Ybyrai Altynsarin mekteptiń basty maqsaty – balanyń durys tárbie alyp shyǵýy bolýy kerek degen printsipti ustandy. Bul aǵartýshynyń gýbernatorlarǵa, oqý inspektorlaryna jazǵan hattary men esepterinen aiqyn ańǵarylady. Sol kezeńdegi orys biliginiń qazaq jerinen mektep ashýdaǵy basty maqsaty – qazaq balalaryna bilim berýden góri qazaq qoǵamyn orystandyrý jáne orys jazýyn engizý arqyly otarlaý saiasaty bolǵany málim. Al Y.Altynsarin mekteptiń «qazaq arasynda ǵylymmen qarýlanǵan, durys kózqarasy bar adamdardyń kóbeiýine» yqpal etýi kerektigin basty nazarda ustap, mektepke saýatty muǵalimder tartýǵa talpynady. 1882 jyly Torǵai oblysy mektepterindegi oqý jumysyna qatysty tapsyrǵan esebinde: «Qazaqtarǵa bilim endi berile bastaǵan kezde eń áýeli qabiletti oqytýshylar bolýy kerek ekenin eske alyp, Torǵai oblysynyń mektepterine pedagogikalyq qyzmet jóninde qabileti bar jáne tájiribesi mol adamdardy tartýǵa talai áreket jasaǵan edim», - deidi.
Uly aǵartýshy Torǵai oblysy mektepteriniń inspektory bolyp turǵan kezindegi 1883 jyly 12 aqpanda shyǵarǵan nusqaý hatynda bilim berý men tárbie jumystaryna qatysty muǵalimderge jol silteidi. Ásirese muǵalim biliktiliginiń oqytý men tárbie jumystaryna zor yqpal etetinin, sondyqtan bilim berýde júieli talaptyń bolý kerektigin aitady. Atap aitqanda:
1) Oqytý jumystary «árbir mektepte kúnilgeri belgilengen bir júiemen, oqý quralymen júrgizilýi kerek».
2) Oqytý ádisterin ózgerte berýdiń oqý sapasyna keri áseri. Muny aǵartýshy bylaisha taldaǵan: «Oqytý, tárbieleý jumysyna dáiekti kózqarasy bekip bolmaǵan keibir jas oqytýshylar oqý quraldaryn betaldy ózgerte beredi... ótiletin pánderdiń oqytý ádisteri men tártipteriniń ózin de ózgerte beredi... ondai oqytýshylar oqýshylardy adastyrady, sonan keiin qoiylǵan suraqqa oqýshylardyń jaýap bere bilmegenine renjip, ózderi de ashýlana bastaidy, tipti oqýshylarǵa óshigýge deiin barady».
3) Muǵalimderdiń oqýlyqpen ǵana shektelip, sol pán aiasyna qatysty bilimderi men bilikterin jetildirip otyrmaýy jáne oqý-tárbie jumystaryn durys túsinbeýi bilim berýde keri áser etetini. Muny aǵartýshy bylai túsindiredi: «Meniń tájiribemde mundai oqytýshylar pedagogter usynyp otyrǵan oqý quraldarymen esh ýaqytta durys tanysyp almaidy, olardyń eshbireýin aiaǵyna deiin oqyp shyqpaidy, oqýshylardyń jalpy minez-qulqyna, aqyl-parasatyna, sonymen qatar orys balalaryna qaraǵanda qazaq balalarynyń ana tilinde ózgeshelikter bolatynyna zer salmaidy, osylardyń bárin eske ala otyryp shyndap eńbek sińirmeidi».
4) Muǵalimniń taqyrypty oqýshyǵa durys meńgertý sheberliginiń bilim berýdegi mańyzy. Bul týraly aǵartýshy bylai deidi: «Oqytýshy kimmen istes bolyp otyrǵanyn esh ýaqytta da umytpaýy kerek ekenin osy arada eskertpei kete almaimyn. Ol balalarmen istes bolyp otyr, eger balalar birdemeni túsinbeitin bolsa, onda oqytýshy olardy kinálaýǵa tiis emes, olarǵa túsindire almai otyrǵan ózin kinalaýǵa tiis».
5) Muǵalimniń balamen durys qarym-qatynas jasaý jáne ózin-ózi ustaý etikasy. Bul týraly Y.Altynsarin bylai deidi: «Balalarmen sóileskende ashýlanbai, jumsaq sóilesýi, shydamdylyq etýi kerek, árbir nárseni de yqylaspen, túsinikti etip túsindirýi kerek. Mánerli sóz, orynsyz terminderdi qoldanbaý kerek, mundai sózder oqýshylarǵa ǵana túsiniksiz bolyp qoimaidy, basqa tyńdap otyrǵan adamdardyń qulaǵyna da jaqpaidy, ondai shet tyńdaýshylar bul oqytýshynyń tereń bilimi ne oiy joq ekenin, ol tek ǵylymi termindermen, sózdermen ǵana maqtanǵysy keletinin kórsetedi».
6) Muǵalimniń oqytýshylyq pen pedagogtik ádisti qatar meńgerýiniń bilim sapasy úshin mańyzdylyǵy. Aǵartshýy muny «Oqytýdyń bári de oqytý ádisteriniń túsiniktiligine, oqytýshylardyń túsindirýleriniń utymdylyǵyna negizdelýi kerek» ekenin aita otyryp, pedagogtik, oqytýshylyq ádisterge ekinshi qatardaǵy bir nárse dep qaraýǵa bolmaityndyǵyn qatań eskertken.
7) Muǵalimderdi bilimdi shákirt tárbielep shyǵarýdaǵy eńbegi arqyly baǵalaý. Bul týraly Y.Altynsarin: «Oqytýshylardy baǵalaǵanda olardyń iske mándi qatysy joq sózderine qarap emes, olardyń egisteriniń betine shyqqan jemisterine» iaǵni, oqýshylaryna qarap baǵalý kerektigin usynady.
Y.Altynsarinniń minsiz pedagog, kóregen basshy (inspektor) bolǵandyǵy, balaǵa bilim berý jolynda muǵalimderge jolbasshy bola bilgendigi aǵartýshy týraly jazylǵan estelik hattardan aiqyn ańǵarylady. Mysaly, muǵalim A.A.Mazohinniń 1889 jyly 28 qyrkúiekte jazǵan hatynda: «Altynsarin muǵalimder úshin bastyq qana emes, áke de, niettes qaiyrymdy dos ta edi. Onyń mektepke kelýi uly merekedei qýanysh edi, oǵan barlyǵyn da aiýǵa bolatyn», - deidi. Muǵalim F.D.Sokolovtyń 1889 jyly 6 qańtarda jáne 9 tamyzda jazǵan hattarynda: «Onyń bizdermen, muǵalimdermen ótkizgen áńgimeleri júrekke jyly tiip, tań qaldyrarlyqtai áserli bolatyn, isińe degen qairat-jigerińdi tasytatyn, mektepti shyn nietińmen unatýyńa, óz mindetińdi minsiz atqarý úshin bar kúshińdi salýyńa umtyldyratyn. Jalpy onymen birge bolyp áńgimelesken adam, odan shyqqanda dem alyp, qýattanyp shyǵatyn. ... Marqumnyń búkil ómiri óziniń súiikti qyrǵyz (qazaq) halqynyń oqý-aǵartý isine arnaldy. Ol halqynyń ómirin qyraǵy baqylap, tereń túsindi. Oqý isin ózi qandai jaqsy kórse, qaraýyndaǵy muǵalimderdiń de sondai unatýyn talap etetin. Ol óziniń syrǵa toly tartymdy áńgimesimen muǵalimderdi oqý isine yntalandyryp otyratyn. Ol muǵalimderdiń arasynda óte bedeldi bolatyn», - dep jazǵan.
Qoryta aitqanda, uly aǵartýshy Ybyrai Altynsarinniń ózi jazǵan nusqaý hatynda taldap kórsetken joǵarydaǵy jeti máselesi búgingi tańda da óz mańyzyn joimaǵany anyq.
Qalamqas Baitenova
«Nazarbaev Ziiatkerlik mektepteri» DBBU-nyń filialy
«Bilim berý baǵdarlamalary ortalyǵy»
Mektepke deiingi jáne bastaýysh bilim berý bólimi bastyǵy,
Gúlfar Mamyrbek
«Nazarbaev Ziiatkerlik mektepteri» DBBU-nyń filialy
«Bilim berý baǵdarlamalary ortalyǵynyń» aǵa menedjeri
