine yqpal etedi.
Dina IMAMBAEVA,
«Aqiqat» jýrnalynyń bólim redaktory
