Amankeldi aýylynyń batys betkeiindegi alty shaqyrymdai aýmaqty alyp jatqan shaǵyn shoqynyń basyndaǵy tańbaly tasty joryqqa attanǵan Ámir Temir qaldyrǵan.
Amangeldi aýylynyń batys betkeiindegi qozykósh jerde shamamen alty shaqyrymdai aýmaqty alyp jatqan shaǵyn shoqynyń qoinaýynda qandai qupiia qundaqtalǵan? Onyń ataýyna «altyn» anyqtaýyshy qosaqtalýynyń syry nede? Bizge jetken ańyzdyń astaryna úńilip kóreiik.
Altyn Ordanyń hany Toqtamysqa qarsy 1391 jyly qysty uzatyp baryp (eskishe 793 jyl) joryqqa attanǵan Ámir Temirdiń (1336-1405) eki júz myń jaýyngerden jasaqtalǵan qalyń qoly Samarqannan sýyt shyǵyp, sáýirde Saryarqanyń saiyn dalasyndaǵy Ulytaýdyń silemine at basyn tireidi. Joshy hannyń ataqonysy ol kezde Altyn ordanyń saiasi ári rýhani ortalyǵy edi.
Máýerennahr bileýshisi bezergen Betpaqdalany kesip ótkende ábden qaljyraǵan, sharshap-shaldyqqan qalyń jasaǵynyń aýasy taza, sýy móldir, kókmaisa kómkergen keń alqapta aiqas aldynda alańsyz tynyǵyp alǵanyn qolai kóredi. Qarap jatpaidy, tamasha tabiǵattyń tamyljyǵan kórkine tamsanǵan ol osynda belgi qaldyrýdy kózdep, kólemdi qulpytasqa tiisti derekti jazdyrtyp, ony shoqynyń basyna shyǵartady.
El arasynda «Ámir Temir ár jaýyngerine bir-bir tastan tastatyp, taý turǵyzyp, basyna tas qorytatyn pesh saldyryp, janyndaǵy «Jeti qyz» ózeniniń jaǵasynan jaǵatyn tal qidyryp, balqyǵan tastyń betine jazý jazdyrǵan» degen de áńgime bar. Al, taǵy bir ańyzda Aqsaq Temir joryq aldynda ár jaýyngerine tas jinatyp, qorǵan turǵyzǵany, tiri qaitqany óz tasyn alyp ketkeni, al shoqy basynda qaitys bolǵanynyń tasy qalǵany týraly aitylady.
Keibir ǵalymdardyń paiymdaýynsha, bul – salt-dástúr joralǵysy jasalatyn oryn, iaǵni, belgili bir ýaqytta qurbandyq shalynyp, duǵa oqylǵan, batyr babalardy eske alyp, alaýlatyp ot jaqqan. Al, arheolog, ǵalym I.Rýsanovtyń boljamy boiynsha, bul kúkirt bólip alý úshin ken balqytqan metallýrgiialyq pesh bolýy da múmkin. Úiilgen tastyń tórt jaǵynan qaldyrylǵan jel aidaityn qýys qazir de baiqalady. Bálkim, altyn aiyryp alǵan shyǵar? Áitpese, aidaladaǵy tas úiindisi nege «Altyn shoqy» atalady?
Qalai bolǵanda da, Ámir Temirdiń osy joryǵy tarihta ózindik erekshe iz qaldyrdy. Álsiregen Altyn orda ydyrai bastady. Sonyń saldarynan Rýs pen Batys Eýropa onyń ezgisinen qutyldy. Aqyry Altyn Orda Qazan, Sibir, Astrahan, Qyrym handyǵyna bólindi. Keiinirek Qazaq handyǵy quryldy. Al, osy tarihi oqiǵadan qalǵan belgi araǵa alty ǵasyr salyp álem jurtshylyǵynyń igiligine ainaldy. Oǵan sebep bolǵan qazaqtyń Qanyshy, akademik Sátbaev. Kezekti ekspeditsiia kezinde 1935 jyly tamyzda tapqan.
Qanyshtyń qolyna tigen tańbaly tas zertteý úshin 1936 jyly Sankt-Peterbýrgke jol tartty, Ermitajdan oryn aldy. 1940 jyly professor N.Poppe men akademik Á.Marǵulan tastaǵy jazýdy oqyp, aýdarmasyn jariia etti. Onda bylai jazylǵan eken:
«Qaiyrymdy, meiirimdi Allanyń atymen bastaimyn! Ómirdi jáne ólimdi berýshi de danamyz! Tarihtyń jeti júz toqsan birinshi qoi jyly, jazdyń ara (shilde) aiy Turannyń sultany Temir bek eki júz myń áskermen Altyn Ordanyń hany Toqtamysqa qarsy soǵyspaqqa júrdi. Bul jerden ótip bara jatyp belgi bolsyn dep qorǵan turǵyzyp, jazý qaldyrdy. Táńirim násip bersin! Táńirim el adamdaryna raqym qylsyn! Olar bizge duǵa arnap, eske alsyn! Ámin! Turannyń sultany Temir bek».
1991 jyly Tańbalytastyń 600 jyldyǵyna orai «Otyrar-Ulytaý» ekspeditsiiasy janyndaǵy «Ulytaý» qoǵamdyq qory jasatqan kóshirmesi qazir «Altyn shoqynyń» basynda tur.
Álibek ÁBDIRASh
Ortalyq Qazaqstan gazeti
