Qazaqstan Ishki ister ministriniń orynbasary Erlan Turǵymbaev «Ýaqytsha turatyn jeri boiynsha tirkeý degen ne jáne ol ne úshin qajet?» degen suraq boiynsha kommentarii berdi. Vitse-ministrdiń túsindirmesi vedomstvonyń saitynda jariialandy.
Aýyzeki tilde «propiska» dep atalatyn nárse bar. Ol – azamattyń negizgi turatyn jerindegi turaqty tirkeýi. Ýaqytsha tirkeýdi onymen shatastyrýǵa bolmaidy. Bul – azamattyń ýaqytsha qonystanǵan jerdegi tirkeýi. Iaǵni ýaqytsha tirkeý úshin turaqty tirkeýden shyǵý qajet emes. Negizgi aiyrmashylyq osy jerden bastalady.
«Turǵylyqty jeri boiynsha tirkeýmen birge ýaqytsha turatyn jerde tirkeý bar. Ýaqytsha tirkeý kezinde burynǵy jerdegi tirkeý saqtalady. Ýaqytsha tirkeý belgili bir merzimge jasalady, ony azamattyń ózi anyqtaidy, merzim bitken soń tirkeý avtomatty túrde joiylady» deidi Erlan Turǵymbaev. Ýaqytsha tirkeýge turý úshin eshbir organnyń ruqsaty talap etilmeidi, tek úi iesiniń kelisimi jetkilikti.
Bul ne úshin kerek?
Ýaqytsha turatyn jerde tirkelý ishki kóshi-qondy baqylaý, belgili bir eldi mekende turatyn azamattar sanyn anyqtaý úshin qajet deidi vitse-ministr. Osy málimetter negizinde jańa jumys oryndaryn ashý, mektep nemese aýrýhanalar salý, jol, elektr, internet, telefon jelilerin, sý jáne gaz qubyrlaryn tartý jumystary josparlanady.
Erlan Turǵymbaev kóshi-qon máselesine bailanysty sońǵy jyldary qalyptasqan jaǵdaiǵa nazar aýdardy. «Páter ieleri tirkeýge ruqsat bermeýi sebepti pátershiler – stýdentter nemese basqa aimaqtardan jumys izdep kelgender naqty turatyn jeri boiynsha tirkele almaidy. Sonyń saldarynan olardyń memlekettik qyzmetterdi, meditsinalyq qyzmetti, basqa da áleýmettik igilikterdi paidalaný múmkindigi joq boldy. Zańdy buzbaý úshin olar jalǵan tirkelý joldaryn izdedi, iaǵni ózi turmaityn jerde tirkeldi. Keide ondai mekenjailarda ondaǵan, tipti júzdegen adam tirkeýde turady. Al rasynda olardyń qaida ekenin eshkim bilmeidi. Aqtóbe men Almatydaǵy oqiǵalar kórsetkendei, mundai jaǵdaidy qylmystyq elementter, ekstermistik aǵymdaǵy adamdar paidalanady» dedi vitse-ministr.
Osy sebepti ekstremizm men terrorizmge qarsy kúres máseleleri týraly kei zańdarǵa ózgertýler jasaldy. Eń áýeli páter nemese úidi jalǵa beretinderdiń ondaǵy adamdardy tirkeý mindeti aiqyndaldy. Bir aidan asa merzimge ýaqytsha qonys aýdarǵan jaǵdaida sol jerde mindetti tirkeý engizildi.
Kimderden ýaqytsha tirkeý talap etilmeidi?
Páter iesiniń týystary men qonaqtarynan. Erlan Turǵymbaev ýaqytsha qonys ornynda mindetti tirkeýden bosatylatyn jaǵdailar týraly da aitty. Olar – «ýaqytsha turǵyndar» dep atalatyn azamattar. Iaǵni, úi nemese páter iesi azamattardyń ýaqytsha turǵany úshin aqy almaityn bolsa, olardan ýaqytsha tirkeý talap etilmeidi. Bul azamattarǵa úi iesiniń týystary nemese qonaqtary jatady. Alaida, buryn páterde tirkeýsiz turatyn azamattardyń jaýapkershiligi olardyń ózinde bolyp kelse, endi olar úshin páter ieleriniń ákimshilik jaýapkershiligi engizildi.
Jappai tekserýler bastala ma?
Bastalmaidy. «Bul sharalar azamattardyń ózi turatyn jerde zańǵa sai áreket etýin yntalandyrý maqsatyn kózdeidi. Alaida, biz birden bárin jappai tekserýge kirisip, qatań sharalar qoldanǵaly otyrǵamyz joq. Jumys qazirgidei qalypty rejimde júre beredi. 2016 jyly tirkeýsiz turǵany nemese jaramsyz jeke kýálikpen júrgeni úshin 22 adam jaýapqa tartyldy. Olarǵa eskertýler jasaldy» dedi Ishki ister ministriniń orynbasary.
Basqa qai elderde mundai tájiribe bar?
Turǵymbaevtyń aitýynsha, turǵyndardy sanaqqa alýdyń ártúrli formada kóptegen shet elderde qarastyrylǵanyn aitady. «Máselen, Resei, Latviia, Litva, Moldova, Estoniia, Grýziia siiaqty elderde Turǵyndardy biryńǵai tirkeý degen bar, ol azamattardyń ózi kelýi talap etiledi. Germaniiada tirkeýdi mýnitsipaldyq qyzmetter júrgizedi, ondaǵy talapqa sáikes, jańa jerge kelgen azamat eki apta ishinde habar berýi tiis. Páterge kirgeni nemese shyqqany jóninde habarlamaǵany nemese bóten mekenjaidy paidalanǵany úshin 1 myńnan 50 myńǵa deiin aiyppul tóletedi. Avstriiada politsiiada tirkelý úshin jeke kýálik jáne úidi jalǵa nemese satyp alý týraly kelisimshart talap etiledi. Izrailde politsiia azamattarǵa mekenjaiy kórsetilgen qosymsha qujat beredi. Belgiiada mekenjai jeke kýálikke engiziledi, al qonys aýdarý týraly ótishin ratýshaǵa beriledi» dedi vitse-ministr.
Onyń aitýynsha, jańa ózgerister Qazaqstan azamattarynyń múddelerin tiimdi qorǵaýdy maqsat etedi.
Erjan Ábdiraman
"Egemen Qazaqstan" gazeti
