ىبىراي التىنسارين مەكتەپتٸڭ باستى ماقساتى – بالانىڭ دۇرىس تەربيە الىپ شىعۋى بولۋى كەرەك دەگەن پرينتسيپتٸ ۇستاندى. بۇل اعارتۋشىنىڭ گۋبەرناتورلارعا, وقۋ ينسپەكتورلارىنا جازعان حاتتارى مەن ەسەپتەرٸنەن ايقىن اڭعارىلادى. سول كەزەڭدەگٸ ورىس بيلٸگٸنٸڭ قازاق جەرٸنەن مەكتەپ اشۋداعى باستى ماقساتى – قازاق بالالارىنا بٸلٸم بەرۋدەن گٶرٸ قازاق قوعامىن ورىستاندىرۋ جەنە ورىس جازۋىن ەنگٸزۋ ارقىلى وتارلاۋ ساياساتى بولعانى مەلٸم. ال ى.التىنسارين مەكتەپتٸڭ «قازاق اراسىندا عىلىممەن قارۋلانعان, دۇرىس كٶزقاراسى بار ادامداردىڭ كٶبەيۋٸنە» ىقپال ەتۋٸ كەرەكتٸگٸن باستى نازاردا ۇستاپ, مەكتەپكە ساۋاتتى مۇعالٸمدەر تارتۋعا تالپىنادى. 1882 جىلى تورعاي وبلىسى مەكتەپتەرٸندەگٸ وقۋ جۇمىسىنا قاتىستى تاپسىرعان ەسەبٸندە: «قازاقتارعا بٸلٸم ەندٸ بەرٸلە باستاعان كەزدە ەڭ ەۋەلٸ قابٸلەتتٸ وقىتۋشىلار بولۋى كەرەك ەكەنٸن ەسكە الىپ, تورعاي وبلىسىنىڭ مەكتەپتەرٸنە پەداگوگيكالىق قىزمەت جٶنٸندە قابٸلەتٸ بار جەنە تەجٸريبەسٸ مول ادامداردى تارتۋعا تالاي ەرەكەت جاساعان ەدٸم», - دەيدٸ.
ۇلى اعارتۋشى تورعاي وبلىسى مەكتەپتەرٸنٸڭ ينسپەكتورى بولىپ تۇرعان كەزٸندەگٸ 1883 جىلى 12 اقپاندا شىعارعان نۇسقاۋ حاتىندا بٸلٸم بەرۋ مەن تەربيە جۇمىستارىنا قاتىستى مۇعالٸمدەرگە جول سٸلتەيدٸ. ەسٸرەسە مۇعالٸم بٸلٸكتٸلٸگٸنٸڭ وقىتۋ مەن تەربيە جۇمىستارىنا زور ىقپال ەتەتٸنٸن, سوندىقتان بٸلٸم بەرۋدە جٷيەلٸ تالاپتىڭ بولۋ كەرەكتٸگٸن ايتادى. اتاپ ايتقاندا:
1) وقىتۋ جۇمىستارى «ەربٸر مەكتەپتە كٷنٸلگەرٸ بەلگٸلەنگەن بٸر جٷيەمەن, وقۋ قۇرالىمەن جٷرگٸزٸلۋٸ كەرەك».
2) وقىتۋ ەدٸستەرٸن ٶزگەرتە بەرۋدٸڭ وقۋ ساپاسىنا كەرٸ ەسەرٸ. مۇنى اعارتۋشى بىلايشا تالداعان: «وقىتۋ, تەربيەلەۋ جۇمىسىنا دەيەكتٸ كٶزقاراسى بەكٸپ بولماعان كەيبٸر جاس وقىتۋشىلار وقۋ قۇرالدارىن بەتالدى ٶزگەرتە بەرەدٸ... ٶتٸلەتٸن پەندەردٸڭ وقىتۋ ەدٸستەرٸ مەن تەرتٸپتەرٸنٸڭ ٶزٸن دە ٶزگەرتە بەرەدٸ... ونداي وقىتۋشىلار وقۋشىلاردى اداستىرادى, سونان كەيٸن قويىلعان سۇراققا وقۋشىلاردىڭ جاۋاپ بەرە بٸلمەگەنٸنە رەنجٸپ, ٶزدەرٸ دە اشۋلانا باستايدى, تٸپتٸ وقۋشىلارعا ٶشٸگۋگە دەيٸن بارادى».
3) مۇعالٸمدەردٸڭ وقۋلىقپەن عانا شەكتەلٸپ, سول پەن اياسىنا قاتىستى بٸلٸمدەرٸ مەن بٸلٸكتەرٸن جەتٸلدٸرٸپ وتىرماۋى جەنە وقۋ-تەربيە جۇمىستارىن دۇرىس تٷسٸنبەۋٸ بٸلٸم بەرۋدە كەرٸ ەسەر ەتەتٸنٸ. مۇنى اعارتۋشى بىلاي تٷسٸندٸرەدٸ: «مەنٸڭ تەجٸريبەمدە مۇنداي وقىتۋشىلار پەداگوگتەر ۇسىنىپ وتىرعان وقۋ قۇرالدارىمەن ەش ۋاقىتتا دۇرىس تانىسىپ المايدى, ولاردىڭ ەشبٸرەۋٸن اياعىنا دەيٸن وقىپ شىقپايدى, وقۋشىلاردىڭ جالپى مٸنەز-قۇلقىنا, اقىل-پاراساتىنا, سونىمەن قاتار ورىس بالالارىنا قاراعاندا قازاق بالالارىنىڭ انا تٸلٸندە ٶزگەشەلٸكتەر بولاتىنىنا زەر سالمايدى, وسىلاردىڭ بەرٸن ەسكە الا وتىرىپ شىنداپ ەڭبەك سٸڭٸرمەيدٸ».
4) مۇعالٸمنٸڭ تاقىرىپتى وقۋشىعا دۇرىس مەڭگەرتۋ شەبەرلٸگٸنٸڭ بٸلٸم بەرۋدەگٸ ماڭىزى. بۇل تۋرالى اعارتۋشى بىلاي دەيدٸ: «وقىتۋشى كٸممەن ٸستەس بولىپ وتىرعانىن ەش ۋاقىتتا دا ۇمىتپاۋى كەرەك ەكەنٸن وسى ارادا ەسكەرتپەي كەتە المايمىن. ول بالالارمەن ٸستەس بولىپ وتىر, ەگەر بالالار بٸردەمەنٸ تٷسٸنبەيتٸن بولسا, وندا وقىتۋشى ولاردى كٸنەلاۋعا تيٸس ەمەس, ولارعا تٷسٸندٸرە الماي وتىرعان ٶزٸن كٸنالاۋعا تيٸس».
5) مۇعالٸمنٸڭ بالامەن دۇرىس قارىم-قاتىناس جاساۋ جەنە ٶزٸن-ٶزٸ ۇستاۋ ەتيكاسى. بۇل تۋرالى ى.التىنسارين بىلاي دەيدٸ: «بالالارمەن سٶيلەسكەندە اشۋلانباي, جۇمساق سٶيلەسۋٸ, شىدامدىلىق ەتۋٸ كەرەك, ەربٸر نەرسەنٸ دە ىقىلاسپەن, تٷسٸنٸكتٸ ەتٸپ تٷسٸندٸرۋٸ كەرەك. مەنەرلٸ سٶز, ورىنسىز تەرميندەردٸ قولدانباۋ كەرەك, مۇنداي سٶزدەر وقۋشىلارعا عانا تٷسٸنٸكسٸز بولىپ قويمايدى, باسقا تىڭداپ وتىرعان ادامداردىڭ قۇلاعىنا دا جاقپايدى, ونداي شەت تىڭداۋشىلار بۇل وقىتۋشىنىڭ تەرەڭ بٸلٸمٸ نە ويى جوق ەكەنٸن, ول تەك عىلىمي تەرميندەرمەن, سٶزدەرمەن عانا ماقتانعىسى كەلەتٸنٸن كٶرسەتەدٸ».
6) مۇعالٸمنٸڭ وقىتۋشىلىق پەن پەداگوگتٸك ەدٸستٸ قاتار مەڭگەرۋٸنٸڭ بٸلٸم ساپاسى ٷشٸن ماڭىزدىلىعى. اعارتشۋى مۇنى «وقىتۋدىڭ بەرٸ دە وقىتۋ ەدٸستەرٸنٸڭ تٷسٸنٸكتٸلٸگٸنە, وقىتۋشىلاردىڭ تٷسٸندٸرۋلەرٸنٸڭ ۇتىمدىلىعىنا نەگٸزدەلۋٸ كەرەك» ەكەنٸن ايتا وتىرىپ, پەداگوگتٸك, وقىتۋشىلىق ەدٸستەرگە ەكٸنشٸ قاتارداعى بٸر نەرسە دەپ قاراۋعا بولمايتىندىعىن قاتاڭ ەسكەرتكەن.
7) مۇعالٸمدەردٸ بٸلٸمدٸ شەكٸرت تەربيەلەپ شىعارۋداعى ەڭبەگٸ ارقىلى باعالاۋ. بۇل تۋرالى ى.التىنسارين: «وقىتۋشىلاردى باعالاعاندا ولاردىڭ ٸسكە مەندٸ قاتىسى جوق سٶزدەرٸنە قاراپ ەمەس, ولاردىڭ ەگٸستەرٸنٸڭ بەتٸنە شىققان جەمٸستەرٸنە» ياعني, وقۋشىلارىنا قاراپ باعالۋ كەرەكتٸگٸن ۇسىنادى.
ى.التىنساريننٸڭ مٸنسٸز پەداگوگ, كٶرەگەن باسشى (ينسپەكتور) بولعاندىعى, بالاعا بٸلٸم بەرۋ جولىندا مۇعالٸمدەرگە جولباسشى بولا بٸلگەندٸگٸ اعارتۋشى تۋرالى جازىلعان ەستەلٸك حاتتاردان ايقىن اڭعارىلادى. مىسالى, مۇعالٸم ا.ا.مازوحيننٸڭ 1889 جىلى 28 قىركٷيەكتە جازعان حاتىندا: «التىنسارين مۇعالٸمدەر ٷشٸن باستىق قانا ەمەس, ەكە دە, نيەتتەس قايىرىمدى دوس تا ەدٸ. ونىڭ مەكتەپكە كەلۋٸ ۇلى مەرەكەدەي قۋانىش ەدٸ, وعان بارلىعىن دا ايۋعا بولاتىن», - دەيدٸ. مۇعالٸم ف.د.سوكولوۆتىڭ 1889 جىلى 6 قاڭتاردا جەنە 9 تامىزدا جازعان حاتتارىندا: «ونىڭ بٸزدەرمەن, مۇعالٸمدەرمەن ٶتكٸزگەن ەڭگٸمەلەرٸ جٷرەككە جىلى تيٸپ, تاڭ قالدىرارلىقتاي ەسەرلٸ بولاتىن, ٸسٸڭە دەگەن قايرات-جٸگەرٸڭدٸ تاسىتاتىن, مەكتەپتٸ شىن نيەتٸڭمەن ۇناتۋىڭا, ٶز مٸندەتٸڭدٸ مٸنسٸز اتقارۋ ٷشٸن بار كٷشٸڭدٸ سالۋىڭا ۇمتىلدىراتىن. جالپى ونىمەن بٸرگە بولىپ ەڭگٸمەلەسكەن ادام, ودان شىققاندا دەم الىپ, قۋاتتانىپ شىعاتىن. ... مارقۇمنىڭ بٷكٸل ٶمٸرٸ ٶزٸنٸڭ سٷيٸكتٸ قىرعىز (قازاق) حالقىنىڭ وقۋ-اعارتۋ ٸسٸنە ارنالدى. ول حالقىنىڭ ٶمٸرٸن قىراعى باقىلاپ, تەرەڭ تٷسٸندٸ. وقۋ ٸسٸن ٶزٸ قانداي جاقسى كٶرسە, قاراۋىنداعى مۇعالٸمدەردٸڭ دە سونداي ۇناتۋىن تالاپ ەتەتٸن. ول ٶزٸنٸڭ سىرعا تولى تارتىمدى ەڭگٸمەسٸمەن مۇعالٸمدەردٸ وقۋ ٸسٸنە ىنتالاندىرىپ وتىراتىن. ول مۇعالٸمدەردٸڭ اراسىندا ٶتە بەدەلدٸ بولاتىن», - دەپ جازعان.
قورىتا ايتقاندا, ۇلى اعارتۋشى ىبىراي التىنساريننٸڭ ٶزٸ جازعان نۇسقاۋ حاتىندا تالداپ كٶرسەتكەن جوعارىداعى جەتٸ مەسەلەسٸ بٷگٸنگٸ تاڭدا دا ٶز ماڭىزىن جويماعانى انىق.
قالامقاس بايتەنوۆا
«نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەپتەرٸ» دببۇ-نىڭ فيليالى
«بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى ورتالىعى»
مەكتەپكە دەيٸنگٸ جەنە باستاۋىش بٸلٸم بەرۋ بٶلٸمٸ باستىعى,
گٷلفار مامىربەك
«نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەپتەرٸ» دببۇ-نىڭ فيليالى
«بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى ورتالىعىنىڭ» اعا مەنەدجەرٸ
