ۇلتتىق باسىلىم كٷنٸ: بٷگٸنگٸ باسىلىم ماماندارى نە دەيدٸ?

فوتو: Kazgazeta.kz

بٷگٸن – ۇلتتىق باسىلىم كٷنٸ. 1913 جىلدىڭ 2 اقپانىندا ورىنبور قالاسىنان «قازاق» گازەتٸنٸڭ العاشقى سانى جارىق كٶرٸپ, وقۋشى قاۋىمعا جول تارتتى. «قازاق» گازەتٸنٸڭ تۇڭعىش سانى جارىق كٶرگەن كٷن 2023 جىلى «ۇلتتىق باسىلىم كٷنٸ» بولىپ بەلگٸلەندٸ. وسى ايتۋلى كٷنگە وراي, «بۇل مەرەكەنٸڭ مەن-ماڭىزى نەدە?», «بٷگٸنگٸ گازەت-جۋرنالدىڭ بولاشاعى قانداي?», «قازٸر گازەت-جۋرنالدى كٸمدەر وقيدى?» دەگەن ساۋالدارمەن Ult.kz تٸلشٸسٸ بٷگٸنگٸ باسىلىمداردا قىزمەت ەتەتٸن جۋرناليستەردٸ سٶزگە تارتتى. 

قازاق باسپاسٶزٸنٸڭ تاعىلىمعا تولى تاريحىندا بۇل كٷننٸڭ ماڭىزى بٶلەك. سەبەبٸ دەل وسى كٷنٸ ەليحان بٶكەيحانۇلى, احمەت بايتۇرسىنۇلى, مٸرجاقىپ دۋلاتۇلى سەكٸلدٸ ۇلت زييالىلارىنىڭ ٸزٸن جالعاعان باسىلىم ماماندارىنا سٶز بەرسەك: 

فوتو: ايگٷل احانبايقىزىنىڭ facebook پاراقشاسىنان

ايگٷل احانبايقىزى, «Egemen Qazaqstan» گازەتٸنٸڭ اعا تٸلشٸسٸ:

گازەت اقپاراتىندا – قۇن, ماقالاسىندا – سالماق بار

ايقارا اشىپ تۇرىپ وقيتىن گازەتتەردٸڭ ماقالالارىن ينتەرنەت سايتتار مەن الاقانداي سمارتفوندار كەلٸپ اۋىستىرعىسى كەلەتٸن سىڭاي بايقالعالى بٸز ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان عاسىردىڭ اقپاراتتىق كەڭٸستٸگٸندە دەستٷرلٸ باسىلىمدارعا ورىن قالماعانداي ٷرەي تۋاتىنى راس. راس, ينتەرنەت باسىلىمداردىڭ اقپاراتتى قاس پەن كٶزدٸڭ اراسىندا جەدەل تاراتۋ, گازەت سەكٸلدٸ جول ساناعان شەكتەۋلٸ اۋقىمدا ەمەس, قالاعان كٶلەممەن ۇسىنۋ, باسپاحانا, قاعاز, جىلدىق جازىلىم, پوشتا قىزمەتٸمەن تاراتۋ دەگەندٸ تٸپتٸ دە قاجەت ەتپەيتٸن ارتىقشىلىقتارى بولۋى مٷمكٸن. وسىنشا ٷنەم مەن ەلەكتروندى قىزمەتتٸڭ نىعمەتٸ تۇرعاندا, شاش ەتەكتەن شىعىنعا باتىپ, تاسقا باسىلعان گازەت-جۋرنال شىعارۋ ٸسٸ اقىلعا سىيمايتىن بولىپ كٶرٸنۋٸ زاڭدى دا. «گازەت ٶلەدٸ, ٶشەدٸ» دەگەلٸ قاي زامان, مۇنداي جاعدايدا بٸز كٶبٸنە جٷز جىلدان اسا تاريحى بار باتىستىق, امەريكالىق گازەتتەردٸ مىسالعا الىپ, گازەت-جۋرنالدىڭ ٶلمەيتٸنٸن ٶزٸمٸزشە دەلەلدەپ, كٶڭٸل دەمدەيتٸن ٶزگە دە سەبەبٸن تاۋىپ, جۇبانىپ جاتامىز. 
«جاڭالىقتى كٸم بٸرٸنشٸ جەتكٸزەدٸ» دەپ الٶكپە بولىپ رەيتينگ قۋىپ, ەرتەلٸ-كەش ينتەرنەت جاڭالىقتاردى جارييالاۋدا جارىسقا تٷسكەندەردٸڭ, ارنايى قاداعالاپ وتىراتىنداردىڭ, تٸپتٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر بەتٸنە جەكەلەگەن ادامداردىڭ كٶرگەن-بٸلگەنٸن تابان استىندا تاسپالاپ جاتقان ەبجٸل تٸرلٸگٸنە قاراپ تۇرىپ, ينتەرنەت باسىلىمدار مەن دەستٷرلٸ اقپارات قۇرالدارىن ەرٸكسٸز سالىستىرۋعا تۋرا كەلەدٸ, ەرينە. جاڭالىقتى ەلدەن بۇرىن جارييالايمىن دەپ جانىعىپ جٷرگەندە, جالعان اقپاراتقا, قاتە دەرەككە جول بەرٸلٸپ جاتاتىنى جيٸ بايقالادى. «فەيك اقپارات» وقۋشىسىن اداستىرادى, قوعامدا كەرەعار پٸكٸر تۋعىزادى, سوڭىرا تاراتقان اقپاراتىن تٷزەتەدٸ, كەيدە تەرٸستەۋٸنە تۋرا كەلەدٸ, تٸپتٸ سايت بەتٸنەن بٸرجولا الىپ تاستاپ جاتادى, ال بۇل ينتەرنەت قۇرالىنىڭ بەدەلٸن سٶزسٸز تٷسٸرەدٸ. 
ال گازەت ٷشٸن سەنٸم مەن بايىپتىلىق باستى ورىندا تۇرادى. ول بۇرىننان سولاي, گازەتتٸڭ باستى كاپيتالى – وقىرمان سەنٸمٸ, سوندىقتان ول سەنٸمدٸ دەرەك كٶزٸ سانالادى. قازٸر قاي گازەت بولسا دا, جالاڭ سٶزگە جول بەرمەي, ەر ماتەريالىن سول سالادا تانىمال بولعان سالماقتى, بٸلٸكتٸ ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸمەن دەيەكتەپ, دەلەلدەپ بەرۋگە تىرىسادى. ياعني, گازەت اقپاراتىندا – قۇن, ماقالاسىندا – سالماق بار. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ساپا بار. اقپارات تاسقىنىنىڭ استىندا نٶپٸر جاڭالىقتى يگەرە الماي, ول ەرتەڭگە جۇتىلىپ جاتقاندا, ساپالى, سالماقتى ساراپتامالار تەرەڭدٸگٸمەن باسپاسٶز تاريحى بەتٸندە تاڭبالانىپ قالىپ جاتادى. گازەت-جۋرنالداردىڭ ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارىنان باستى ارتىقشىلىعى دا, ايىرماشىلىعى دا وسى دەپ بٸلەمٸن.

فوتو: دەۋٸرجان تٶلەباەۆتىڭ facebook پاراقشاسىنان

دەۋٸرجان تٶلەباەۆ, «اقيقات» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى:

ۇلتتىق باسپاسٶزٸن ۇلىقتاعان ەل مەملەكەتتٸك دامۋ جولىنا تەرەڭ بەتبۇرىس جاسايدى

ۇلتتىق باسپاسٶزٸن ۇلىقتاعان ەل قاشاندا ٶز تاريحىنا, مەدەنيەتٸنە, مەملەكەتتٸك دامۋ جولىنا تەرەڭ بەتبۇرىس جاسايدى. قازاقستاندا 2 اقپان كٷنٸنٸڭ ۇلتتىق باسپاسٶز كٷنٸ بولىپ جارييالانۋىن الاش ارىستارى احمەت بايتۇرسىنۇلى, ەليحان بٶكەيحانۇلى, مٸرجاقىپ دۋلاتۇلىنىڭ باستاماسىمەن دٷنيەگە كەلگەن «قازاق» گازەتٸنە قۇرمەت كٶرسەتۋٸمٸزدٸڭ ايشىقتى بەلگٸسٸ دەۋٸمٸزگە بولادى. «قازاق» گازەتٸ تاريح قويناۋىنا ەنسە دە, ونىڭ سٶزٸ, بولمىسى, پايىم-پاراساتى كەشەگٸ, بٷگٸنگٸ جەنە كەلەشەكتەگٸ بارشا قازاق باسىلىمدارىنىڭ شامشىراعىنداي بولىپ, قىزمەت ەتٸپ تۇرا بەرەتٸنٸ سٶزسٸز. ال وسى كٷنگە ورايلاستىرىلعان ۇلتتىق باسپاسٶز كٷنٸ قازٸرگٸ زامانعى باسپاسٶزٸمٸزدٸڭ حەلٸ نەشٸك, جاعدايى قانداي دەگەن مەسەلە تٶڭٸرەگٸندە وي- پٸكٸر الماسۋعا جاقسى سەبەپكەر دەگەن ويدامىن. گازەت-جۋرنالدارعا دەگەن سۇرانىس, قاجەتتٸلٸك جىل ساناپ ازايىپ كەلە جاتقان زاماندا ۇلتتىق باسپاسٶزدٸڭ كٷن تەرتٸبٸندە تۇرعان مەسەلەلەرٸن كەشەگٸ الاش ارىستارىنداي ۇلتتىق دەڭگەيگە كٶتەرٸپ, قاجەت بولعاندا حالىققا ٷندەۋ تاستاپ, تٶل باسىلىمدارعا دەگەن قولداۋدى كٷشەيتۋٸمٸز كەرەك. ۇلتتىق باسپاسٶزٸمٸزدٸ ارداقتاپ, قۇرمەتتەۋدٸ الاش ارىستارىنىڭ زاڭدى جولى دەپ تانىپ, سول ٷدەنٸڭ بيٸك دەڭگەيٸنەن قىزمەت ەتۋگە بار ەرٸك-جٸگەرٸمٸزدٸ سالۋىمىز كەرەك. ەلبەتتە, بٸز باسپا باسىلىمداردىڭ بولاشاعىنا ٷلكەن سەنٸممەن قارايمىز جەنە سونىڭ جارقىن بولۋىنا ەڭبەك ەتە بەرەمٸز. 

فوتو: دينا يمامبايدىڭ facebook پاراقشاسىنان

دينا يمامباي, «اقيقات» ۇلتتىق قوعامدىق-ساياسي جۋرنالى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى:

دەستٷرلٸ باسىلىمدا – جاۋاپكەرشٸلٸك زور    

ۇلتتىق باسپاسٶزدٸڭ باستاۋىندا تۇرعان «قازاق» گازەتٸ سالعان سارا جولدى جالعاستىرعان گازەت-جۋرنالدار قازٸر دە تيٸستٸ مٸندەتٸن اتقارىپ  وتىر. جاساندى ينتەللەكت زامانى باسپاسٶزدٸڭ جٷگٸن اۋىرلاتپاسا, جەڭٸلدەتە قويعان جوق. قازٸرگٸ گازەت-جۋرنالدار جٷز جىل بۇرىنعى باسىلىمدار سەكٸلدٸ قوعامنىڭ اقپاراتتىق قاجەتتٸلٸگٸن ٶتەۋمەن قاتار, تانىمدىق, اعارتۋشىلىق  باعىتتى دا جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ جەنە سونىسىمەن قۇندى. قولىنداعى  سمارتفوننىڭ ارقاسىندا ەر ادام اقپارات ٶندٸرۋشٸگە اينالعان ۋاقىتتا دەستٷرلٸ باسىلىمدار  وقىرمانسىز قالادى دەۋگە دە نەگٸز جوق. ٶيتكەنٸ گازەت-جۋرنالدار  جاڭالىقتاردى جەتكٸزۋشٸ عانا ەمەس, قۇندى كونتەنتٸمەن, سالماقتى ساراپتاماسىمەن ينتەرنەت-پلاتفورمالاردان مويىنى وق بويى وزىق. تسيفرلى دەۋٸردە دە باسپاحانادان شىققان جاڭا گازەتتٸ قولىمەن ۇستاپ وتىرىپ وقۋدى ۇناتاتىن, اقپاراتتىڭ سەنٸمدٸلٸگٸ مەن ساپاسىنا مەن بەرەتٸن ويلى وقىرمان تابىلارى سٶزسٸز.     
تاسقا باسىلعان تاڭبا – مەڭگٸلٸككە قالاتىن دٷنيە, قاعاز بەن قالامنىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ زور. دەستٷرلٸ باسىلىمدار وسى جاعىنان ۇتادى جەنە سۇرانىستان تٷسپەيدٸ. ەسٸرەسە قازٸرگٸ «جاعا ۇستاتاتىن» جالعان جاڭالىق پەن نەرسٸز-مەنسٸز مەتٸندەر نٶپٸرٸنەن شارشاعان قاۋىمدى ساپالى دا سالماقتى ساراپتامامەن سۋسىنداتاتىن, دەرەك  پەن دەيەككە نەگٸزدەلگەن  تەرەڭ تالداۋلار مەن ساراپشى پٸكٸرٸنە ۇيىتاتىن, قوعامداعى قوردالانعان مەسەلەنٸ كٶتەرٸپ, ۇلتتىڭ بارى مەن جوعىن تٷگەندەيتٸن ۇلتتىق باسىلىمدار ەرتەڭگٸ كٷنٸ «شاڭ باسقان ارحيۆتەن تابىلۋ» ٷشٸن ەمەس, ەڭ الدىمەن بٷگٸنگٸ مەملەكەتشٸلدٸك مٷددە ٷشٸن جۇمىس ٸستەپ وتىر جەنە ٸستەي بەرەدٸ. 
ەلبەتتە, جاڭا تەحنولوگييالار زامانى جۋرناليستەرگە جاڭا تالاپتار قويادى. سوندىقتان سونى ٷردٸستەر مەن زاماناۋي مٷمكٸندٸكتەردٸ قالت جٸبەرمەي, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸ ىڭعايىنا قاراي پايدالانعان لەزٸم. ٶزٸن-ٶزٸ ۇدايى شىڭداۋ, جەتٸلدٸرۋ كەز كەلگەن كەسٸبي ماماننىڭ مٸندەتٸ عوي. ەڭ باستىسى, جازىلعان دٷنيە جەردە قالماي, كٶتەرٸلگەن مەسەلەلەر شەشٸمٸن تاباتىنداي پەرمەنگە يە بولسا يگٸ.  

فوتو: قاراگٶز سەرٸكقىزىنىڭ facebook پاراقشاسىنان

قاراگٶز سەرٸكقىزى, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸ, باسپاگەرلٸك, رەداكتورلىق جەنە ديزاينەرلٸك ٶنەر كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى:

«قازاقتان» باستالعان قۇرمەت

2 اقپان قازاق حالقى ٷشٸن ەۋ باستان قادٸرلٸ كٷن ەدٸ. سەبەبٸ, «حالىقتىڭ كٶزٸ, قۇلاعى ھەم ٷنٸ» بولۋدى مۇرات ەتكەن «قازاق» گازەتٸنٸڭ العاشقى سانى 2 اقپاندا, 1913 جىلى تاسقا باسىلعان بولاتىن. وسىناۋ كٷندٸ وقىرمان دا ەستە تۇتسىن دەپ ەندٸ ەر 2 اقپاندى ۇلتتىق باسىلىم كٷنٸ قىلىپ قۇرمەتپەن اتاپ ٶتٸپ جٷرمٸز. 
ەندٸگٸدە «قازاقتىڭ» جولىن جالعاۋعا ۇمتىلعان ۇلتتىق باسىلىمداردى دا وسى اتاۋلى كٷنٸ قۇرمەتپەن ەسكە الىپ, وندا قىزمەت ەتكەن اعا بۋىننىڭ دا, قازٸرگٸ ەرٸپتەستەردٸڭ دە ەڭبەگٸن ەلگە تانىتا تٷسكەنٸمٸز جٶن.
ياعني بۇل كٷن «دالا ۋەلاياتىنىڭ گازەتٸ», «تٷركٸستان ۋەلاياتىنىڭ گازەتٸ», «قازاقستان», «ايقاپ», «شولپان», «تاڭ», «سارىارقا», «بٸرلٸك تۋى», «ۇشقىن» (قازٸرگٸ «ەگەمەن قازاقستان»), «اق جەلكەن», «ۇلان», «جاس الاش», «جۇلدىز», «قازاق ەدەبيەتٸ», «بٸلٸم جەنە ەڭبەك», «مەدەنيەت جەنە تۇرمىس», «اراي», «ٶركەن», «انا تٸلٸ», «ايقىن», «تٷركٸستان», «جاس قازاق» جەنە باسقا دا باسىلىمداردىڭ جازعانىن قايتا وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزەتٸن كٷن.
28 ماۋسىم – جۋرناليستەر كٷنٸنەن ايىرماشىلىعى, بۇل, نەگٸزٸنەن ۇلتتىق باسىلىمنىڭ بارى مەن جوعىن قايتا وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزەتٸن كٷن. تسيفرلى دەۋٸرگە ٶتٸپ, باق-تىڭ تارالىمى مەن جارىق كٶرۋٸنە قاتىستى ۇستانىمدار ٶزگەرٸپ جاتقان ۋاقىتتا ۇلتتىق باسىلىمداردىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىرلانا باستاعانداي كٶرٸنٸپ كەتەتٸنٸ راس. بٸراق مەسەلەگە تەرەڭدەي قاراساق ۇلتتىق باسىلىمداردىڭ باق-تاعى ورنى ەرەكشە. سەبەبٸ, بٷگٸنگٸ گازەت پەن جۋرنال وسى كٷنگٸنٸڭ اقپاراتى عانا ەمەس, ەرتەڭگە قاتتالار تاريحتىڭ پاراعى ٸسپەتتٸ. ٶزگە ەرٸپتەستەردٸڭ دە جاڭا زامانداعى مەدياداعى ەرەكشە ورنى بار ەكەنٸن مويىنداي وتىرا, باسپا باسىلىمداردىڭ دا وسى سالاداعى ٶز رٶلٸ مەن ورنى بار ەكەنٸن ۇمىتپاساق كەرەك. 
قازٸرگٸ ەلەم باسپاحانادان شىققان گازەت پەن جۋرنالدان تٷبەگەيلٸ باس تارتقان ەمەس. تەك باسپا باسىلىمدارمەن بٸر قاتاردا ەلەكتروندى, تسيفرلى مەديانى دا شىعارۋ ٸسٸنە دەن قويىپ وتىر. دەمەك بٸز دە سول باعىتتان اۋىتقىمايمىز. ياعني باسپا باسىلىمداردى شىعارۋدان دا, وقۋدان دا ادا-كٷدە باس تارتقىمىز جوق. يە, گازەت-جۋرنال وقيتىنداردىڭ قاتارى سيرەي تٷسەر, بٸراق بۇل گازەت-جۋرنال وقىرمانى مٷلدەم جويىلادى دەگەن سٶز ەمەس. ەر سالانىڭ ٶز وقىرمانى, تىڭدارمانى, كٶرەرمەنٸ قالىپتاسىپ, سول سالانى ٶسٸپ, ٶركەندەتپەك. ال «ۇلتتىق باسىلىم كٷنٸ» سيياقتى اتاۋلى كٷندەردە ٶتكەنگە كٶز جٷگٸرتٸپ, تاريحىمىزعا باس يٸپ, باسىلىمداردىڭ بولاشاعى تۋرالى وسى سالانىڭ ماماندارى پٸكٸرتالقى ٶتكٸزٸپ, ۇسىنىستارىن ايتىپ, ەركٸم ٶزٸ قالام تەربەپ جٷرگەن سالاسىنىڭ بارى مەن جوعىن تارازىلاۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. ال بۇل كٷنٸ وقىرماننىڭ ۇلتتىق باسىلىمدارعا دەگەن «قازاق» گازەتٸنەن باستالعان قۇرمەتٸن دە ەستەن شىعارىپ الماعانىمىز جٶن.

اقبوتا مۇسابەكقىزى