امانكەلدٸ اۋىلىنىڭ باتىس بەتكەيٸندەگٸ التى شاقىرىمداي اۋماقتى الىپ جاتقان شاعىن شوقىنىڭ باسىنداعى تاڭبالى تاستى جورىققا اتتانعان ەمٸر تەمٸر قالدىرعان.
امانگەلدٸ اۋىلىنىڭ باتىس بەتكەيٸندەگٸ قوزىكٶش جەردە شامامەن التى شاقىرىمداي اۋماقتى الىپ جاتقان شاعىن شوقىنىڭ قويناۋىندا قانداي قۇپييا قۇنداقتالعان? ونىڭ اتاۋىنا «التىن» انىقتاۋىشى قوساقتالۋىنىڭ سىرى نەدە? بٸزگە جەتكەن اڭىزدىڭ استارىنا ٷڭٸلٸپ كٶرەيٸك.
التىن وردانىڭ حانى توقتامىسقا قارسى 1391 جىلى قىستى ۇزاتىپ بارىپ (ەسكٸشە 793 جىل) جورىققا اتتانعان ەمٸر تەمٸردٸڭ (1336-1405) ەكٸ جٷز مىڭ جاۋىنگەردەن جاساقتالعان قالىڭ قولى سامارقاننان سۋىت شىعىپ, سەۋٸردە سارىارقانىڭ سايىن دالاسىنداعى ۇلىتاۋدىڭ سٸلەمٸنە ات باسىن تٸرەيدٸ. جوشى حاننىڭ اتاقونىسى ول كەزدە التىن وردانىڭ ساياسي ەرٸ رۋحاني ورتالىعى ەدٸ.
مەۋەرەنناھر بيلەۋشٸسٸ بەزەرگەن بەتپاقدالانى كەسٸپ ٶتكەندە ەبدەن قالجىراعان, شارشاپ-شالدىققان قالىڭ جاساعىنىڭ اۋاسى تازا, سۋى مٶلدٸر, كٶكمايسا كٶمكەرگەن كەڭ القاپتا ايقاس الدىندا الاڭسىز تىنىعىپ العانىن قولاي كٶرەدٸ. قاراپ جاتپايدى, تاماشا تابيعاتتىڭ تامىلجىعان كٶركٸنە تامسانعان ول وسىندا بەلگٸ قالدىرۋدى كٶزدەپ, كٶلەمدٸ قۇلپىتاسقا تيٸستٸ دەرەكتٸ جازدىرتىپ, ونى شوقىنىڭ باسىنا شىعارتادى.
ەل اراسىندا «ەمٸر تەمٸر ەر جاۋىنگەرٸنە بٸر-بٸر تاستان تاستاتىپ, تاۋ تۇرعىزىپ, باسىنا تاس قورىتاتىن پەش سالدىرىپ, جانىنداعى «جەتٸ قىز» ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىنان جاعاتىن تال قيدىرىپ, بالقىعان تاستىڭ بەتٸنە جازۋ جازدىرعان» دەگەن دە ەڭگٸمە بار. ال, تاعى بٸر اڭىزدا اقساق تەمٸر جورىق الدىندا ەر جاۋىنگەرٸنە تاس جيناتىپ, قورعان تۇرعىزعانى, تٸرٸ قايتقانى ٶز تاسىن الىپ كەتكەنٸ, ال شوقى باسىندا قايتىس بولعانىنىڭ تاسى قالعانى تۋرالى ايتىلادى.
كەيبٸر عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل – سالت-دەستٷر جورالعىسى جاسالاتىن ورىن, ياعني, بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتتا قۇرباندىق شالىنىپ, دۇعا وقىلعان, باتىر بابالاردى ەسكە الىپ, الاۋلاتىپ وت جاققان. ال, ارحەولوگ, عالىم ي.رۋسانوۆتىڭ بولجامى بويىنشا, بۇل كٷكٸرت بٶلٸپ الۋ ٷشٸن كەن بالقىتقان مەتاللۋرگييالىق پەش بولۋى دا مٷمكٸن. ٷيٸلگەن تاستىڭ تٶرت جاعىنان قالدىرىلعان جەل ايدايتىن قۋىس قازٸر دە بايقالادى. بەلكٸم, التىن ايىرىپ العان شىعار? ەيتپەسە, ايدالاداعى تاس ٷيٸندٸسٸ نەگە «التىن شوقى» اتالادى?
قالاي بولعاندا دا, ەمٸر تەمٸردٸڭ وسى جورىعى تاريحتا ٶزٸندٸك ەرەكشە ٸز قالدىردى. ەلسٸرەگەن التىن وردا ىدىراي باستادى. سونىڭ سالدارىنان رۋس پەن باتىس ەۋروپا ونىڭ ەزگٸسٸنەن قۇتىلدى. اقىرى التىن وردا قازان, سٸبٸر, استراحان, قىرىم حاندىعىنا بٶلٸندٸ. كەيٸنٸرەك قازاق حاندىعى قۇرىلدى. ال, وسى تاريحي وقيعادان قالعان بەلگٸ اراعا التى عاسىر سالىپ ەلەم جۇرتشىلىعىنىڭ يگٸلٸگٸنە اينالدى. وعان سەبەپ بولعان قازاقتىڭ قانىشى, اكادەميك سەتباەۆ. كەزەكتٸ ەكسپەديتسييا كەزٸندە 1935 جىلى تامىزدا تاپقان.
قانىشتىڭ قولىنا تيگەن تاڭبالى تاس زەرتتەۋ ٷشٸن 1936 جىلى سانكت-پەتەربۋرگكە جول تارتتى, ەرميتاجدان ورىن الدى. 1940 جىلى پروفەسسور ن.پوپپە مەن اكادەميك ە.مارعۇلان تاستاعى جازۋدى وقىپ, اۋدارماسىن جارييا ەتتٸ. وندا بىلاي جازىلعان ەكەن:
«قايىرىمدى, مەيٸرٸمدٸ اللانىڭ اتىمەن باستايمىن! ٶمٸردٸ جەنە ٶلٸمدٸ بەرۋشٸ دە دانامىز! تاريحتىڭ جەتٸ جٷز توقسان بٸرٸنشٸ قوي جىلى, جازدىڭ ارا (شٸلدە) ايى تۇراننىڭ سۇلتانى تەمٸر بەك ەكٸ جٷز مىڭ ەسكەرمەن التىن وردانىڭ حانى توقتامىسقا قارسى سوعىسپاققا جٷردٸ. بۇل جەردەن ٶتٸپ بارا جاتىپ بەلگٸ بولسىن دەپ قورعان تۇرعىزىپ, جازۋ قالدىردى. تەڭٸرٸم نەسٸپ بەرسٸن! تەڭٸرٸم ەل ادامدارىنا راقىم قىلسىن! ولار بٸزگە دۇعا ارناپ, ەسكە السىن! ەمين! تۇراننىڭ سۇلتانى تەمٸر بەك».
1991 جىلى تاڭبالىتاستىڭ 600 جىلدىعىنا وراي «وتىرار-ۇلىتاۋ» ەكسپەديتسيياسى جانىنداعى «ۇلىتاۋ» قوعامدىق قورى جاساتقان كٶشٸرمەسٸ قازٸر «التىن شوقىنىڭ» باسىندا تۇر.
ەلٸبەك ەبدٸراش
Ortalyq Qazaqstan گازەتٸ
