قازاقستان ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى ەرلان تۇرعىمباەۆ «ۋاقىتشا تۇراتىن جەرٸ بويىنشا تٸركەۋ دەگەن نە جەنە ول نە ٷشٸن قاجەت?» دەگەن سۇراق بويىنشا كوممەنتاريي بەردٸ. ۆيتسە-مينيستردٸڭ تٷسٸندٸرمەسٸ ۆەدومستۆونىڭ سايتىندا جارييالاندى.
اۋىزەكٸ تٸلدە «پروپيسكا» دەپ اتالاتىن نەرسە بار. ول – ازاماتتىڭ نەگٸزگٸ تۇراتىن جەرٸندەگٸ تۇراقتى تٸركەۋٸ. ۋاقىتشا تٸركەۋدٸ ونىمەن شاتاستىرۋعا بولمايدى. بۇل – ازاماتتىڭ ۋاقىتشا قونىستانعان جەردەگٸ تٸركەۋٸ. ياعني ۋاقىتشا تٸركەۋ ٷشٸن تۇراقتى تٸركەۋدەن شىعۋ قاجەت ەمەس. نەگٸزگٸ ايىرماشىلىق وسى جەردەن باستالادى.
«تۇرعىلىقتى جەرٸ بويىنشا تٸركەۋمەن بٸرگە ۋاقىتشا تۇراتىن جەردە تٸركەۋ بار. ۋاقىتشا تٸركەۋ كەزٸندە بۇرىنعى جەردەگٸ تٸركەۋ ساقتالادى. ۋاقىتشا تٸركەۋ بەلگٸلٸ بٸر مەرزٸمگە جاسالادى, ونى ازاماتتىڭ ٶزٸ انىقتايدى, مەرزٸم بٸتكەن سوڭ تٸركەۋ اۆتوماتتى تٷردە جويىلادى» دەيدٸ ەرلان تۇرعىمباەۆ. ۋاقىتشا تٸركەۋگە تۇرۋ ٷشٸن ەشبٸر ورگاننىڭ رۇقساتى تالاپ ەتٸلمەيدٸ, تەك ٷي يەسٸنٸڭ كەلٸسٸمٸ جەتكٸلٸكتٸ.
بۇل نە ٷشٸن كەرەك?
ۋاقىتشا تۇراتىن جەردە تٸركەلۋ ٸشكٸ كٶشٸ-قوندى باقىلاۋ, بەلگٸلٸ بٸر ەلدٸ مەكەندە تۇراتىن ازاماتتار سانىن انىقتاۋ ٷشٸن قاجەت دەيدٸ ۆيتسە-مينيستر. وسى مەلٸمەتتەر نەگٸزٸندە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, مەكتەپ نەمەسە اۋرۋحانالار سالۋ, جول, ەلەكتر, ينتەرنەت, تەلەفون جەلٸلەرٸن, سۋ جەنە گاز قۇبىرلارىن تارتۋ جۇمىستارى جوسپارلانادى.
ەرلان تۇرعىمباەۆ كٶشٸ-قون مەسەلەسٸنە بايلانىستى سوڭعى جىلدارى قالىپتاسقان جاعدايعا نازار اۋداردى. «پەتەر يەلەرٸ تٸركەۋگە رۇقسات بەرمەۋٸ سەبەپتٸ پەتەرشٸلەر – ستۋدەنتتەر نەمەسە باسقا ايماقتاردان جۇمىس ٸزدەپ كەلگەندەر ناقتى تۇراتىن جەرٸ بويىنشا تٸركەلە المايدى. سونىڭ سالدارىنان ولاردىڭ مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ, مەديتسينالىق قىزمەتتٸ, باسقا دا ەلەۋمەتتٸك يگٸلٸكتەردٸ پايدالانۋ مٷمكٸندٸگٸ جوق بولدى. زاڭدى بۇزباۋ ٷشٸن ولار جالعان تٸركەلۋ جولدارىن ٸزدەدٸ, ياعني ٶزٸ تۇرمايتىن جەردە تٸركەلدٸ. كەيدە ونداي مەكەنجايلاردا ونداعان, تٸپتٸ جٷزدەگەن ادام تٸركەۋدە تۇرادى. ال راسىندا ولاردىڭ قايدا ەكەنٸن ەشكٸم بٸلمەيدٸ. اقتٶبە مەن الماتىداعى وقيعالار كٶرسەتكەندەي, مۇنداي جاعدايدى قىلمىستىق ەلەمەنتتەر, ەكستەرميستٸك اعىمداعى ادامدار پايدالانادى» دەدٸ ۆيتسە-مينيستر.
وسى سەبەپتٸ ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى كٷرەس مەسەلەلەرٸ تۋرالى كەي زاڭدارعا ٶزگەرتۋلەر جاسالدى. ەڭ ەۋەلٸ پەتەر نەمەسە ٷيدٸ جالعا بەرەتٸندەردٸڭ ونداعى ادامداردى تٸركەۋ مٸندەتٸ ايقىندالدى. بٸر ايدان اسا مەرزٸمگە ۋاقىتشا قونىس اۋدارعان جاعدايدا سول جەردە مٸندەتتٸ تٸركەۋ ەنگٸزٸلدٸ.
كٸمدەردەن ۋاقىتشا تٸركەۋ تالاپ ەتٸلمەيدٸ?
پەتەر يەسٸنٸڭ تۋىستارى مەن قوناقتارىنان. ەرلان تۇرعىمباەۆ ۋاقىتشا قونىس ورنىندا مٸندەتتٸ تٸركەۋدەن بوساتىلاتىن جاعدايلار تۋرالى دا ايتتى. ولار – «ۋاقىتشا تۇرعىندار» دەپ اتالاتىن ازاماتتار. ياعني, ٷي نەمەسە پەتەر يەسٸ ازاماتتاردىڭ ۋاقىتشا تۇرعانى ٷشٸن اقى المايتىن بولسا, ولاردان ۋاقىتشا تٸركەۋ تالاپ ەتٸلمەيدٸ. بۇل ازاماتتارعا ٷي يەسٸنٸڭ تۋىستارى نەمەسە قوناقتارى جاتادى. الايدا, بۇرىن پەتەردە تٸركەۋسٸز تۇراتىن ازاماتتاردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ولاردىڭ ٶزٸندە بولىپ كەلسە, ەندٸ ولار ٷشٸن پەتەر يەلەرٸنٸڭ ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ەنگٸزٸلدٸ.
جاپپاي تەكسەرۋلەر باستالا ما?
باستالمايدى. «بۇل شارالار ازاماتتاردىڭ ٶزٸ تۇراتىن جەردە زاڭعا ساي ەرەكەت ەتۋٸن ىنتالاندىرۋ ماقساتىن كٶزدەيدٸ. الايدا, بٸز بٸردەن بەرٸن جاپپاي تەكسەرۋگە كٸرٸسٸپ, قاتاڭ شارالار قولدانعالى وتىرعامىز جوق. جۇمىس قازٸرگٸدەي قالىپتى رەجٸمدە جٷرە بەرەدٸ. 2016 جىلى تٸركەۋسٸز تۇرعانى نەمەسە جارامسىز جەكە كۋەلٸكپەن جٷرگەنٸ ٷشٸن 22 ادام جاۋاپقا تارتىلدى. ولارعا ەسكەرتۋلەر جاسالدى» دەدٸ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى.
باسقا قاي ەلدەردە مۇنداي تەجٸريبە بار?
تۇرعىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىنداردى ساناققا الۋدىڭ ەرتٷرلٸ فورمادا كٶپتەگەن شەت ەلدەردە قاراستىرىلعانىن ايتادى. «مەسەلەن, رەسەي, لاتۆييا, ليتۆا, مولدوۆا, ەستونييا, گرۋزييا سيياقتى ەلدەردە تۇرعىنداردى بٸرىڭعاي تٸركەۋ دەگەن بار, ول ازاماتتاردىڭ ٶزٸ كەلۋٸ تالاپ ەتٸلەدٸ. گەرمانييادا تٸركەۋدٸ مۋنيتسيپالدىق قىزمەتتەر جٷرگٸزەدٸ, ونداعى تالاپقا سەيكەس, جاڭا جەرگە كەلگەن ازامات ەكٸ اپتا ٸشٸندە حابار بەرۋٸ تيٸس. پەتەرگە كٸرگەنٸ نەمەسە شىققانى جٶنٸندە حابارلاماعانى نەمەسە بٶتەن مەكەنجايدى پايدالانعانى ٷشٸن 1 مىڭنان 50 مىڭعا دەيٸن ايىپپۇل تٶلەتەدٸ. اۆسترييادا پوليتسييادا تٸركەلۋ ٷشٸن جەكە كۋەلٸك جەنە ٷيدٸ جالعا نەمەسە ساتىپ الۋ تۋرالى كەلٸسٸمشارت تالاپ ەتٸلەدٸ. يزرايلدە پوليتسييا ازاماتتارعا مەكەنجايى كٶرسەتٸلگەن قوسىمشا قۇجات بەرەدٸ. بەلگييادا مەكەنجاي جەكە كۋەلٸككە ەنگٸزٸلەدٸ, ال قونىس اۋدارۋ تۋرالى ٶتٸشٸن راتۋشاعا بەرٸلەدٸ» دەدٸ ۆيتسە-مينيستر.
ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا ٶزگەرٸستەر قازاقستان ازاماتتارىنىڭ مٷددەلەرٸن تيٸمدٸ قورعاۋدى ماقسات ەتەدٸ.
ەرجان ەبدٸرامان
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
