جازۋشى تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ بٸر ەڭگٸمەسٸندە جۋرناليستەرگە ٶكپەلٸ ەكەنٸن ايتقان ەدٸ. «سۇحبات الامىن دەپ كەلەدٸ دە, اۆتوردىڭ شىعارماشىعى تۋرالى مٷلدە بٸلمەيدٸ. سودان كەيٸن ولارمەن نە تۋرالى ەڭگٸمەلەسۋگە بولادى?» دەپ رەنٸشٸن بٸلدٸرگەن بولاتىن. جازۋشىنىڭ ەر جەردەن بٸر كٶرٸنە بەرمەيتٸنٸ, ەدەبي جيىنداردا تٶبە كٶرسەتپەيتٸنٸ راس. سۇحباتتارى بٸر دە بٸر سايتتا جوق. ەسەسٸنە قاي جازعانى دا جۇرتتىڭ اۋزىندا جٷرەتٸن تالانتتى قالامگەر ەكەنٸنە داۋ جوق.
ۇلتتىق كٸتاپحانا مۇراعاتىنان «جاس قازاق» گازەتٸنٸڭ 2005 جىلعى تٸگٸندٸسٸن اقتارىپ وتىرىپ, بٸزدٸڭ جازۋشىمىزدىڭ اعىنان اقتارىلعان سۇحباتىن وقىدىق. (№26. 1 شٸلدە, 2005 جىل). سۇحباتتى جٷرگٸزگەندەر – مارقۇم اقىن, ەدەبيەتتانۋشى ەمٸرحان بالقىبەك پەن اقىن, جۋرناليست ەسەي جەڭٸسۇلى.
جازۋشىنىڭ 13 جىل بۇرىنعى سۇحباتىن وقىعاندا كٷنٸ كەشە جارىق كٶرگەن ەڭگٸمەدەي ەسەر الدىق. بىلايىنشا, سۇحباتتا ايتقان ەڭگٸمەلەر ەلٸ دە ماڭىزىن جويعان جوق, بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ دەسەك بولاتىنداي. سول ٷشٸن كٶلدەي سۇحباتتى قايتا تەرٸپ, قالىڭ وقىرمانمەن بٶلٸسۋدٸ جٶن كٶردٸك.
جاس قازاق: ورىس ەدەبيەتٸندە «دەرەۆەنسكايا پروزا» دەگەن پروزا بار, «تيحايا پوەزييا» دەگەن پوەزييا بار. قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ سول «دەرەۆەنسكايا پروزانىڭ» ٶكٸلٸ رەتٸندە جۇرت سٸزدٸ اتايدى. سوڭعى ۋاقىتتا بايقاعانىمىز, سٸز سول تاقىرىپتان – اۋىل تاقىرىبىنان شىعا باستاعان سەكٸلدٸسٸز. ەلەمدٸك, بٷكٸلادامزاتتىق تاقىرىپتارعا قالام تارتا باستاعاندايسىز. جاڭا ٶرٸس ٸزدەۋٸڭٸزگە نە سەبەپ بولدى?
تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ: جازۋشى ٷنەمٸ قوزعالىستا, ٶزگەرٸستە بولۋى كەرەك. يە, راس, مەن كەزٸندە اۋىل ەدەبيەتٸنە كٶپ قالام تارتتىم. بۇل ماعان وڭتايلى بولدى. اۋىلدا تۋىپ, اۋىلدا ٶسكەن اداممىن. اۋىلدىڭ بارلىق تٸرشٸلٸگٸن بالا جاستان كٶرٸپ, كٶكٸرەگٸمە سٸڭٸرٸپ ٶستٸم. ەدەبيەتكە كەلۋٸمنٸڭ ٶزٸ مەنٸڭ وسى تاقىرىپتى جازا الاتىندىعىمدى سەزۋ ارقىلى بولعان بولۋى تيٸس. مەن العاش ەدەبيەتكە كەلگەندە قاليحان, سايىن, ەكٸم, بەرٸ دە اۋىل تاقىرىبىنا جازاتىن. جەنە ولار جاقسى جازدى. بٸزدٸڭ جٷرەگٸمٸزگە جاقسى ەسەر ەتتٸ. ٶزٸمنٸڭ دە سول تاقىرىپقا جازعىم كەلدٸ. جازسام قولىمنان كەلەتٸندەي بولىپ تۇردى. اۋىل تاقىرىبى دەگەندە, بٸز تاقىرعا شىققان شٶپ ەمەسپٸز. الدىمىزدا – بەيٸمبەت. جازۋشىلارىمىزدىڭ بەرٸ العاشقى قادامىن اۋىل تاقىرىبىنان باستاعان عوي. ەۋەزوۆتٸڭ دە, مٷسٸرەپوۆتٸڭ دە العاشقى ەڭگٸمەلەرٸ اۋىل تاقىرىبىندا. سوندىقتان بٸزدٸڭ اۋىل تاقىرىبىنا جازۋىمىز – تابيعي نەرسە. ال كەيٸن باسقا تاقىرىپتارعا قالام تارتۋ مەسەلەسٸنە كەلسەك, بۇل دا بٸر جايىلىم اۋىستىرۋ سيياقتى. ادام نە وقىسا, سونىڭ ەسەرٸ بولۋعا تيٸس. بٸزگە العاشقى كەزدە جاڭا اتاعان جازۋشىلارىمىزدىڭ شىعارمالارى ەسەر ەتسە, كەيٸننەن ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ ەسەرٸ تيدٸ. ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ, تٷگەل دەمەي-اق قويايىن, بٸرسىپىراسىنىڭ دەمٸن تاتتىم. ەندەشە بٸز نەگە بٸر ورىندا قالىپ قويۋىمىز كەرەك. ەدەبيەت ٷشٸن 10-20 جىل كەشە عانا سيياقتانىپ قالا بەرەدٸ عوي. عاسىردا بٸرنەشە رەت تولقىن جاڭارىپ, بٸرنەشە رەت جاڭا اعىس پايدا بولىپ جاتسا, ول ەدەبيەت ٷشٸن ٷلكەن قۇبىلىس.
جاس قازاق: وسى اتالعان ەڭگٸمەلەرٸڭٸزدە ميستيكالىق سارىن باسىم سيياقتى. مۇنى قالاي قابىلداۋعا بولادى?
تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ: ميستيكا ەلەمدٸك ەدەبيەتتە ەجەلدەن بار. بٸزدٸڭ ەدەبيەتتە بۇل تاقىرىپقا بارعاندار سيرەك. مەن دە بويلاپ بارىپ كەتتٸم دەپ ويلامايمىن. ميستيكا ەلەمەنتتەرٸ بۇرىنعى ەڭگٸمەلەرٸمدە بار-تۇعىن. مىسالى, «كەنە» دەگەن ەڭگٸمەمدە. بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ سيتۋاتسييالارىن بەرۋگە ميستيكا وڭتايلى. اتالعان ەڭگٸمەلەردە بولعان وقيعالاردى قۇپييالاپ بەرۋگە تيٸس تۇستار بولدى. «اۋعاندىق قۇستار» ەڭگٸمەسٸن الايىق. اۆتوردىڭ دا جاقسى كٶرەتٸن نەرسەلەرٸ بولادى. سول ەڭگٸمەمدٸ ٶزٸم جاقسى كٶرەمٸن. وندا كٷلكٸلەۋ جاعدايلاردى سۋرەتتەپ وتىرعانداي كٶرٸنگەنمەن, ٸشكٸ ٶزەگٸندە ٷلكەن وي ايتتىم دەپ وتىرمىن. قۇستاردىڭ ٶزگە ەلدە جٷرگەنٸمەن, تۋعان جەرٸ ٷشٸن كٷرەسۋٸ, ۇشاقتىڭ بورتىنا سوعىلۋى… جالپى فانتاسماگورييالىق دەۋگە كەلەدٸ. ايتىپ وتىرعانىمداي, بۇل ەدەبيەتتە بار نەرسە. ميستيكاعا بارۋ – جاڭاشا ەدٸس قولدانۋ سيياقتى. ال وقىرمان قالاي قابىلدايدى دەگەنگە كەلسەك, ول وقىرماننىڭ ٶرەسٸنە بايلانىستى. رەاليستٸك نەرسەنٸ جاقسى كٶرەتٸندەر دە بولادى, ميستيكانى دا ۇناتاتىندار بولادى. وقىرمان ٶزٸن قالاي قالىپتاستىردى, ەڭگٸمە سوندا.
ەدەبيەتتەگٸ ٶزگەرٸس نەمەسە جەكە جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىعىنداعى ٶزگەرٸس جاسقا قارامايدى. وتىزدا دا, ەلۋدە دە ٶزگەرۋگە بولادى. جازۋشى بۇرىلۋ ٷشٸن سول مەجەگە قاي ۋاقىتتا كەلدٸ, مەسەلە سوندا. سوسىن بۇل ەڭگٸمەنٸ ٶز ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ دەڭگەيٸمەن بايلانىستىرىپ ايتساق, بٸز دٷنيەجٷزٸلٸك ەدەبيەتپەن ەرتە سۋسىنداعان بولساق, ەرتە بۇرىلعان بولار ەدٸك. جاقسى نەرسەلەردٸ قازٸرگٸدەن دە كٶبٸرەك بەرگەن بولۋىمىز مٷمكٸن ەدٸ. بٸز ەدەبيەتكە جاياۋ كەلگەن ادامدار سەكٸلدٸمٸز. وقۋ, جۇمىس ٸستەۋ ارقىلى… ەدەبيەتتە شىن ٶزگەرٸپ, ٶسٸپ وتىرامىن دەگەن ادام ەدەبيەتتٸڭ ٶزٸنٸڭ عانا اۋرۋىمەن اۋىرۋى كەرەك. ەسٸرەسە, پروزاشى. پروزا «انانى دا, مىنانى دا يگەرٸپ كەتەمٸن, باستىق تا بولامىن» دەگەندٸ كٶتەرمەيدٸ. حٸح عاسىردا ورىس ەدەبيەتٸن جاساعان كلاسسيكتەردٸڭ بەرٸ – اريستوكراتتار. ولار «ەرتەڭ مەنٸڭ ٷيٸمدە نە بولادى, نە قويادى?» دەپ جٷرگەن ادامدار ەمەس. سول ٷلگٸ ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ بٷگٸنٸنە دە ٷلگٸ بولدى. ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ بٸز بٸلەتٸن استافەۆتەرٸ, راسپۋتيندەرٸ, بەلوۆتارى ەش جەردە جۇمىس ٸستەمەيدٸ. دەستٷر جالعاستى. ٶيتكەنٸ, ولار ەدەبيەتپەن اۋىرۋ قاجەتتٸگٸن بٸلدٸ. اريستوكراتتار نە ٷشٸن جۇمىس ٸستەمەدٸ? مەسەلە كٷنكٶرٸستە عانا ەمەس. پروزانىڭ جٷگٸ اقىندىقتىڭ جٷگٸنەن ەلدەقايدا اۋىر. مىناداي دەرەك ايتايىن. راسپۋتيندٸ ورىستار ەرتە باعالادى. ول ٶزٸ دە باعالاۋعا تۇراتىن ادام. «سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ» اتاعىن بەردٸ. بٸردە سول راسپۋتينگە «پراۆدانىڭ» يركۋتسكٸدەگٸ تٸلشٸسٸ بولۋعا ۇسىنىس تٷسٸپتٸ. ونداعى نيەتتەرٸ دە دۇرىس. «وسى جٸگٸت ەرەكەتسٸز كٶپ وتىرىپ قالدى. جۇرتپەن ارالاسسا قايتەدٸ?» دەگەن نيەت. راسپۋتين باس تارتىپتى. «مەنٸڭ جۇمىسىم ونسىز دا جەتٸپ جاتىر» دەپتٸ ول. «پراۆدانىڭ» تٸلشٸسٸ بولسا, گازەتتٸڭ كٷندەلٸكتٸ تاپسىرماسى بولادى عوي. ەڭ باستىسى – جازۋشىنىڭ ەركٸندٸكتە بولۋى, ەركٸن ويلاۋى. نە جازعىڭ كەلەدٸ, جاز, قايدا بارعىڭ كەلەدٸ, بار – جازۋشى وسىنداي جاعدايدا بولۋى كەرەك. سوندا عانا ٶزگەرۋگە, بۇرىلۋعا نەمەسە ەدەبيەتتە بٸر جاڭا نەتيجەلەرگە جەتۋگە بولادى. شىعىس حالىقتارى كٶبٸنەسە قىزمەتتٸ جوعارى قويادى. بۇل – دەرت. قىزمەتتەن كەتسە ٶزٸن ساناتتان شىعىپ قالاتىنداي كٶرەدٸ. وسى اۋرۋ بٸزدٸڭ كٶبٸمٸزدٸ قۇرتتى. مەن وسىعان بٸر مىسال ايتايىن. شىڭعىس ايتماتوۆ «قوش بول, گٷلسارىنى» جازعان كەزدە بەلگٸلٸ كومپوزيتور شوستاكوۆيچتٸڭ ىقىلاسى قاتتى قۇلاپتى. مەسكەۋ تٷبٸندەگٸ دەمالىس ٷيلەرٸنٸڭ بٸرٸندە ايتماتوۆپەن بٸرگە دەمالىپ جاتىپ: «شىڭعىس, سەن جۇمىستى قويۋىڭ كەرەك. سەندەي جازۋشىعا كينەماتوگرافيستەر وداعىنىڭ تٶراعاسى بولىپ نە كەرەك?» – دەيدٸ. مۇنى شىڭعىستىڭ ٶز ماقالاسىنان وقىدىم. شىقاڭ ٶزٸنٸڭ جۇمىسى شىعارماشىلىعىنا كەدەرگٸ جاسامايتىنىن ايتادى. مۇنداعى ايتپاعىم, بٸزدەگٸ ٷلكەن تۇلعالاردىڭ ٶزٸ قىزمەتپەن قوشتاسۋعا بارا الماعان. نازاردا جٷرگٸسٸ كەلەدٸ. جازۋشىنىڭ نازاردا جٷرۋٸ شارت ەمەس. جازۋشىنىڭ شىعارماسى نازاردا بولۋى كەرەك. ٶزٸ, مەيلٸ, ەكٸنشٸ نە ٷشٸنشٸ قاتاردا جٷرسٸن. جازۋشى قاي بيٸككە شىقسا دا شىعارماسى ارقىلى شىعادى عوي. بٸزدە وسىنى جەڭە الماعان جازۋشىلار كٶپ. جاسىراتىن, ەشتەڭەسٸ جوق, بٸزدٸڭ الدىمىزداعى بۋىننىڭ ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرازى قىزمەت ارقىلى ٶزٸنٸڭ مٷمكٸندٸگٸنەن ايرىلدى. مەن سايىن مۇراتبەكوۆ پەن ەبٸش كەكٸلباەۆ ەكەۋٸنە دە قىزمەتتٸڭ زاردابى تيدٸ دەسەم, ول كٸسٸلەردٸڭ كٶڭٸلٸنە تيەدٸ دەپ ويلامايمىن.
جاس قازاق: «مەن بٷگٸنگٸ زاماننىڭ كەيٸپكەرٸن تابا الماي جٷرمٸن». وسىنداي ويدى دۋلات يسابەكوۆ اعامىز باستاپ, مٷيٸزٸ قاراعايداي بٸراز جازۋشىلارىمىز ايتتى. كەيٸپكەردٸ الىستان نەمەسە جاقىننان ٸزدەۋدٸڭ قانشالىقتى ايىرماشىلىعى بار? قانداي كەيٸپكەردٸ تاۋىپ, قانداي مەسەلە كٶتەرسە دە, ونى الىپ شىعۋ جازۋشىنىڭ ٶرەسٸنە بايلانىستى ەمەس پە?
تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ: بٸرٸنشٸدەن, دۋلاتتىڭ «كەيٸپكەر تابا الماي جٷرمٸن» دەگەن سٶزٸن ٶزٸ ٷشٸن بەرگەن جاۋاپ دەپ ەسەپتەۋٸمٸز كەرەك. جاقىندا سايىن مۇراتبەكوۆ بٸر سۇحباتىندا: «دۋلات سٷيدەدٸ عوي, باسقالار دا تاپپاي جٷرگەن شىعار», – دەپ قالدى. بٸر جازۋشىنىڭ جاۋابىن بٷكٸل ەدەبيەتتٸڭ جاۋابى دەپ ەسەپتەۋگە بولمايدى. قازٸرگٸ جاعدايدا مەن دۋلاتتى تٷسٸنەمٸن. ول ساياساتقا دا ارالاسىپ جٷر, باسقا دا شارۋالارى از ەمەس. جالپى ادام ٶزٸ بٸرنەشە مەسەلەمەن قاتار اينالىسقاندا وسىنداي داعدارىسقا تاپ بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. جازامىن دەگەن جازۋشىعا تاقىرىپ تابىلادى. ٶز زامانىنان كەلتٸرە مە, باسقا دەۋٸردەن الا ما, ٶزٸنٸڭ وقىعان-توقىعانى بار, سٷيسٸنگەنٸ بار, تٷيسٸنگەنٸ بار, جەركەنگەنٸ بار, سونىڭ اراسىنان جازۋشى ٶزٸ جانى قالاعان نەرسەنٸ الۋعا تيٸس. «ايقاي» اتتى پوۆەسٸمدە نەگە مەن باسقا ەلدٸڭ مەسەلەسٸنە, دەرتٸنە قالام تارتتىم? ول ماعان وڭاي بولعان جوق. تٷرٸك حالقىمەن تۋىسپىز دەگەنٸمٸزبەن, تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸمٸزدە ايىرماشىلىقتار كٶپ. كەيبٸر مەسەلەلەرگە قاتىستى كەڭەسشٸلەر كٶمەگٸنە دە جٷگٸندٸم. تٷرٸكتەردٸڭ كيٸم كييۋٸ, جٷرٸپ-تۇرۋى, تاماق ٸشۋٸ – بەرٸن دۇرىس كەلتٸرمەي تاعى بولمايدى. ول تاقىرىپقا بارعان سەبەبٸم, جالپى سول پوۆەستٸڭ جەلٸسٸندەگٸ وقيعا بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دە بولعان دەسەك قاتەلەسپەيمٸز. الاپەس دەگەن اۋرۋ مەن تۋعان قىزىلوردا وبلىسىندا دا ەتەك جايعان كەزدەر ٶتكەن. العاشقى كەزدەرٸ الاپەسپەن اۋىرعان ادامداردى بارساكەلمەس ارالدارعا اپارىپ تاستاۋ وقيعالارى دا كەزدەسكەن. بۇل جايلى ماعان ايتقان بٸرلٸ-جارىم كٸسٸلەر دە بولدى. بۇل تاقىرىپقا نەگە باردىم? مۇنداعى وي – ەكٸ حالىقتىڭ اراسىنداعى ٶشپەندٸلٸكتٸڭ زاردابىن كٶرسەتۋ. پوۆەستٸڭ سوڭعى جاعىنا قاراي كەيٸپكەر گرەك شالى اركيسالاي ەلەسٸمەن كەزەدسكەندە: «نەگە مەن وسىنداي جازاعا لايىق بولدىم? مەن قولباسشى ايداعان جەرگە باراتىن قاراپايىم جاۋىنگەرمٸن عوي. بەرٸنە كٸنەلٸ سۇلتاندار عوي», – دەيتٸنٸ بار. تەڭٸرٸ بەينەسٸندەگٸ اركيسالاي: «سەندەردٸڭ جٷرەكتٸلٸكتەرٸڭ, جٸگەرلٸلٸكتەرٸڭ بولماسا, ولار جەڭٸسكە جەتە الماس ەدٸ. بەرٸبٸر قان كەشٸپ جٷرگەن – سەندەر», – دەپ جاۋاپ قاتادى. ماعان بۇل تۇستا شىعارمانىڭ ويىن ارتتىرۋ قىمبات. بۇل كٸتابىم كٶپ تارالىممەن دە تاراي قويعان جوق. دەگەنمەن ول مەنٸڭ بٸر سەتتٸ تۋىندىم بولىپ قالاتىن شىعار دەپ ويلايمىن.
جاس قازاق: «ايقاي» از تارالىممەن تارادى دەدٸڭٸز. بەرٸبٸر ەدەبي ورتا حاباردار بولۋى تيٸس قوي. وسىدان كەلٸپ, سىن مەسەلەسٸن قوزعاساق… «بٸزدە ەدەبي سىن مٷلدە جوق» دەگەن پٸكٸر دە جوق ەمەس.
تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ: جوق دەپ ايتساق, تاعى ىڭعايسىز. جوق دەپ سٶيلەگەننٸڭ ٶزٸ جاقسى ەمەس. ٶيتكەنٸ, سىن جازىلماعانمەن, سىنشىلاردا «جازسام» دەگەن وي بولۋى مٷمكٸن. ەلٸ سىنشىمىن دەپ جٷرگەن جٸگٸتتەر بولۋى مٷمكٸن. ەرينە, سىننىڭ ۋاقىتى ەلسٸرەدٸ. وعان بٸر جاعىنان ۋاقىت كٸنەلٸ بولسا, ەكٸنشٸ جاعىنان, بٸزدٸڭ ەدەبيەت پەن ٶنەرگە دەگەن ساياساتىمىز كٸنەلٸ. قازٸر قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ باعى جانىپ تۇرعان شاق ەمەس. ەدەبيەت ەكٸنشٸ مەسەلە بولىپ قالدى. باستى باعىت ساياسات پەن ەكونوميكاعا اۋىسىپ كەتتٸ. بٸراق بۇل ۋاقىتشا بولار دەپ ويلايمىن. بۇل تۇرعىدا وپتيميستپٸن. جالپى, ەدەبيەتٸن, ٶنەرٸن قۇرمەتتەمەيتٸن ەل بولمايدى. قازاقتا ونداي مٸنەز دە جوق. قانشاما عاسىرلار بويى ٶنەر مەن ەدەبيەتتٸ دەرٸپتەپ كەلگەن حالىق قوي. بەرٸ دە جول-جٶنەكەي دۇرىستالار دەپ ويلايمىن.
جاس قازاق: جاقىندا جازۋشىلار وداعىنىڭ 70 جىلدىعى ٶتتٸ. توي بولدى, كەش ٶتتٸ. بٸراق سول جيىننان قالعان جاقسى, مازمۇندى ەڭگٸمە جوق سيياقتى. شەتتەن دە شەنەۋنٸك جازۋشىلار كەلگەن سيياقتى ەسەر قالدىردى. شىڭعىس ايتماتوۆ بايانداما جاسادى. تىڭداعاندار «شىقاڭ كەيٸنگٸ قازاق پروزاسىن بٸلمەيدٸ ەكەن عوي. باياعى احتانوۆتى, باياعى كەكٸلباەۆتٸ ايتادى» دەستٸ.
تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆ: ەرينە, بٸلمەيدٸ. كٸم بٸلدٸرەدٸ ولارعا? جەنە بٸلمەگەنٸ ٷشٸن ايتماتوۆ كٸنەلٸ ەمەس. بٷگٸنگٸ ەدەبيەتتٸڭ جاي-كٷيٸ كٸنەلٸ. ايتماتوۆ ەمەس, بٸز ٶزٸمٸز-ٶزٸمٸزدٸ بٸلٸپ جاتىرمىز با? «ەدەبيەتٸمٸزدە قازٸر نە ٶزگەرٸس?», «قانداي اعىس بار?» ٶزٸمٸزدٸ-ٶزٸمٸز قوپارىپ وقىپ جاتىرمىز با? ەدەبيەتتٸڭ اينالاسىنداعى نەرسەلەردٸڭ بەرٸندە كٸبٸرتٸكتەر, قولايسىزدىقتار بولىپ تۇر. ەدەبي سىيلىقتاردى بەرۋ مەسەلەسٸندە دە الىپ-قاشتى ەڭگٸمەلەر كٶپ. «ناعىز جٷيرٸككە بەرەيٸك» دەگەن ۇعىم ازايدى. مۇنىڭ بەرٸ ەدەبيەتتٸڭ باعى تٶمەندەۋٸنە سەبەبٸن تيگٸزٸپ جاتىر.
جاس قازاق: «ەدەبي شەنەۋنٸكتەردٸڭ دەۋٸرٸ جٷرٸپ تۇر» دەۋگە بولادى عوي…
تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆ: مۇنى كٸم قالاي ايتسا دا, ٶزٸ بٸلەدٸ. اينالىپ كەلگەندە بۇل-بٸزدەگٸ قۇلىق-پەيٸلدٸڭ ٶزگەرۋٸ. بۇل ارادا بيلٸكتٸڭ دە ەسەرٸ بار. بيلٸك ٷشٸن كٸم العانى دا, بەرگەنٸ دە بەرٸبٸر سيياقتى. بٸز ەدەبيەتكە جاڭا كەلگەن كەزدە دە, كەيٸننەن بولسىن, ەدەبيەت پەن ٶنەردە تۇلعالار بولاتىن. سولار ٶزٸ اتموسفەرە جاسايتىن. ەدەبيەتتەگٸ ۇياتتى, ەدەپتٸ ساقتاۋ, دەستٷردٸ جالعاستىرۋ سونداي تۇلعالاردىڭ ىقپالىمەن جٷرگٸزٸلٸپ جاتاتىن. قازٸر بٸزدە سونداي تۇلعالار ازايىپ كەتتٸ. كٶبٸسٸ قىزمەت اتقارۋشى, مٸندەت اتقارۋشى ادامدار بولىپ كەتتٸ. بۇل ەدەبيەتتە عانا ەمەس, قوعامدا, ٶمٸردە الاسارۋىمىز, ارزانداۋىمىز دەگەنگە كەلەتٸن شىعار.
جاس قازاق: وسى ارادا سٸز ايتقان ماركەستٸڭ «جٷز جىلدىق جالعىزدىعى» تۋرالى وي قوسا كەتسەك. «بۇل – ورتانقول, جۋرناليستٸك ەلەمەنتتەر باسىم شىعارما» دەگەن پٸكٸر اقپارات قۇرالدارىنىڭ بٸرٸندە ايتىلىپ تا كەتتٸ. بۇل نە دەگەن سٶز?
تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ: ەدەبيەتتەگٸ ەڭ قاۋٸپتٸ نەرسە – ادامنىڭ ويلانباي سٶيلەۋٸ جەنە ويىنا كەلگەندٸ ايتا سالۋى. جۇرتپەن ساناسپاۋ, اعىممەن ساناسپاۋ – ناداندىققا جەتەلەيتٸن نەرسە. سوندا باتىستى, امەريكانى, بٷكٸل دٷنيەجٷزٸن تابىندىرعان شىعارماعا, «تەڭدەسٸ جوق» دەپ باعا بەرٸلگەن شىعارماعا بٸر ادامنىڭ كٶڭٸلٸ تولمايدى جەنە تولمايتىندىعىن باسپاسٶزدە ايتادى. ماعان بۇل جاي تٷسٸنٸكسٸز. ويىنا كەلگەنٸن ايتا سالۋ تەندەنتسييا بولىپ بارا جاتىر. ەركٸم وت باسىندا, اۆتوبۋستا, تٸپتٸ تاكسيدە كەلە جاتىپ تٷرلٸ ويعا بەرٸلۋٸ مٷمكٸن عوي. بۇرىن ادام ٶز ويىن قوعامنىڭ مٸنەزٸنە باعىندىرا سٶيلەۋ دەگەن بولاتىن. دەموكراتييا وسى دەپ ايتا بەرۋ جٶن ەمەس. سونداي پٸكٸرلەر ايتۋ ارقىلى «مەن بٸردەڭەنٸ بۇزىپ-جاردىم» دەپ ويلايتىندار دا بار. ەگەر ٶلەرمەندەنە بەرسەك, بەرٸن دە جوق قىلۋعا بولادى. «جٷز جىلدىق جالعىزدىق» – جٷز جىلدا بٸر كەلەتٸن دٷنيەنٸڭ بٸرٸ. شىنىندا دا, بٸر قاراعاندا ونىڭ جۋرناويستٸك ەلەمەنتتەرمەن استاسقان ستيلٸ بار. ول – ماركەستٸڭ ٶز ەرەكشەلٸگٸ. بٸز جازۋشى قانداي فورمامەن بەرسە دە, ونىڭ تٷپكٸ ايتار ويىن ۇستاۋىمىز كەرەك.
جاس قازاق: «ەدەبيەتتە, ٶنەردە اتموسفەرا جاسايتىن تۇلعالار قالماي بارادى» دەپ قالدىڭىز. قازٸر ەدەبيەتتە, جالپى قوعامدا وي ايتاتىن, سابىرعا شاقىراتىن, تۇلعا بولۋعا تيٸس, ٷلكەندٸك كٶرسەتەتٸن سٸزدەردٸڭ بۋىن ەمەس پە?
تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ: قوعامدا, ەدەبيەتتە, ٶنەردە قالىپتاسقان دەستٷرلەر بولادى. ٷلكەندٸ سىيلاۋ, اقساقالدىققا جاراۋ دەگەن سيياقتى… ونىڭ زيياندى جاقتارى دا بولعان شىعار. بٸراق نەگٸزٸنەن ونىڭ بٸزدٸڭ ەدەبيەت ٷشٸن جاقسىلىعى كٶپ بولعان. «ول ەلٸ دە بولار ەدٸ, نەگە قازٸر جوق?» دەگەن ىڭعايدا قويىپ وتىرسىزدار عوي سۇراقتى? ەۋەزوۆتەر, مٷسٸرەپوۆتەر, مۇقانوۆتار ٶز زامانىندا اقساقالدىق جاسادى. بٸر قىزىعى, ولاردىڭ بٸر-بٸرٸمەن كەلٸسپەگەن مەسەلەلەرٸ دە كٶپ. ولاردىڭ اراسىنداعى ٶكپە, داۋ بٷگٸنگٸدەن اسىپ تٷسپەسە, كەم ەمەس. بٸراق ەدەبيەتتٸڭ مٷددەسٸنە كەلگەندە ولار ٶكپەلەسۋدٸ ۇمىتقان, ول قاسيەتتٸ جەڭگەن. ال بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ بۋىن (الپىستان اسقاننىڭ بەرٸن بٸر بۋىن دەي بەرۋگە بولادى عوي) ەكەۋارا, ٷشەۋارا داۋلاسقان جاعدايلار كٶپ بولىپ كەتتٸ. بۇل قالاي بولعاندا دا بٸزدٸڭ اقساقالدارىمىزدىڭ ەلسٸزدٸگٸ بولىپ وتىر. «انانىكٸ دۇرىس, مىنانىكٸ دۇرىس» دەپ بٸرەۋٸنە ٸش تارتۋدىڭ دا قاجەتٸ جوق. مىسالعا, ەكٸ مۇحتاردىڭ شىڭعىس حان تۋرالى تالاسى. شىڭعىس حاننىڭ بويىندا, ٸزدەسەڭٸز ٸزگٸلٸك تە, قاتٸگەزدٸك تە جەتەدٸ. وعان بولا تالاسۋدىڭ كەرەگٸ جوق. ەركٸم ٶز پٸكٸرٸندە قالا بەرۋگە بولادى. جاڭا ٶزدەرٸڭٸز ماركەستٸڭ ۇلى تۋىندىسى جايلى جارىق كٶرگەن سوراقى ويدى ايتىپ قالدىڭىزدار. بٸز نەگە سونداي ويلاردىڭ جەتەگٸندە كەتۋٸمٸز كەرەك? پٸكٸرتالاستىڭ بولعانى قوعامنىڭ ٶسۋٸ ٷشٸن دە جاقسى. پٸكٸرتالاس مەڭگٸ بولۋ كەرەك. ەدەبيەتكە تىم-تىرىستىق جاراسپايدى. بٸراق «مەن ايتقانعا سەن نەگە يلانبايسىڭ?» دەپ ٶكپەلەپ, بٸرٸن-بٸرٸن جاۋ تۇتىپ كەتۋ دەگەن ماعان تٷسٸنٸكسٸز. ول – ىڭعايسىز نەرسە. ول – ناشار ٶنەگە. جەڭٸلٸپ قالعان جاقتىڭ وڭباي قالاتىن دا ەشتەڭەسٸ جوق. شىڭعىس حان ەلٸ دە شىڭعىس حان. ەلٸ بەلەن عاسىر شىڭعىس حان بولا بەرەدٸ. ول ٷشٸن ەلٸ تالاي ادام داۋلاسادى. مۇنداي تالاسقا بولا ەكەۋارا بٸر-بٸرٸمٸزدٸ جاۋ كٶرە بەرەتٸن بولساق, بٸزدٸڭ ەدەبيەتتٸڭ ەندٸگٸ باقانى بولادى دەپ جٷرگەن ازاماتتاردىڭ ٶسكەندٸگٸنە جاتپايدى.
جاس قازاق: سٸز ەدەبيەتتە مايداندا قىرىق جىلعا جۋىق جٷرسٸز عوي. قالاي ويلايسىز, وسى ۋاقىتتا قازاق ەدەبيەتٸ ەۆوليۋتسييالىق ٶسۋ جولىنان ٶتتٸ مە?
تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ: جالپى بٸزدٸڭ ەدەبيەت – باقىتىنا قاراي باسقا ەلدٸڭ ەدەبيەتٸنەن كەم تٷسپەي, جارىسا كەلگەن ەدەبيەت. بۇل بٸزدٸڭ جازبا ەدەبيەتٸمٸزدەگٸ العاشقى تۇلعالارىمىزدىڭ ٶتە تالانتتى بولۋىنان دەپ ەسەپتەيمٸن. مەسەلەن, ەۋەزوۆتٸڭ, مايليننٸڭ, مٷسٸرەپوۆتٸڭ العاشقى ەڭگٸمە-حيكاياتتارىنىڭ ٶزٸ ەلەمدٸك ەدەبيەتپەن سالىستىرساڭىز دا قاتاردان قالعان دٷنيە ەمەس. ول كٸسٸلەر ۇلتتى دامىتۋ ٷشٸن, ۇلتىنىڭ ەدەبيەتٸ باسقا ەش ەلدٸڭ ەدەبيەتٸنەن كەم بولماس ٷشٸن كٶپ ەڭبەك ەتتٸ. ول جٶن-جٶنەكەي قاتتى ٶستٸ. مەنٸڭ ويىمشا, ەۋەزوۆتٸڭ «اباي جولى» رومانىنداي دٷنيە ەڭ بٸزدٸڭ ەدەبيەتٸمٸزدە قايتا تۋمايدى. قازاق قانشا جاساسا, «اباي جولى» – سونشا قاشىقتىققا جارايتىنداي ەپوپەيالىق دٷنيە. مٷسٸرەپوۆتٸڭ ەڭگٸمەلەرٸ – دٷنيەجٷزٸلٸك قالامگەرلەردٸڭ دەڭگەيٸندەي جازىلعان شىعارمالار. ەرينە, مٷسٸرەپوۆتٸ باسقا جۇرت ەۋەزوۆتەي اۋدارىپ, قابىلداعان جوق. بٸز ٶز ەدەبيەتٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز تانيتىن ۋاقىتقا جەتتٸك قوي. سول سيياقتى, مايليننٸڭ ەڭگٸمەلەرٸ. بياعاڭنىڭ ٶزٸ – ەدەبيەتتە قايتالانبايتىن تۇلعا. ونىڭ ماقالالارىنىڭ ٶزٸ ەڭگٸمەگە ۇقساپ كەتەدٸ, تٶگٸلٸپ تۇرادى. «كٷلپاش», «داۋدىڭ باسى دايرابايدىڭ كٶك سيىرى», «ارىستانبايدىڭ مۇقىشى», ت.ب.ٷزٸك-ٷزٸك ٸنجۋ-مارجاندار. ونى تٸنٸنەن ايىرماي, سول كٷيٸندە ەدەمٸ اۋدارسا, قاي-قاي ەلدٸڭ وقىرمانىن دا سٷيسٸنتەدٸ. جالپى ٶسۋ دەگەن – شارتتى ۇعىم. ەۋەزوۆتەردەن, مٷسٸرەپوۆتەردەن, جانسٷگٸروۆتەردەن ٶسۋ, ولاردان ارتۋ دەگەن وڭاي ەمەس. بٸراق سونى لايىقتى جالعاستىرۋدىڭ ٶزٸ – ٶسۋ. ال مەن «لايىقتى جالعاستىرۋلار بولمادى» دەپ ايتا المايمىن. پوەزييادا كەشەگٸ مۇقاعاليلار, كەشەگٸ جۇمەكەندەر, بٷگٸنگٸ تۇمانبايلار, قادىرلار جالعاستىرمادى ما?! جالعاستىردى. ولار پوەزييانى جاڭا بيٸكتەرگە كٶتەردٸ. پروزادان تەكەن ەلٸمقۇلوۆتىڭ, سايىن مۇراتبەكوۆتٸڭ, ەبٸش كەكٸلباەۆتٸڭ, تٶلەن ەبدٸكوۆتٸڭ شىعارمالارى – الدىڭعى اعالاردىڭ زاڭدى جالعاسى بولعان دٷنيەلەر. دەمەك, ەدەبيەتتٸڭ بٸز ەڭگٸمەلەسٸپ وتىرعان كٷنگە دەيٸنگٸ كٷيٸن جامان اتاي المايمىز. ال الداعى ۋاقىتتا وسى قالىپتى ىرعاق ٶزٸنٸڭ جاراتىلىسىن بۇزىپ الماي ما, وسى اعىس ٶزٸنٸڭ ارناسىن ٷزٸپ الماي ما? وسىعان بٸز قازٸر كٷدٸكپەن قارايمىز. ەرينە, سوڭىمىزدان كەلە جاتقان جٸگٸتتەردٸڭ جازعاندارىن قاراپ وتىرامىز. جوق دەۋگە بولمايدى. بٸراق تاپ جاڭاعى مۇقاعالي, جۇمەكەندەردٸڭ دەڭگەيٸندەگٸ شىعارمالار بار دەپ ايتا المايمىن. بەلكٸم, پوەزييامىزدا بار شىعار. كەيدە قازاق راديوسىنان جاس جٸگٸتتەردٸڭ ٶلەڭدەرٸن تىڭداپ تۇرام, گازەتكە شىققاندارىن وقىپ تۇرام. ال پروزادا ەلەڭ ەتكٸزەردەي ەشتەڭە وقي الماي جٷرمٸن. راس, ٶزٸمٸزگە تەتە جٸگٸتتەر بار. ولار بۇرىن دا جازىپ جٷرگەن, قازٸر دە جازىپ جٷر. بٸراق وتىزدىڭ ٸشٸندەگٸ جاستاردان دا ٷلكەن دٷنيە كٷتۋگە بولادى عوي. بٸزدٸڭ زامانىمىزدا ەدەبيەتكە كەلەم دەگەندەردٸڭ تٶبەلەرٸ جيىرما-وتىزىندا-اق كٶرٸنگەن. كٸم ەكەنٸ, قولىنان نە كەلەتٸنٸ اڭعارىلعان. ٶزٸمٸز دە وتىزدىڭ ماڭىندا تٶبە كٶرسەتكەنبٸز. دەمەك, بٷگٸنگٸ جاستاردان سونداي ٷمٸتتەر كٷتۋٸمٸز زاڭدى. ولاردان ەشقاشان ٷمٸت ٷزۋگە بولمايدى. ٶيتكەنٸ, حالىق بار, توپىراق بار. ەدەبيەت پەن ٶنەر ادامدارىنىڭ تٸرشٸلٸگٸ – بٸر قۇپييا تٸرشٸلٸك قوي. كٷتپەگەن جەردەن بٸرەۋ جارق ەتە قالۋى مٷمكٸن. تٸپتٸ بٸر وتباسىندا ادام بولمايدى دەپ جٷرگەن بالا بولاشاقتا بٷكٸل وتباسىن اسىراۋى مٷمكٸن. سول سيياقتى ەدەبيەتتە دە «وي, ەشكٸم جوق قوي» دەپ وتىرعاندا, بٸزدە دە ٶسٸپ كەلە جاتقاندار بار شىعار. ەدەبيەتكە كەلۋ دەگەن دە قىزىق. بٸرەۋ جيىرماسىندا كەلەدٸ, بٸرەۋ قىرىق جاسىندا كەلەدٸ. ول ٶزٸ بٸر قۇپييا كٷش. تٸپتٸ كەيدە جازۋشى بولاتىن ادام اداسىپ باسقا جٷرەدٸ. ول مٷمكٸن مۇنايشى بولىپ جٷرگەن شىعار. ماتەماتيكانى قۋىپ جٷرگەن جٷرگەن شىعار. ول كٷندەردٸڭ كٷنٸ ەدەبيەتكە اۋادى. «حالىق بار جەردە تالانت بولمايدى» دەگەندٸ بٸزدٸڭ ايتۋعا حاقىمىز جوق. بٸزدە ەڭ الدىمەن بيلٸكتٸڭ ٶنەر مەن ەدەبيەتكە دەگەن كٶزقاراسى تٷزەلۋ كەرەك. بۇل سالالارعا ٷنەمٸ قامقورلىق كەرەك. بۇرىن جاعداي جالپى ەدەبيەتكە جاسالىندى. ەندٸ جەكە ادامعا جاسالۋى كەرەك. وداققا مٷشە دەگەن 700 ادام جالپى لەك قوي. 700 ادامنىڭ ٸشٸندە قالام تەربەپ جٷرگەنٸ 200 بولا ما, 100 بە, قۇداي بٸلسٸن. ەندٸگٸ جەردە ەدەبيەتتە دە, ٶنەردە دە ٷمٸت كٷتتٸرەتٸن جانداردىڭ جەكە باسىنا جاعداي جاسالۋى كەرەك. ٶيتكەنٸ, ٶمٸر سٷرۋ بۇرىنعىدان كٷردەلٸ بولىپ كەتتٸ. ٶنەردەن گٶرٸ ەدەبيەتكە كەلۋدٸڭ ازابى اۋىرلاۋ. مۋزىكانتتار تەز كٶرٸنەدٸ. ولارعا ٶزٸ ورىندايتىن تۋىندىسىن باسقا تٸلگە اۋدارۋدىڭ كەرەگٸ جوق. شىنىندا دا ٷزدٸك دٷنيە بولسا, تٷپنۇسقا قالپىندا ەلەمگە تانىلا الادى. سۋرەتشٸ دە سولاي.
جاس قازاق: «قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ەلەمگە تانىلۋى قالاي?» دەگەندە, اۋدارما مەسەلەسٸن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى دەگەنٸڭٸز عوي?
تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ: «ەدەبيەتتٸڭ, ٶنەردٸڭ باعىن كٶتەرۋدە بيلٸكتٸڭ ەسەرٸ مول» دەگەندەگٸ ويدىڭ بٸر استارى دا وسى. ەلەمدٸك دەڭگەيٸنە جارايدى دەگەن دٷنيەلەردٸ اۋدارۋ مەسەلەسٸنە كٶڭٸل بٶلۋ كەرەك. وسى ۋاقىتقا دەيٸن كٶڭٸل بٶلٸنبەدٸ دەمەيمٸن. مەدەنيەت, ٶنەر سالاسىن باسقارىپ وتىرعاندار ٸشٸندە ٸرٸ تۇلعالاردىڭ جوق بولۋىنىڭ بۇعان تٸكەلەي ەسەرٸ بار. «انا شىعارما, مىنا تۋىندى اۋدارىلۋى كەرەك» دەپ باعدار بەرەتٸن ادام كەرەك. مينيسترلٸكتٸڭ تٷرلٸ سالالارىندا قىزمەتتە جٷرگەن ادامداردىڭ ەدەبيەتتٸ بٸلگەنٸن بىلاي قويا تۇرايىق, قازاقشا بٸلەتٸنٸنە قۋانامىز عوي قازٸر. قازاقشا ايتقانىمىزعا تٷسٸنسە, قازٸر سول دا ولجا. ياعني, كادرلارعا دا كٶپ نەرسە بايلانىستى. بۇرىن شىعارماسىنىڭ اۋدارىلۋىن دا, باسقانى دا جازۋشى ٶزٸ باسشىلىققا الاتىن. كٸتاپ اۋدارىلعان جاعدايدا اۋدارماشىعا دا قالاماقى تٶلەنەتٸن. قازٸر جازۋشى اۋدارماشىنىڭ ەڭبەگٸنە تٶلەنەتٸنٸنە كەپٸلدٸك بەرە المايدى. جەكەلەگەن, مٷمكٸندٸگٸ بار ادامدار عانا اۋدارتىپ جاتىر. بۇرىن ٶزگە ەلدەردٸڭ ەدەبيەتٸمەن دە جٷيەلٸ تٷردە تانىستىرىپ وتىراتىن جٷيە بار ەدٸ. وداق ىدىراعان سوڭ و دا بۇزىلدى. ەدەبيەت سالاسىنداعى پروبلەمالاردىڭ بارلىعىنىڭ شەشٸلۋٸ اينالىپ كەلگەندە بيلٸكتٸڭ مەسەلەنٸ شەشۋدەگٸ كٸسٸلٸگٸنە, ەدٸلدٸگٸنە بايلانىستى بولىپ وتىر.
جاس قازاق: نوبەل سىيلىعىنا قاتىستى ەڭگٸمە بولعاندا, كەيبٸر مەملەكەتتەردٸڭ ٶزدەرٸنٸڭ تالانتتى جازۋشىلارىنا وسى سىيلىقتى الىپ بەرۋ ٷشٸن مٷددەلٸ ساياسات جٷرگٸزگەندٸگٸ دە ايتىلادى. بٸزگە دە وسىنداي ساياسات كەرەك پە? ٶيتكەنٸ, قازٸر ورتاازييالىق ەدەبيەتكە باتىس تاراپىنان نازار اۋدارۋ ارتىپ كەلە جاتقان كٶرٸنەدٸ. ەرتەڭگٸ كٷنٸ قانداس حالىقتاردىڭ ٶكٸلدەرٸ الىپ كەتٸپ, قازاق تاعى بارماق تٸستەپ قالماي ما?
تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ: نوبەل سىيلىعىن بەرۋ مەسەلەسٸنٸڭ دە ەدٸلەتسٸز شەشٸلگەن كەزدەرٸ بولعان. بۇل سىيلىق – دٷنيەجٷزٸلٸك مەدەنيەتتە ٶز ورنىن العان سىيلىق. كەيدە ساياساتقا بايلانىستىرىلعان جەرلەرٸ بار. ٶيتكەنٸ, ونى باسقارىپ وتىرعان دا ادامدار عوي. ادام جٷرگەن جەردە بەرٸن كٷتۋگە بولادى. دەگەنمەن ادامزات مەدەنيەتٸندەگٸ بارلىق سالانى قامتىپ, جوعارى نەتيجەگە جەتكەن ادامداردى ەلەپ-ەسكەرٸپ وتىرعان جەنە مەيلٸنشە ەدٸل شەشۋگە تىرىسىپ وتىرعان سىيلىق دەپ ۇعۋىمىز كەرەك. بۇل سىيلىق ٷلكەن ەدەبيەتكە بەرٸلەدٸ. ونى مەن زاۋ بيٸكتەگٸ اسىل نەرسە دەپ ۇعامىن. وعان بٸزدە لايىق شىعارمالار قازٸر بار ما, جوق پا, بۇل جاعى دٷدەمالداۋ. بٸزگە ەۋەلٸ ەدەبيەتٸمٸز بەن مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ جوعارى ٶرلەۋٸنە, باسقا ەلدەرگە لايىقتى تانىلۋىنا تيٸستٸ العىشارتتار جاساۋىمىزدىڭ ٶزٸ جەڭٸس بولار ەدٸ. جوعارى سىيلىق الماي-اق, ٶز ەدەبيەتٸندە مەڭگٸ شوقتىعى بيٸك بولىپ قالعان تۇلعالار دا از ەمەس. مىسالى, تولستويدى كٸم كەمسٸتە الادى? قاي لاۋرەاتتان تٶمەن قويا الاسىز? سىيلىق دەگەننٸڭ ٶزٸ – شارتتى نەرسە. وسى تۇرعىدا تاعى بٸر وي كەلەدٸ. ەر ەلدە ٶز ەلدەرٸنٸڭ ەر سالاداعى الىپتارىنا بەرەتٸن سىيلىقتارى بار. مىسالى, جاقىندا يسپان تەكتٸ ەلدەر اراسىنداعى ٷلكەن سىيلىقتى تاپسىرۋ رەسٸمٸ بولدى. تەلەديداردان كٶرٸپ وتىرىپ سٷيسٸنگەنٸم, بٸرتەكتٸ حالىقتار ٶز ٸشتەرٸنەن وسىنداي سىيلىقتارعا لايىقتى ادامداردى ٸزدەپ تاۋىپ جاتىر. مۇنىڭ ٶزٸ دە مەدەنيەت. وسىنى كٶرٸپ وتىرىپ ماعان مىناداي وي كەلدٸ. تٷركٸتەكتەس حالىقتار دا وسىنداي نەگە ۇيىمداستىرماسقا?! ول حالىقتاردىڭ بايلانىسىن ورناتادى, تۋىستىق سەزٸمٸن ارتتىرادى. بٸر-بٸرٸنە مۇناي, گاز, سۋ بەرٸپ تە ارالاسادى عوي. ول ساياسي جاعى. حالىق پەن حالىقتىڭ شىنايى بايلانىسىپ, تٷسٸنٸسۋٸ ٷشٸن ەدەبيەتتەگٸ, مەدەنيەتتەگٸ بايلانىس ٶتە قاجەت. قازٸر تٷركٸتەكتەس حالىقتاردىڭ جاقىنداسۋىندا بٸر كٸبٸرتٸك بار. بۇل بٸزدٸڭ باسىمىز بٸرٸكپەۋدەن تۋىپ تۇر. ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸزدەر, كەڭەس وداعى كەزٸندە بٸز ونىڭ قۇرامىنداعى ەلدەرمەن قالاي ارالاستىق? ولاردىڭ ەدەبيەتتەگٸ, مەدەنيەتتەگٸ الدىڭعى قاتارلى ٶكٸلدەرٸنٸڭ بەرٸن بٸلدٸك. سونىڭ سارقىندىسىنىڭ پايداسى بٸزگە ەلٸ كٷنگە تيٸپ جاتىر. ال بٷگٸنگٸ كٷنٸ باسقا ەلدەردٸڭ جاڭاعىداي ٷردٸسٸ بٸزگە ٶنەگە بولىپ جاتسا ەش ايىپ ەمەس. تٷركٸ تەكتەس حالىقتار ەدەبيەتٸنٸڭ مىقتى ٶكٸلدەرٸنە بەرٸلەتٸن سىيلىق بارى راس, بٸراق قازٸر ونىڭ ونشا بەدەلٸ بولماي تۇر.
جاس قازاق: «ەندٸگٸ جەردە جازۋشى, اقىن كەرەك ەمەس. ولار ٶزدەرٸ سىرقات, اۋرۋ ادامدار» دەگەن پٸكٸردٸ جاقىندا باسپاسٶز بەتٸندە ماتەماتيك اسقار جۇمادٸلداەۆ ايتتى. مۇنداي پٸكٸر نە سەبەپتەن ايتىلدى دەپ ويلايسىز? شىنىندا دا, بولاشاققا اقىن-جازۋشى كەرەك پە?
تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ: جاقىندا تولستويدىڭ بٸر جازباسىن وقىپ قالدىم. «كەلەشەكتە جازۋشىلار بٸز سيياقتى توم-توم شىعارمالار جازباۋى مٷمكٸن. تٸپتٸ كٶركەم نەرسەلەرگە بارۋ دا بٸرتە-بٸرتە تىيىلۋى مٷمكٸن. ماقالالىق نەرسەلەرمەن شەكتەلٸپ, سونى ەدەبيەت دەپ ەسەپتەپ, سونداي باعىتقا اۋىپ كەتۋٸ مٷمكٸن» دەپتٸ تولستوي. بۇل, ەرينە, قالام ۇستاپ جٷرگەن ادامدى ويلاندىرادى. تولستوي ايتقان نەرسەسٸن بٸلمەي ايتا سالاتىن ادام ەمەس قوي. مەنٸڭ الدىمدا «تولستوي سونى نەگە نەگٸزدەپ ايتتى?» دەگەن مەسەلە تۇردى. كەلگەن قورىتىندىم – ول قوعامداعى, ادامداردىڭ بويىنداعى ٶزگەرٸستەردٸ بايقاۋ ارقىلى جاسالعان پايىم. ادام جانىنداعى ٶزگەرٸستەرمەن ەدەبيەتتەگٸ, ٶنەردەگٸ ٶزگەرٸستەر تٸكەلەي بايلانىستى. بٷگٸنگٸ قوعامدا بولىپ جاتقان ٶزگەرٸستەردٸ ەركٸم ٶزٸنشە قابىلدايدى. بۇعان ادام اينالىسىپ جٷرگەن ماماندىقتىڭ دا ەسەرٸ بار. قالاي بولعاندا دا بٸزدٸڭ وقىرمانىمىز ازايدى. بٷگٸنگٸ ادامدار ساۋداعا, سونىڭ اينالاسىنداعى كەسٸپتەرگە جاقىن بولىپ كەتتٸ. «ەرتەڭ جازۋشىنىڭ كەرەگٸ بولماي قالادى» دەگەندٸ اسقار جۇمادٸلداەۆ ايتسا, وعان مەن تاڭ قالمايمىن دا. مەنٸڭ ويىمشا, جازۋشىلىقتىڭ جويىلۋى ٶتە ۇزاق پروتسەسس. ەر حالىقتىڭ ٶنەرگە, ەدەبيەتكە قاتىناسى ەر تٷرلٸ. بٸزدٸڭ قازاقتىڭ ٶنەرگە قاتىناسىن ەشقاشان جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بٸزدٸڭ حالىقتىڭ تاريحىندا قازاقتى ٶسٸرگەن دە, تەربيەلەگەن دە – وسى ەدەبيەت پەن ٶنەر. بٸزدٸڭ حالىق ٷشٸن ەدەبيەت پەن ٶنەردە تاۋسىلۋعا ەزٸرشە ەرتە. بٸراق بٸز ەرتە دەپ, كٸتاپ شىعارۋ, ونى ناسيحاتتاۋ ساياساتىن بەتٸمەن جٸبەرە بەرسەك, ونى مەرزٸمٸنەن ەرتەرەك سۋالدىرۋىمىز مٷمكٸن. كەيدە بٸزدٸڭ كٸتاپتارىمىزدى كٶرگەن وقىرماندار, تانىستارىمىز ونى قايدان الۋىمىزعا بولاتىنىن سۇرايدى. سوعان ايتار ۋەجٸمٸز جوق. قالاي بولعاندا كٸتاپ ساتۋدى ۇيىمداستىرۋ, ٷكٸمەتتٸڭ قولىندا عوي. كٸتاپتارىمىز دٷكەنگە تٷسپەسە, ونى وقىرماندارىمىز الا الماسا, وبال كٸمگە? ال سٶرەلەردە ورىس كٸتاپتارى تولىپ تۇر. ٷكٸمەت بۇل مەسەلەدە مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸنٸڭ تٸلەگٸنە قۇلاق اسسا جەتٸپ جاتىر. سوسىن مىناداي بٸر مەسەلە بار. قازٸر كٸتاپتار ارى كەتسە 2 مىڭ دانامەن شىعىپ جاتادى. 2 مىڭ دانامەن شىعۋعا تيٸس كٸتاپتار دا بار شىعار. بٸراق بٸزدٸڭ ەدەبيەتتە تۇتاس ۇرپاق بٸلۋگە تيٸس كٸتاپتار بار. سٸز سوندا ەۋەزوۆتٸ دە, مٷسٸرەپوۆتٸ دە 2 مىڭ دانامەن شىعاراسىز با? جانسٷگٸروۆتٸ شە? مايليندٸ? 2 مىڭ وقۋشى دەگەن بٸر قالانىڭ بٸر اۋدانىنىڭ وقۋشىسى دەۋٸمٸز كەرەك قوي. مەن ەدەبيەتكە قاتىستىسىن عانا ايتىپ وتىرمىن. تاريح بار عوي, تانىمدىق, ٶنەگەلٸك كٸتاپتار دا بار عوي. «ەرتەڭ تٸلٸمٸز قالاي بولادى?» دەپ تالاسۋىمىزدىڭ بٸر تٷيٸنٸ وسىندا جاتىر. وسىنى كٶرە-بٸلە جاساپ وتىرمىز. قازٸر ساياسات دەگەن بيٸك بٸر نەرسە بولىپ كەتتٸ. قازٸرگٸ ۇرپاق «ەۋەزوۆ كٸم? مٷسٸرەپوۆ كٸم?» دەسەڭ ويلانادى. «پەرۋاشەۆ كٸم? ەبٸلقاسىموۆ كٸم?» دەسەڭ, سارت ەتكٸزەدٸ. سوندا نە بولعانىمىز?
جاس قازاق: سٸزبەن ەڭگٸمەلەسە وتىرىپ, دراماتۋرگيياعا قاتىستى دا سۇراماي كەتۋگە بولماس. بۇل سالا بٷگٸنگٸ كٷن سۇرانىسىنا ٸلەسٸپ وتىر ما?
تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ: بۇل سالادا دا بايلانىس ٷزٸلٸپ قالدى. دراماتۋرگ نە جازىپ, نە قويىپ جاتىر, ونى رەجيسسەر بٸلمەيدٸ. رەجيسسەرلەردٸ دراماتۋرگتەر بٸلمەيدٸ. ولاردى بٸرٸكتٸرٸپ وتىرعان بٸر ورتالىق جوق. بۇرىن مينيسترلٸكتٸڭ رەپەرتۋارلىق كوللەگيياسى بار ەدٸ. پەسالار قابىلداناتىن, رەجيسسەرلەر كەپ تانىساتىن. قازٸر ول جوق. وسى بايلانىستىڭ ٷزٸلۋٸ دراماتۋرگييانىڭ عانا ەمەس, تەاتر سالاسىنىڭ الداعى ۋاقىتتا حالٸ مٷشكٸل بولۋىنا سەبەپ بولۋى عاجاپ ەمەس. كٶرەرمەن بار. تەاترلاردى كٶبەيتتٸك. وبلىس ورتالىقتارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸنەن قازاق تەاترلارىن اشتىق. بۇرىنعى پەسالاردى قايتا-قايتا كٶرسەتە بەرۋگە بولمايدى. اۋدارما دا مەڭگٸ ازىق بولا المايدى. كٶرەرمەن نەنٸ كٶرگٸسٸ كەلەدٸ, تەاتر سولاي قيسايۋعا مەجبٷر. بٷگٸنگٸ كٶرەرمەننٸڭ قازاقى عانا ەمەس, جالپى مەدەنيەتتەن اۋلاقتاپ بارا جاتقانى راس. ٶزٸ شەگٸنٸستە جٷرگەن كٶرەرمەندٸ تەاترعا كەلتٸرۋ ٷشٸن سولاردىڭ نەنٸ جاقسى كٶرەتٸنٸنە وراي بەيٸمدەلٸپ, كومەدييانى, مەلودرامانى كٶبٸرەك قولاي كٶرەتٸن جاعداي بايقالىپ تۇر. ونىڭ ٸشٸندە ارزانداۋ, جەڭٸل كٷلكٸگە قۇرىلعاندارى دا بار. ونى تەاترعا بارىپ ايتايىن دەسەڭٸز, كٶرەرمەن كٶرٸپ وتىر. سوندىقتان رەپەرتۋاردان الىپ تاستاي المايدى. تەاتر جۇرتشىششىققا ٶنەر كٶرسەتەتٸن ورىن عانا ەمەس, تەربيە ورنى دا. تەاتر – ٷلكەن مەكتەپ. تەاتردىڭ كٶرەرمەن ىڭعايىنداعى نەرسەلەردٸ بەرە وتىرىپ, ولاردى ويلى, سۇلۋ نەرسەلەرگە جەتەلەپ كەتۋگە دە مٷمكٸندٸگٸ بار. كٶرەرمەن جاقسى نەرسەنٸ كٸمنٸڭ جازعانىن انىقتاپ جاتپاستان-اق كٶرەدٸ. نەمٸس جازدى ما, اعىلشىن جازدى ما, ورىس جازدى ما, جاقسى نەرسە بەرٸبٸر قابىلدانادى. مەنٸڭ بايقاۋىمشا, قازٸر پەسا جازىپ جٷرگەن جٸگٸتتەردٸڭ ٶزٸ ساناۋلى. مارقۇم بولعان كٸسٸلەردٸ ايتپاي-اق قويايىق, جازىپ جٷرگەندەردٸڭ كٶبٸ مەن قاتارلى. جاستار اراسىندا دراما جازىپ جٷرگەندەردٸ سيرەك كٶرەمٸن. مۇنى الداعى ۋاقىتتا تەاتر سالاسىنا كەلەتٸن قيىندىقتىڭ, داعدارىستىڭ كٶرٸنٸسٸ دەپ ەسەپتەۋٸمٸز كەرەك. اينالىپ كەلگەندە, دراماتۋرگتەردٸ دە تەربيەلەۋ كەرەك. ادام بٸردەڭە جازۋ ٷشٸن قىزىعۋشىلىق بولۋ كەرەك. جازىلدى, قويىلدى, بٸراق وعان بەرٸلٸپ جاتقان قالاماقى جوق. كٸم جازادى? بۇرىنعى جازعاندار جازار. دەمەك, تەاتر سالاسىندا دا بيلٸكتٸڭ قاتتى ويلاناتىن رەتٸ كەلٸپ تۇر.
قورىتىندىلاپ ايتار بولساق, بٸزدٸڭ مەدەنيەت, ەدەبيەت سالاسى جاڭا شارالاردىڭ كەرەكتٸگٸن مەڭزەگەن تۇستا تۇر. ونى مەملەكەت شەشپەيتٸن بولسا, وندا بٸزدٸڭ ەدەبيەتتٸ, مەدەنيەتتٸ قۇلدىراۋ كٷتٸپ تۇر دەمەسكە شارا جوق.
سۇحباتتى تەرگەن: اسىلان تٸلەگەن
