Foto: Kazgazeta.kz
Búgin – Ulttyq basylym kúni. 1913 jyldyń 2 aqpanynda Orynbor qalasynan «Qazaq» gazetiniń alǵashqy sany jaryq kórip, oqýshy qaýymǵa jol tartty. «Qazaq» gazetiniń tuńǵysh sany jaryq kórgen kún 2023 jyly «Ulttyq basylym kúni» bolyp belgilendi. Osy aitýly kúnge orai, «Bul merekeniń mán-mańyzy nede?», «Búgingi gazet-jýrnaldyń bolashaǵy qandai?», «Qazir gazet-jýrnaldy kimder oqidy?» degen saýaldarmen Ult.kz tilshisi búgingi basylymdarda qyzmet etetin jýrnalisterdi sózge tartty.
Qazaq baspasóziniń taǵylymǵa toly tarihynda bul kúnniń mańyzy bólek. Sebebi dál osy kúni Álihan Bókeihanuly, Ahmet Baitursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly sekildi ult ziialylarynyń izin jalǵaǵan basylym mamandaryna sóz bersek:
Foto: Aigúl Ahanbaiqyzynyń facebook paraqshasynan
Aigúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń aǵa tilshisi:
Gazet aqparatynda – qun, maqalasynda – salmaq bar
Aiqara ashyp turyp oqityn gazetterdiń maqalalaryn internet saittar men alaqandai smartfondar kelip aýystyrǵysy keletin syńai baiqalǵaly biz ómir súrip otyrǵan ǵasyrdyń aqparattyq keńistiginde dástúrli basylymdarǵa oryn qalmaǵandai úrei týatyny ras. Ras, internet basylymdardyń aqparatty qas pen kózdiń arasynda jedel taratý, gazet sekildi jol sanaǵan shekteýli aýqymda emes, qalaǵan kólemmen usyný, baspahana, qaǵaz, jyldyq jazylym, poshta qyzmetimen taratý degendi tipti de qajet etpeitin artyqshylyqtary bolýy múmkin. Osynsha únem men elektrondy qyzmettiń nyǵmeti turǵanda, shash etekten shyǵynǵa batyp, tasqa basylǵan gazet-jýrnal shyǵarý isi aqylǵa syimaityn bolyp kórinýi zańdy da. «Gazet óledi, óshedi» degeli qai zaman, mundai jaǵdaida biz kóbine júz jyldan asa tarihy bar batystyq, amerikalyq gazetterdi mysalǵa alyp, gazet-jýrnaldyń ólmeitinin ózimizshe dáleldep, kóńil demdeitin ózge de sebebin taýyp, jubanyp jatamyz.
«Jańalyqty kim birinshi jetkizedi» dep alókpe bolyp reiting qýyp, erteli-kesh internet jańalyqtardy jariialaýda jarysqa túskenderdiń, arnaiy qadaǵalap otyratyndardyń, tipti áleýmettik jeliler betine jekelegen adamdardyń kórgen-bilgenin taban astynda taspalap jatqan ábjil tirligine qarap turyp, internet basylymdar men dástúrli aqparat quraldaryn eriksiz salystyrýǵa týra keledi, árine. Jańalyqty elden buryn jariialaimyn dep janyǵyp júrgende, jalǵan aqparatqa, qate derekke jol berilip jatatyny jii baiqalady. «Feik aqparat» oqýshysyn adastyrady, qoǵamda kereǵar pikir týǵyzady, sońyra taratqan aqparatyn túzetedi, keide teristeýine týra keledi, tipti sait betinen birjola alyp tastap jatady, al bul internet quralynyń bedelin sózsiz túsiredi.
Al gazet úshin senim men baiyptylyq basty orynda turady. Ol burynnan solai, gazettiń basty kapitaly – oqyrman senimi, sondyqtan ol senimdi derek kózi sanalady. Qazir qai gazet bolsa da, jalań sózge jol bermei, ár materialyn sol salada tanymal bolǵan salmaqty, bilikti sarapshylardyń pikirimen dáiektep, dáleldep berýge tyrysady. Iaǵni, gazet aqparatynda – qun, maqalasynda – salmaq bar. Bir sózben aitqanda, sapa bar. Aqparat tasqynynyń astynda nópir jańalyqty igere almai, ol erteńge jutylyp jatqanda, sapaly, salmaqty saraptamalar tereńdigimen baspasóz tarihy betinde tańbalanyp qalyp jatady. Gazet-jýrnaldardyń elektrondy aqparat quraldarynan basty artyqshylyǵy da, aiyrmashylyǵy da osy dep bilemin.
Foto: Dáýirjan Tólebaevtyń facebook paraqshasynan
Dáýirjan TÓLEBAEV, «Aqiqat» jýrnalynyń bas redaktory:
Ulttyq baspasózin ulyqtaǵan el memlekettik damý jolyna tereń betburys jasaidy
Ulttyq baspasózin ulyqtaǵan el qashanda óz tarihyna, mádenietine, memlekettik damý jolyna tereń betburys jasaidy. Qazaqstanda 2 aqpan kúniniń Ulttyq baspasóz kúni bolyp jariialanýyn Alash arystary Ahmet Baitursynuly, Álihan Bókeihanuly, Mirjaqyp Dýlatulynyń bastamasymen dúniege kelgen «Qazaq» gazetine qurmet kórsetýimizdiń aishyqty belgisi deýimizge bolady. «Qazaq» gazeti tarih qoinaýyna ense de, onyń sózi, bolmysy, paiym-parasaty keshegi, búgingi jáne keleshektegi barsha qazaq basylymdarynyń shamshyraǵyndai bolyp, qyzmet etip tura beretini sózsiz. Al osy kúnge orailastyrylǵan Ulttyq baspasóz kúni qazirgi zamanǵy baspasózimizdiń háli neshik, jaǵdaiy qandai degen másele tóńireginde oi- pikir almasýǵa jaqsy sebepker degen oidamyn. Gazet-jýrnaldarǵa degen suranys, qajettilik jyl sanap azaiyp kele jatqan zamanda ulttyq baspasózdiń kún tártibinde turǵan máselelerin keshegi Alash arystaryndai ulttyq deńgeige kóterip, qajet bolǵanda halyqqa úndeý tastap, tól basylymdarǵa degen qoldaýdy kúsheitýimiz kerek. Ulttyq baspasózimizdi ardaqtap, qurmetteýdi Alash arystarynyń zańdy joly dep tanyp, sol údeniń biik deńgeiinen qyzmet etýge bar erik-jigerimizdi salýymyz kerek. Álbette, biz baspa basylymdardyń bolashaǵyna úlken senimmen qaraimyz jáne sonyń jarqyn bolýyna eńbek ete beremiz.
Foto: Dina Imambaidyń facebook paraqshasynan
Dina IMAMBAI, «Aqiqat» ulttyq qoǵamdyq-saiasi jýrnaly bas redaktorynyń orynbasary:
Dástúrli basylymda – jaýapkershilik zor
Ulttyq baspasózdiń bastaýynda turǵan «Qazaq» gazeti salǵan sara joldy jalǵastyrǵan gazet-jýrnaldar qazir de tiisti mindetin atqaryp otyr. Jasandy intellekt zamany baspasózdiń júgin aýyrlatpasa, jeńildete qoiǵan joq. Qazirgi gazet-jýrnaldar júz jyl burynǵy basylymdar sekildi qoǵamnyń aqparattyq qajettiligin óteýmen qatar, tanymdyq, aǵartýshylyq baǵytty da júrgizip keledi jáne sonysymen qundy. Qolyndaǵy smartfonnyń arqasynda ár adam aqparat óndirýshige ainalǵan ýaqytta dástúrli basylymdar oqyrmansyz qalady deýge de negiz joq. Óitkeni gazet-jýrnaldar jańalyqtardy jetkizýshi ǵana emes, qundy kontentimen, salmaqty saraptamasymen internet-platformalardan moiyny oq boiy ozyq. Tsifrly dáýirde de baspahanadan shyqqan jańa gazetti qolymen ustap otyryp oqýdy unatatyn, aqparattyń senimdiligi men sapasyna mán beretin oily oqyrman tabylary sózsiz.
Tasqa basylǵan tańba – máńgilikke qalatyn dúnie, qaǵaz ben qalamnyń jaýapkershiligi zor. Dástúrli basylymdar osy jaǵynan utady jáne suranystan túspeidi. Ásirese qazirgi «jaǵa ustatatyn» jalǵan jańalyq pen nársiz-mánsiz mátinder nópirinen sharshaǵan qaýymdy sapaly da salmaqty saraptamamen sýsyndatatyn, derek pen dáiekke negizdelgen tereń taldaýlar men sarapshy pikirine uiytatyn, qoǵamdaǵy qordalanǵan máseleni kóterip, ulttyń bary men joǵyn túgendeitin ulttyq basylymdar erteńgi kúni «shań basqan arhivten tabylý» úshin emes, eń aldymen búgingi memleketshildik múdde úshin jumys istep otyr jáne istei beredi.
Álbette, jańa tehnologiialar zamany jýrnalisterge jańa talaptar qoiady. Sondyqtan sony úrdister men zamanaýi múmkindikterdi qalt jibermei, áleýmettik jelilerdi yńǵaiyna qarai paidalanǵan lázim. Ózin-ózi udaiy shyńdaý, jetildirý kez kelgen kásibi mamannyń mindeti ǵoi. Eń bastysy, jazylǵan dúnie jerde qalmai, kóterilgen máseleler sheshimin tabatyndai pármenge ie bolsa igi.
Foto: Qaragóz Serikqyzynyń facebook paraqshasynan
Qaragóz SERIKQYZY, ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ, Jýrnalistika fakýlteti, Baspagerlik, redaktorlyq jáne dizainerlik óner kafedrasynyń oqytýshysy:
«Qazaqtan» bastalǵan qurmet
2 aqpan qazaq halqy úshin áý bastan qadirli kún edi. Sebebi, «Halyqtyń kózi, qulaǵy hám úni» bolýdy murat etken «Qazaq» gazetiniń alǵashqy sany 2 aqpanda, 1913 jyly tasqa basylǵan bolatyn. Osynaý kúndi oqyrman da este tutsyn dep endi ár 2 aqpandy ulttyq basylym kúni qylyp qurmetpen atap ótip júrmiz.
Endigide «Qazaqtyń» jolyn jalǵaýǵa umtylǵan ulttyq basylymdardy da osy ataýly kúni qurmetpen eske alyp, onda qyzmet etken aǵa býynnyń da, qazirgi áriptesterdiń de eńbegin elge tanyta túskenimiz jón.
Iaǵni bul kún «Dala ýálaiatynyń gazeti», «Túrkistan ýálaiatynyń gazeti», «Qazaqstan», «Aiqap», «Sholpan», «Tań», «Saryarqa», «Birlik týy», «Ushqyn» (qazirgi «Egemen Qazaqstan»), «Aq jelken», «Ulan», «Jas Alash», «Juldyz», «Qazaq ádebieti», «Bilim jáne eńbek», «Mádeniet jáne turmys», «Arai», «Órken», «Ana tili», «Aiqyn», «Túrkistan», «Jas qazaq» jáne basqa da basylymdardyń jazǵanyn qaita oi eleginen ótkizetin kún.
28 maýsym – Jýrnalister kúninen aiyrmashylyǵy, bul, negizinen ulttyq basylymnyń bary men joǵyn qaita oi eleginen ótkizetin kún. Tsifrly dáýirge ótip, BAQ-tyń taralymy men jaryq kórýine qatysty ustanymdar ózgerip jatqan ýaqytta ulttyq basylymdardyń bolashaǵy bulyńǵyrlana bastaǵandai kórinip ketetini ras. Biraq máselege tereńdei qarasaq ulttyq basylymdardyń BAQ-taǵy orny erekshe. Sebebi, búgingi gazet pen jýrnal osy kúnginiń aqparaty ǵana emes, erteńge qattalar tarihtyń paraǵy ispetti. Ózge áriptesterdiń de jańa zamandaǵy mediadaǵy erekshe orny bar ekenin moiyndai otyra, baspa basylymdardyń da osy saladaǵy óz róli men orny bar ekenin umytpasaq kerek.
Qazirgi álem baspahanadan shyqqan gazet pen jýrnaldan túbegeili bas tartqan emes. Tek baspa basylymdarmen bir qatarda elektrondy, tsifrly mediany da shyǵarý isine den qoiyp otyr. Demek biz de sol baǵyttan aýytqymaimyz. Iaǵni baspa basylymdardy shyǵarýdan da, oqýdan da ada-kúde bas tartqymyz joq. Iá, gazet-jýrnal oqityndardyń qatary sirei túser, biraq bul gazet-jýrnal oqyrmany múldem joiylady degen sóz emes. Ár salanyń óz oqyrmany, tyńdarmany, kórermeni qalyptasyp, sol salany ósip, órkendetpek. Al «ulttyq basylym kúni» siiaqty ataýly kúnderde ótkenge kóz júgirtip, tarihymyzǵa bas iip, basylymdardyń bolashaǵy týraly osy salanyń mamandary pikirtalqy ótkizip, usynystaryn aityp, árkim ózi qalam terbep júrgen salasynyń bary men joǵyn tarazylaýy kerek dep esepteimin. Al bul kúni oqyrmannyń ulttyq basylymdarǵa degen «Qazaq» gazetinen bastalǵan qurmetin de esten shyǵaryp almaǵanymyz jón.
Aqbota Musabekqyzy
