Jazýshy Tynymbai Nurmaǵambetov bir áńgimesinde jýrnalisterge ókpeli ekenin aitqan edi. «Suhbat alamyn dep keledi de, avtordyń shyǵarmashyǵy týraly múlde bilmeidi. Sodan keiin olarmen ne týraly áńgimelesýge bolady?» dep renishin bildirgen bolatyn. Jazýshynyń ár jerden bir kórine bermeitini, ádebi jiyndarda tóbe kórsetpeitini ras. Suhbattary bir de bir saitta joq. Esesine qai jazǵany da jurttyń aýzynda júretin talantty qalamger ekenine daý joq.
Ulttyq kitaphana muraǵatynan «Jas qazaq» gazetiniń 2005 jylǵy tigindisin aqtaryp otyryp, bizdiń jazýshymyzdyń aǵynan aqtarylǵan suhbatyn oqydyq. (№26. 1 shilde, 2005 jyl). Suhbatty júrgizgender – marqum aqyn, ádebiettanýshy Ámirhan Balqybek pen aqyn, jýrnalist Esei Jeńisuly.
Jazýshynyń 13 jyl burynǵy suhbatyn oqyǵanda kúni keshe jaryq kórgen áńgimedei áser aldyq. Bylaiynsha, suhbatta aitqan áńgimeler áli de mańyzyn joiǵan joq, búgingi kúnniń ózekti máseleleri desek bolatyndai. Sol úshin kóldei suhbatty qaita terip, qalyń oqyrmanmen bólisýdi jón kórdik.
Jas qazaq: Orys ádebietinde «derevenskaia proza» degen proza bar, «tihaia poeziia» degen poeziia bar. Qazaq ádebietindegi sol «derevenskaia prozanyń» ókili retinde jurt sizdi ataidy. Sońǵy ýaqytta baiqaǵanymyz, siz sol taqyryptan – aýyl taqyrybynan shyǵa bastaǵan sekildisiz. Álemdik, búkiladamzattyq taqyryptarǵa qalam tarta bastaǵandaisyz. Jańa óris izdeýińizge ne sebep boldy?
Tynymbai Nurmaǵambetov: Jazýshy únemi qozǵalysta, ózgeriste bolýy kerek. Iá, ras, men kezinde aýyl ádebietine kóp qalam tarttym. Bul maǵan ońtaily boldy. Aýylda týyp, aýylda ósken adammyn. Aýyldyń barlyq tirshiligin bala jastan kórip, kókiregime sińirip óstim. Ádebietke kelýimniń ózi meniń osy taqyrypty jaza alatyndyǵymdy sezý arqyly bolǵan bolýy tiis. Men alǵash ádebietke kelgende Qalihan, Saiyn, Ákim, bári de aýyl taqyrybyna jazatyn. Jáne olar jaqsy jazdy. Bizdiń júregimizge jaqsy áser etti. Ózimniń de sol taqyrypqa jazǵym keldi. Jazsam qolymnan keletindei bolyp turdy. Aýyl taqyryby degende, biz taqyrǵa shyqqan shóp emespiz. Aldymyzda – Beiimbet. Jazýshylarymyzdyń bári alǵashqy qadamyn aýyl taqyrybynan bastaǵan ǵoi. Áýezovtiń de, Músirepovtiń de alǵashqy áńgimeleri aýyl taqyrybynda. Sondyqtan bizdiń aýyl taqyrybyna jazýymyz – tabiǵi nárse. Al keiin basqa taqyryptarǵa qalam tartý máselesine kelsek, bul da bir jaiylym aýystyrý siiaqty. Adam ne oqysa, sonyń áseri bolýǵa tiis. Bizge alǵashqy kezde jańa ataǵan jazýshylarymyzdyń shyǵarmalary áser etse, keiinnen álem ádebietiniń áseri tidi. Álem ádebietiniń, túgel demei-aq qoiaiyn, birsypyrasynyń dámin tattym. Endeshe biz nege bir orynda qalyp qoiýymyz kerek. Ádebiet úshin 10-20 jyl keshe ǵana siiaqtanyp qala beredi ǵoi. Ǵasyrda birneshe ret tolqyn jańaryp, birneshe ret jańa aǵys paida bolyp jatsa, ol ádebiet úshin úlken qubylys.
Jas qazaq: Osy atalǵan áńgimelerińizde mistikalyq saryn basym siiaqty. Muny qalai qabyldaýǵa bolady?
Tynymbai Nurmaǵambetov: Mistika álemdik ádebiette ejelden bar. Bizdiń ádebiette bul taqyrypqa barǵandar sirek. Men de boilap baryp kettim dep oilamaimyn. Mistika elementteri burynǵy áńgimelerimde bar-tuǵyn. Mysaly, «Kene» degen áńgimemde. Búgingi kúnniń sitýatsiialaryn berýge mistika ońtaily. Atalǵan áńgimelerde bolǵan oqiǵalardy qupiialap berýge tiis tustar boldy. «Aýǵandyq qustar» áńgimesin alaiyq. Avtordyń da jaqsy kóretin nárseleri bolady. Sol áńgimemdi ózim jaqsy kóremin. Onda kúlkileý jaǵdailardy sýrettep otyrǵandai kóringenmen, ishki ózeginde úlken oi aittym dep otyrmyn. Qustardyń ózge elde júrgenimen, týǵan jeri úshin kúresýi, ushaqtyń bortyna soǵylýy… jalpy fantasmagoriialyq deýge keledi. Aityp otyrǵanymdai, bul ádebiette bar nárse. Mistikaǵa barý – jańasha ádis qoldaný siiaqty. Al oqyrman qalai qabyldaidy degenge kelsek, ol oqyrmannyń óresine bailanysty. Realistik nárseni jaqsy kóretinder de bolady, mistikany da unatatyndar bolady. Oqyrman ózin qalai qalyptastyrdy, áńgime sonda.
Ádebiettegi ózgeris nemese jeke jazýshynyń shyǵarmashylyǵyndaǵy ózgeris jasqa qaramaidy. Otyzda da, elýde de ózgerýge bolady. Jazýshy burylý úshin sol mejege qai ýaqytta keldi, másele sonda. Sosyn bul áńgimeni óz ádebietimizdiń deńgeiimen bailanystyryp aitsaq, biz dúniejúzilik ádebietpen erte sýsyndaǵan bolsaq, erte burylǵan bolar edik. Jaqsy nárselerdi qazirgiden de kóbirek bergen bolýymyz múmkin edi. Biz ádebietke jaiaý kelgen adamdar sekildimiz. Oqý, jumys isteý arqyly… Ádebiette shyn ózgerip, ósip otyramyn degen adam ádebiettiń óziniń ǵana aýrýymen aýyrýy kerek. Ásirese, prozashy. Proza «anany da, mynany da igerip ketemin, bastyq ta bolamyn» degendi kótermeidi. HIH ǵasyrda orys ádebietin jasaǵan klassikterdiń bári – aristokrattar. Olar «erteń meniń úiimde ne bolady, ne qoiady?» dep júrgen adamdar emes. Sol úlgi orys ádebietiniń búginine de úlgi boldy. Orys ádebietiniń biz biletin Astafevteri, Raspýtinderi, Belovtary esh jerde jumys istemeidi. Dástúr jalǵasty. Óitkeni, olar ádebietpen aýyrý qajettigin bildi. Aristokrattar ne úshin jumys istemedi? Másele kúnkóriste ǵana emes. Prozanyń júgi aqyndyqtyń júginen áldeqaida aýyr. Mynadai derek aitaiyn. Raspýtindi orystar erte baǵalady. Ol ózi de baǵalaýǵa turatyn adam. «Sotsialistik eńbek Eri» ataǵyn berdi. Birde sol Raspýtinge «Pravdanyń» Irkýtskidegi tilshisi bolýǵa usynys túsipti. Ondaǵy nietteri de durys. «Osy jigit áreketsiz kóp otyryp qaldy. Jurtpen aralassa qaitedi?» degen niet. Raspýtin bas tartypty. «Meniń jumysym onsyz da jetip jatyr» depti ol. «Pravdanyń» tilshisi bolsa, gazettiń kúndelikti tapsyrmasy bolady ǵoi. Eń bastysy – jazýshynyń erkindikte bolýy, erkin oilaýy. Ne jazǵyń keledi, jaz, qaida barǵyń keledi, bar – jazýshy osyndai jaǵdaida bolýy kerek. Sonda ǵana ózgerýge, burylýǵa nemese ádebiette bir jańa nátijelerge jetýge bolady. Shyǵys halyqtary kóbinese qyzmetti joǵary qoiady. Bul – dert. Qyzmetten ketse ózin sanattan shyǵyp qalatyndai kóredi. Osy aýrý bizdiń kóbimizdi qurtty. Men osyǵan bir mysal aitaiyn. Shyńǵys Aitmatov «Qosh bol, Gúlsaryny» jazǵan kezde belgili kompozitor Shostakovichtiń yqylasy qatty qulapty. Máskeý túbindegi demalys úileriniń birinde Aitmatovpen birge demalyp jatyp: «Shyńǵys, sen jumysty qoiýyń kerek. Sendei jazýshyǵa kinematografister odaǵynyń tóraǵasy bolyp ne kerek?» – deidi. Muny Shyńǵystyń óz maqalasynan oqydym. Shyqań óziniń jumysy shyǵarmashylyǵyna kedergi jasamaitynyn aitady. Mundaǵy aitpaǵym, bizdegi úlken tulǵalardyń ózi qyzmetpen qoshtasýǵa bara almaǵan. Nazarda júrgisi keledi. Jazýshynyń nazarda júrýi shart emes. Jazýshynyń shyǵarmasy nazarda bolýy kerek. Ózi, meili, ekinshi ne úshinshi qatarda júrsin. Jazýshy qai biikke shyqsa da shyǵarmasy arqyly shyǵady ǵoi. Bizde osyny jeńe almaǵan jazýshylar kóp. Jasyratyn, eshteńesi joq, bizdiń aldymyzdaǵy býynnyń ókilderiniń birazy qyzmet arqyly óziniń múmkindiginen airyldy. Men Saiyn Muratbekov pen Ábish Kekilbaev ekeýine de qyzmettiń zardaby tidi desem, ol kisilerdiń kóńiline tiedi dep oilamaimyn.
Jas qazaq: «Men búgingi zamannyń keiipkerin taba almai júrmin». Osyndai oidy Dýlat Isabekov aǵamyz bastap, múiizi qaraǵaidai biraz jazýshylarymyz aitty. Keiipkerdi alystan nemese jaqynnan izdeýdiń qanshalyqty aiyrmashylyǵy bar? Qandai keiipkerdi taýyp, qandai másele kóterse de, ony alyp shyǵý jazýshynyń óresine bailanysty emes pe?
Tynymbai Nurmaǵambetov: Birinshiden, Dýlattyń «keiipker taba almai júrmin» degen sózin ózi úshin bergen jaýap dep esepteýimiz kerek. Jaqynda Saiyn Muratbekov bir suhbatynda: «Dýlat súidedi ǵoi, basqalar da tappai júrgen shyǵar», – dep qaldy. Bir jazýshynyń jaýabyn búkil ádebiettiń jaýaby dep esepteýge bolmaidy. Qazirgi jaǵdaida men Dýlatty túsinemin. Ol saiasatqa da aralasyp júr, basqa da sharýalary az emes. Jalpy adam ózi birneshe máselemen qatar ainalysqanda osyndai daǵdarysqa tap bolýy ábden múmkin. Jazamyn degen jazýshyǵa taqyryp tabylady. Óz zamanynan keltire me, basqa dáýirden ala ma, óziniń oqyǵan-toqyǵany bar, súisingeni bar, túisingeni bar, jerkengeni bar, sonyń arasynan jazýshy ózi jany qalaǵan nárseni alýǵa tiis. «Aiqai» atty povesimde nege men basqa eldiń máselesine, dertine qalam tarttym? Ol maǵan ońai bolǵan joq. Túrik halqymen týyspyz degenimizben, turmys-tirshiligimizde aiyrmashylyqtar kóp. Keibir máselelerge qatysty keńesshiler kómegine de júgindim. Túrikterdiń kiim kiiýi, júrip-turýy, tamaq ishýi – bárin durys keltirmei taǵy bolmaidy. Ol taqyrypqa barǵan sebebim, jalpy sol povestiń jelisindegi oqiǵa bizdiń elimizde de bolǵan desek qatelespeimiz. Alapes degen aýrý men týǵan Qyzylorda oblysynda da etek jaiǵan kezder ótken. Alǵashqy kezderi alapespen aýyrǵan adamdardy barsakelmes araldarǵa aparyp tastaý oqiǵalary da kezdesken. Bul jaily maǵan aitqan birli-jarym kisiler de boldy. Bul taqyrypqa nege bardym? Mundaǵy oi – eki halyqtyń arasyndaǵy óshpendiliktiń zardabyn kórsetý. Povestiń sońǵy jaǵyna qarai keiipker grek shaly Arkisalai elesimen kezedskende: «Nege men osyndai jazaǵa laiyq boldym? Men qolbasshy aidaǵan jerge baratyn qarapaiym jaýyngermin ǵoi. Bárine kináli sultandar ǵoi», – deitini bar. Táńiri beinesindegi Arkisalai: «Senderdiń júrektilikteriń, jigerlilikteriń bolmasa, olar jeńiske jete almas edi. Báribir qan keship júrgen – sender», – dep jaýap qatady. Maǵan bul tusta shyǵarmanyń oiyn arttyrý qymbat. Bul kitabym kóp taralymmen de tarai qoiǵan joq. Degenmen ol meniń bir sátti týyndym bolyp qalatyn shyǵar dep oilaimyn.
Jas qazaq: «Aiqai» az taralymmen tarady dedińiz. Báribir ádebi orta habardar bolýy tiis qoi. Osydan kelip, syn máselesin qozǵasaq… «Bizde ádebi syn múlde joq» degen pikir de joq emes.
Tynymbai Nurmaǵambetov: Joq dep aitsaq, taǵy yńǵaisyz. Joq dep sóilegenniń ózi jaqsy emes. Óitkeni, syn jazylmaǵanmen, synshylarda «jazsam» degen oi bolýy múmkin. Áli synshymyn dep júrgen jigitter bolýy múmkin. Árine, synnyń ýaqyty álsiredi. Oǵan bir jaǵynan ýaqyt kináli bolsa, ekinshi jaǵynan, bizdiń ádebiet pen ónerge degen saiasatymyz kináli. Qazir qazaq ádebietiniń baǵy janyp turǵan shaq emes. Ádebiet ekinshi másele bolyp qaldy. Basty baǵyt saiasat pen ekonomikaǵa aýysyp ketti. Biraq bul ýaqytsha bolar dep oilaimyn. Bul turǵyda optimistpin. Jalpy, ádebietin, ónerin qurmettemeitin el bolmaidy. Qazaqta ondai minez de joq. Qanshama ǵasyrlar boiy óner men ádebietti dáriptep kelgen halyq qoi. Bári de jol-jónekei durystalar dep oilaimyn.
Jas qazaq: Jaqynda Jazýshylar odaǵynyń 70 jyldyǵy ótti. Toi boldy, kesh ótti. Biraq sol jiynnan qalǵan jaqsy, mazmundy áńgime joq siiaqty. Shetten de sheneýnik jazýshylar kelgen siiaqty áser qaldyrdy. Shyńǵys Aitmatov baiandama jasady. Tyńdaǵandar «Shyqań keiingi qazaq prozasyn bilmeidi eken ǵoi. Baiaǵy Ahtanovty, baiaǵy Kekilbaevti aitady» desti.
Tynymbai Nurmaǵanbetov: Árine, bilmeidi. Kim bildiredi olarǵa? Jáne bilmegeni úshin Aitmatov kináli emes. Búgingi ádebiettiń jai-kúii kináli. Aitmatov emes, biz ózimiz-ózimizdi bilip jatyrmyz ba? «Ádebietimizde qazir ne ózgeris?», «Qandai aǵys bar?» ózimizdi-ózimiz qoparyp oqyp jatyrmyz ba? Ádebiettiń ainalasyndaǵy nárselerdiń bárinde kibirtikter, qolaisyzdyqtar bolyp tur. Ádebi syilyqtardy berý máselesinde de alyp-qashty áńgimeler kóp. «Naǵyz júirikke bereiik» degen uǵym azaidy. Munyń bári ádebiettiń baǵy tómendeýine sebebin tigizip jatyr.
Jas qazaq: «Ádebi sheneýnikterdiń dáýiri júrip tur» deýge bolady ǵoi…
Tynymbai Nurmaǵanbetov: Muny kim qalai aitsa da, ózi biledi. Ainalyp kelgende bul-bizdegi qulyq-peiildiń ózgerýi. Bul arada biliktiń de áseri bar. Bilik úshin kim alǵany da, bergeni de báribir siiaqty. Biz ádebietke jańa kelgen kezde de, keiinnen bolsyn, ádebiet pen ónerde tulǵalar bolatyn. Solar ózi atmosfere jasaityn. Ádebiettegi uiatty, ádepti saqtaý, dástúrdi jalǵastyrý sondai tulǵalardyń yqpalymen júrgizilip jatatyn. Qazir bizde sondai tulǵalar azaiyp ketti. Kóbisi qyzmet atqarýshy, mindet atqarýshy adamdar bolyp ketti. Bul ádebiette ǵana emes, qoǵamda, ómirde alasarýymyz, arzandaýymyz degenge keletin shyǵar.
Jas qazaq: Osy arada siz aitqan Markestiń «Júz jyldyq jalǵyzdyǵy» týraly oi qosa ketsek. «Bul – ortanqol, jýrnalistik elementter basym shyǵarma» degen pikir aqparat quraldarynyń birinde aitylyp ta ketti. Bul ne degen sóz?
Tynymbai Nurmaǵambetov: Ádebiettegi eń qaýipti nárse – adamnyń oilanbai sóileýi jáne oiyna kelgendi aita salýy. Jurtpen sanaspaý, aǵymmen sanaspaý – nadandyqqa jeteleitin nárse. Sonda Batysty, Amerikany, búkil dúniejúzin tabyndyrǵan shyǵarmaǵa, «teńdesi joq» dep baǵa berilgen shyǵarmaǵa bir adamnyń kóńili tolmaidy jáne tolmaityndyǵyn baspasózde aitady. Maǵan bul jai túsiniksiz. Oiyna kelgenin aita salý tendentsiia bolyp bara jatyr. Árkim ot basynda, avtobýsta, tipti takside kele jatyp túrli oiǵa berilýi múmkin ǵoi. Buryn adam óz oiyn qoǵamnyń minezine baǵyndyra sóileý degen bolatyn. Demokratiia osy dep aita berý jón emes. Sondai pikirler aitý arqyly «men birdeńeni buzyp-jardym» dep oilaityndar da bar. Eger ólermendene bersek, bárin de joq qylýǵa bolady. «Júz jyldyq jalǵyzdyq» – júz jylda bir keletin dúnieniń biri. Shynynda da, bir qaraǵanda onyń jýrnaoistik elementtermen astasqan stili bar. Ol – Markestiń óz ereksheligi. Biz jazýshy qandai formamen berse de, onyń túpki aitar oiyn ustaýymyz kerek.
Jas qazaq: «Ádebiette, ónerde atmosfera jasaityn tulǵalar qalmai barady» dep qaldyńyz. Qazir ádebiette, jalpy qoǵamda oi aitatyn, sabyrǵa shaqyratyn, tulǵa bolýǵa tiis, úlkendik kórsetetin sizderdiń býyn emes pe?
Tynymbai Nurmaǵambetov: Qoǵamda, ádebiette, ónerde qalyptasqan dástúrler bolady. Úlkendi syilaý, aqsaqaldyqqa jaraý degen siiaqty… Onyń ziiandy jaqtary da bolǵan shyǵar. Biraq negizinen onyń bizdiń ádebiet úshin jaqsylyǵy kóp bolǵan. «Ol áli de bolar edi, nege qazir joq?» degen yńǵaida qoiyp otyrsyzdar ǵoi suraqty? Áýezovter, Músirepovter, Muqanovtar óz zamanynda aqsaqaldyq jasady. Bir qyzyǵy, olardyń bir-birimen kelispegen máseleleri de kóp. Olardyń arasyndaǵy ókpe, daý búgingiden asyp túspese, kem emes. biraq ádebiettiń múddesine kelgende olar ókpelesýdi umytqan, ol qasietti jeńgen. Al bizdiń búgingi býyn (alpystan asqannyń bárin bir býyn dei berýge bolady ǵoi) ekeýara, úsheýara daýlasqan jaǵdailar kóp bolyp ketti. Bul qalai bolǵanda da bizdiń aqsaqaldarymyzdyń álsizdigi bolyp otyr. «Ananyki durys, mynanyki durys» dep bireýine ish tartýdyń da qajeti joq. Mysalǵa, eki Muhtardyń Shyńǵys han týraly talasy. Shyńǵys hannyń boiynda, izdeseńiz izgilik te, qatigezdik te jetedi. Oǵan bola talasýdyń keregi joq. Árkim óz pikirinde qala berýge bolady. Jańa ózderińiz Markestiń uly týyndysy jaily jaryq kórgen soraqy oidy aityp qaldyńyzdar. Biz nege sondai oilardyń jeteginde ketýimiz kerek? Pikirtalastyń bolǵany qoǵamnyń ósýi úshin de jaqsy. Pikirtalas máńgi bolý kerek. Ádebietke tym-tyrystyq jaraspaidy. Biraq «men aitqanǵa sen nege ilanbaisyń?» dep ókpelep, birin-birin jaý tutyp ketý degen maǵan túsiniksiz. Ol – yńǵaisyz nárse. Ol – nashar ónege. Jeńilip qalǵan jaqtyń ońbai qalatyn da eshteńesi joq. Shyńǵys han áli de Shyńǵys han. Áli bálen ǵasyr Shyńǵys han bola beredi. Ol úshin áli talai adam daýlasady. Mundai talasqa bola ekeýara bir-birimizdi jaý kóre beretin bolsaq, bizdiń ádebiettiń endigi baqany bolady dep júrgen azamattardyń óskendigine jatpaidy.
Jas qazaq: Siz ádebiette maidanda qyryq jylǵa jýyq júrsiz ǵoi. Qalai oilaisyz, osy ýaqytta qazaq ádebieti evoliýtsiialyq ósý jolynan ótti me?
Tynymbai Nurmaǵambetov: Jalpy bizdiń ádebiet – baqytyna qarai basqa eldiń ádebietinen kem túspei, jarysa kelgen ádebiet. Bul bizdiń jazba ádebietimizdegi alǵashqy tulǵalarymyzdyń óte talantty bolýynan dep esepteimin. Máselen, Áýezovtiń, Mailinniń, Músirepovtiń alǵashqy áńgime-hikaiattarynyń ózi álemdik ádebietpen salystyrsańyz da qatardan qalǵan dúnie emes. Ol kisiler ultty damytý úshin, ultynyń ádebieti basqa esh eldiń ádebietinen kem bolmas úshin kóp eńbek etti. Ol jón-jónekei qatty ósti. Meniń oiymsha, Áýezovtiń «Abai joly» romanyndai dúnie eń bizdiń ádebietimizde qaita týmaidy. Qazaq qansha jasasa, «Abai joly» – sonsha qashyqtyqqa jaraityndai epopeialyq dúnie. Músirepovtiń áńgimeleri – dúniejúzilik qalamgerlerdiń deńgeiindei jazylǵan shyǵarmalar. Árine, Músirepovti basqa jurt Áýezovtei aýdaryp, qabyldaǵan joq. Biz óz ádebietimizdi ózimiz tanityn ýaqytqa jettik qoi. Sol siiaqty, Mailinniń áńgimeleri. Biaǵańnyń ózi – ádebiette qaitalanbaityn tulǵa. Onyń maqalalarynyń ózi áńgimege uqsap ketedi, tógilip turady. «Kúlpash», «Daýdyń basy Dairabaidyń kók siyry», «Arystanbaidyń Muqyshy», t.b.úzik-úzik injý-marjandar. Ony tininen aiyrmai, sol kúiinde ádemi aýdarsa, qai-qai eldiń oqyrmanyn da súisintedi. Jalpy ósý degen – shartty uǵym. Áýezovterden, Músirepovterden, Jansúgirovterden ósý, olardan artý degen ońai emes. biraq sony laiyqty jalǵastyrýdyń ózi – ósý. Al men «laiyqty jalǵastyrýlar bolmady» dep aita almaimyn. Poeziiada keshegi Muqaǵalilar, keshegi Jumekender, búgingi Tumanbailar, Qadyrlar jalǵastyrmady ma?! Jalǵastyrdy. Olar poeziiany jańa biikterge kóterdi. Prozadan Táken Álimqulovtyń, Saiyn Muratbekovtiń, Ábish Kekilbaevtiń, Tólen Ábdikovtiń shyǵarmalary – aldyńǵy aǵalardyń zańdy jalǵasy bolǵan dúnieler. Demek, ádebiettiń biz áńgimelesip otyrǵan kúnge deiingi kúiin jaman atai almaimyz. Al aldaǵy ýaqytta osy qalypty yrǵaq óziniń jaratylysyn buzyp almai ma, osy aǵys óziniń arnasyn úzip almai ma? Osyǵan biz qazir kúdikpen qaraimyz. Árine, sońymyzdan kele jatqan jigitterdiń jazǵandaryn qarap otyramyz. Joq deýge bolmaidy. Biraq tap jańaǵy Muqaǵali, Jumekenderdiń deńgeiindegi shyǵarmalar bar dep aita almaimyn. Bálkim, poeziiamyzda bar shyǵar. Keide Qazaq radiosynan jas jigitterdiń óleńderin tyńdap turam, gazetke shyqqandaryn oqyp turam. Al prozada eleń etkizerdei eshteńe oqi almai júrmin. Ras, ózimizge tete jigitter bar. Olar buryn da jazyp júrgen, qazir de jazyp júr. Biraq otyzdyń ishindegi jastardan da úlken dúnie kútýge bolady ǵoi. Bizdiń zamanymyzda ádebietke kelem degenderdiń tóbeleri jiyrma-otyzynda-aq kóringen. Kim ekeni, qolynan ne keletini ańǵarylǵan. Ózimiz de otyzdyń mańynda tóbe kórsetkenbiz. Demek, búgingi jastardan sondai úmitter kútýimiz zańdy. Olardan eshqashan úmit úzýge bolmaidy. Óitkeni, halyq bar, topyraq bar. Ádebiet pen óner adamdarynyń tirshiligi – bir qupiia tirshilik qoi. Kútpegen jerden bireý jarq ete qalýy múmkin. Tipti bir otbasynda adam bolmaidy dep júrgen bala bolashaqta búkil otbasyn asyraýy múmkin. Sol siiaqty ádebiette de «oi, eshkim joq qoi» dep otyrǵanda, bizde de ósip kele jatqandar bar shyǵar. Ádebietke kelý degen de qyzyq. Bireý jiyrmasynda keledi, bireý qyryq jasynda keledi. Ol ózi bir qupiia kúsh. Tipti keide jazýshy bolatyn adam adasyp basqa júredi. Ol múmkin munaishy bolyp júrgen shyǵar. Matematikany qýyp júrgen júrgen shyǵar. Ol kúnderdiń kúni ádebietke aýady. «Halyq bar jerde talant bolmaidy» degendi bizdiń aitýǵa haqymyz joq. Bizde eń aldymen biliktiń óner men ádebietke degen kózqarasy túzelý kerek. Bul salalarǵa únemi qamqorlyq kerek. Buryn jaǵdai jalpy ádebietke jasalyndy. Endi jeke adamǵa jasalýy kerek. Odaqqa múshe degen 700 adam jalpy lek qoi. 700 adamnyń ishinde qalam terbep júrgeni 200 bola ma, 100 be, Qudai bilsin. Endigi jerde ádebiette de, ónerde de úmit kúttiretin jandardyń jeke basyna jaǵdai jasalýy kerek. Óitkeni, ómir súrý burynǵydan kúrdeli bolyp ketti. Ónerden góri ádebietke kelýdiń azaby aýyrlaý. Mýzykanttar tez kórinedi. Olarǵa ózi oryndaityn týyndysyn basqa tilge aýdarýdyń keregi joq. Shynynda da úzdik dúnie bolsa, túpnusqa qalpynda álemge tanyla alady. Sýretshi de solai.
Jas qazaq: «Qazaq ádebietiniń álemge tanylýy qalai?» degende, aýdarma máselesin aitpai ketýge bolmaidy degenińiz ǵoi?
Tynymbai Nurmaǵambetov: «Ádebiettiń, ónerdiń baǵyn kóterýde biliktiń áseri mol» degendegi oidyń bir astary da osy. Álemdik deńgeiine jaraidy degen dúnielerdi aýdarý máselesine kóńil bólý kerek. Osy ýaqytqa deiin kóńil bólinbedi demeimin. Mádeniet, óner salasyn basqaryp otyrǵandar ishinde iri tulǵalardyń joq bolýynyń buǵan tikelei áseri bar. «Ana shyǵarma, myna týyndy aýdarylýy kerek» dep baǵdar beretin adam kerek. Ministrliktiń túrli salalarynda qyzmette júrgen adamdardyń ádebietti bilgenin bylai qoia turaiyq, qazaqsha biletinine qýanamyz ǵoi qazir. Qazaqsha aitqanymyzǵa túsinse, qazir sol da olja. Iaǵni, kadrlarǵa da kóp nárse bailanysty. Buryn shyǵarmasynyń aýdarylýyn da, basqany da jazýshy ózi basshylyqqa alatyn. Kitap aýdarylǵan jaǵdaida aýdarmashyǵa da qalamaqy tólenetin. Qazir jazýshy aýdarmashynyń eńbegine tólenetinine kepildik bere almaidy. Jekelegen, múmkindigi bar adamdar ǵana aýdartyp jatyr. Buryn ózge elderdiń ádebietimen de júieli túrde tanystyryp otyratyn júie bar edi. Odaq ydyraǵan soń o da buzyldy. Ádebiet salasyndaǵy problemalardyń barlyǵynyń sheshilýi ainalyp kelgende biliktiń máseleni sheshýdegi kisiligine, ádildigine bailanysty bolyp otyr.
Jas qazaq: Nobel syilyǵyna qatysty áńgime bolǵanda, keibir memleketterdiń ózderiniń talantty jazýshylaryna osy syilyqty alyp berý úshin múddeli saiasat júrgizgendigi de aitylady. Bizge de osyndai saiasat kerek pe? Óitkeni, qazir ortaaziialyq ádebietke batys tarapynan nazar aýdarý artyp kele jatqan kórinedi. Erteńgi kúni qandas halyqtardyń ókilderi alyp ketip, qazaq taǵy barmaq tistep qalmai ma?
Tynymbai Nurmaǵambetov: Nobel syilyǵyn berý máselesiniń de ádiletsiz sheshilgen kezderi bolǵan. Bul syilyq – dúniejúzilik mádeniette óz ornyn alǵan syilyq. Keide saiasatqa bailanystyrylǵan jerleri bar. Óitkeni, ony basqaryp otyrǵan da adamdar ǵoi. Adam júrgen jerde bárin kútýge bolady. Degenmen adamzat mádenietindegi barlyq salany qamtyp, joǵary nátijege jetken adamdardy elep-eskerip otyrǵan jáne meilinshe ádil sheshýge tyrysyp otyrǵan syilyq dep uǵýymyz kerek. Bul syilyq úlken ádebietke beriledi. Ony men zaý biiktegi asyl nárse dep uǵamyn. Oǵan bizde laiyq shyǵarmalar qazir bar ma, joq pa, bul jaǵy dúdámaldaý. Bizge áýeli ádebietimiz ben mádenietimizdiń joǵary órleýine, basqa elderge laiyqty tanylýyna tiisti alǵysharttar jasaýymyzdyń ózi jeńis bolar edi. Joǵary syilyq almai-aq, óz ádebietinde máńgi shoqtyǵy biik bolyp qalǵan tulǵalar da az emes. Mysaly, Tolstoidy kim kemsite alady? Qai laýreattan tómen qoia alasyz? Syilyq degenniń ózi – shartty nárse. Osy turǵyda taǵy bir oi keledi. Ár elde óz elderiniń ár saladaǵy alyptaryna beretin syilyqtary bar. Mysaly, jaqynda ispan tekti elder arasyndaǵy úlken syilyqty tapsyrý rásimi boldy. Teledidardan kórip otyryp súisingenim, birtekti halyqtar óz ishterinen osyndai syilyqtarǵa laiyqty adamdardy izdep taýyp jatyr. Munyń ózi de mádeniet. Osyny kórip otyryp maǵan mynadai oi keldi. Túrkitektes halyqtar da osyndai nege uiymdastyrmasqa?! Ol halyqtardyń bailanysyn ornatady, týystyq sezimin arttyrady. Bir-birine munai, gaz, sý berip te aralasady ǵoi. Ol saiasi jaǵy. Halyq pen halyqtyń shynaiy bailanysyp, túsinisýi úshin ádebiettegi, mádeniettegi bailanys óte qajet. Qazir túrkitektes halyqtardyń jaqyndasýynda bir kibirtik bar. Bul bizdiń basymyz birikpeýden týyp tur. Ózderińiz bilesizder, Keńes odaǵy kezinde biz onyń quramyndaǵy eldermen qalai aralastyq? Olardyń ádebiettegi, mádeniettegi aldyńǵy qatarly ókilderiniń bárin bildik. Sonyń sarqyndysynyń paidasy bizge áli kúnge tiip jatyr. Al búgingi kúni basqa elderdiń jańaǵydai úrdisi bizge ónege bolyp jatsa esh aiyp emes. Túrki tektes halyqtar ádebietiniń myqty ókilderine beriletin syilyq bary ras, biraq qazir onyń onsha bedeli bolmai tur.
Jas qazaq: «Endigi jerde jazýshy, aqyn kerek emes. Olar ózderi syrqat, aýrý adamdar» degen pikirdi jaqynda baspasóz betinde matematik Asqar Jumadildaev aitty. Mundai pikir ne sebepten aityldy dep oilaisyz? Shynynda da, bolashaqqa aqyn-jazýshy kerek pe?
Tynymbai Nurmaǵambetov: Jaqynda Tolstoidyń bir jazbasyn oqyp qaldym. «Keleshekte jazýshylar biz siiaqty tom-tom shyǵarmalar jazbaýy múmkin. Tipti kórkem nárselerge barý da birte-birte tyiylýy múmkin. Maqalalyq nárselermen shektelip, sony ádebiet dep eseptep, sondai baǵytqa aýyp ketýi múmkin» depti Tolstoi. Bul, árine, qalam ustap júrgen adamdy oilandyrady. Tolstoi aitqan nársesin bilmei aita salatyn adam emes qoi. Meniń aldymda «Tolstoi sony nege negizdep aitty?» degen másele turdy. Kelgen qorytyndym – ol qoǵamdaǵy, adamdardyń boiyndaǵy ózgeristerdi baiqaý arqyly jasalǵan paiym. Adam janyndaǵy ózgeristermen ádebiettegi, ónerdegi ózgerister tikelei bailanysty. Búgingi qoǵamda bolyp jatqan ózgeristerdi árkim ózinshe qabyldaidy. Buǵan adam ainalysyp júrgen mamandyqtyń da áseri bar. Qalai bolǵanda da bizdiń oqyrmanymyz azaidy. Búgingi adamdar saýdaǵa, sonyń ainalasyndaǵy kásipterge jaqyn bolyp ketti. «Erteń jazýshynyń keregi bolmai qalady» degendi Asqar Jumadildaev aitsa, oǵan men tań qalmaimyn da. Meniń oiymsha, jazýshylyqtyń joiylýy óte uzaq protsess. Ár halyqtyń ónerge, ádebietke qatynasy ár túrli. Bizdiń qazaqtyń ónerge qatynasyn eshqashan joqqa shyǵarýǵa bolmaidy. Bizdiń halyqtyń tarihynda qazaqty ósirgen de, tárbielegen de – osy ádebiet pen óner. Bizdiń halyq úshin ádebiet pen ónerde taýsylýǵa ázirshe erte. Biraq biz erte dep, kitap shyǵarý, ony nasihattaý saiasatyn betimen jibere bersek, ony merziminen erterek sýaldyrýymyz múmkin. Keide bizdiń kitaptarymyzdy kórgen oqyrmandar, tanystarymyz ony qaidan alýymyzǵa bolatynyn suraidy. Soǵan aitar ýájimiz joq. Qalai bolǵanda kitap satýdy uiymdastyrý, úkimettiń qolynda ǵoi. Kitaptarymyz dúkenge túspese, ony oqyrmandarymyz ala almasa, obal kimge? Al sórelerde orys kitaptary tolyp tur. Úkimet bul máselede mektep muǵalimderiniń tilegine qulaq assa jetip jatyr. Sosyn mynadai bir másele bar. Qazir kitaptar ary ketse 2 myń danamen shyǵyp jatady. 2 myń danamen shyǵýǵa tiis kitaptar da bar shyǵar. Biraq bizdiń ádebiette tutas urpaq bilýge tiis kitaptar bar. Siz sonda Áýezovti de, Músirepovti de 2 myń danamen shyǵarasyz ba? Jansúgirovti she? Mailindi? 2 myń oqýshy degen bir qalanyń bir aýdanynyń oqýshysy deýimiz kerek qoi. Men ádebietke qatystysyn ǵana aityp otyrmyn. Tarih bar ǵoi, tanymdyq, ónegelik kitaptar da bar ǵoi. «Erteń tilimiz qalai bolady?» dep talasýymyzdyń bir túiini osynda jatyr. Osyny kóre-bile jasap otyrmyz. Qazir saiasat degen biik bir nárse bolyp ketti. Qazirgi urpaq «Áýezov kim? Músirepov kim?» deseń oilanady. «Perýashev kim? Ábilqasymov kim?» deseń, sart etkizedi. Sonda ne bolǵanymyz?
Jas qazaq: Sizben áńgimelese otyryp, dramatýrgiiaǵa qatysty da suramai ketýge bolmas. Bul sala búgingi kún suranysyna ilesip otyr ma?
Tynymbai Nurmaǵambetov: Bul salada da bailanys úzilip qaldy. Dramatýrg ne jazyp, ne qoiyp jatyr, ony rejisser bilmeidi. Rejisserlerdi dramatýrgter bilmeidi. Olardy biriktirip otyrǵan bir ortalyq joq. Buryn ministrliktiń repertýarlyq kollegiiasy bar edi. Pesalar qabyldanatyn, rejisserler kep tanysatyn. Qazir ol joq. Osy bailanystyń úzilýi dramatýrgiianyń ǵana emes, teatr salasynyń aldaǵy ýaqytta hali múshkil bolýyna sebep bolýy ǵajap emes. Kórermen bar. Teatrlardy kóbeittik. Oblys ortalyqtarynyń kópshiliginen qazaq teatrlaryn ashtyq. Burynǵy pesalardy qaita-qaita kórsete berýge bolmaidy. Aýdarma da máńgi azyq bola almaidy. Kórermen neni kórgisi keledi, teatr solai qisaiýǵa májbúr. Búgingi kórermenniń qazaqy ǵana emes, jalpy mádenietten aýlaqtap bara jatqany ras. Ózi sheginiste júrgen kórermendi teatrǵa keltirý úshin solardyń neni jaqsy kóretinine orai beiimdelip, komediiany, melodramany kóbirek qolai kóretin jaǵdai baiqalyp tur. Onyń ishinde arzandaý, jeńil kúlkige qurylǵandary da bar. Ony teatrǵa baryp aitaiyn deseńiz, kórermen kórip otyr. Sondyqtan repertýardan alyp tastai almaidy. Teatr jurtshyshyqqa óner kórsetetin oryn ǵana emes, tárbie orny da. Teatr – úlken mektep. Teatrdyń kórermen yńǵaiyndaǵy nárselerdi bere otyryp, olardy oily, sulý nárselerge jetelep ketýge de múmkindigi bar. Kórermen jaqsy nárseni kimniń jazǵanyn anyqtap jatpastan-aq kóredi. Nemis jazdy ma, aǵylshyn jazdy ma, orys jazdy ma, jaqsy nárse báribir qabyldanady. Meniń baiqaýymsha, qazir pesa jazyp júrgen jigitterdiń ózi sanaýly. Marqum bolǵan kisilerdi aitpai-aq qoiaiyq, jazyp júrgenderdiń kóbi men qatarly. Jastar arasynda drama jazyp júrgenderdi sirek kóremin. Muny aldaǵy ýaqytta teatr salasyna keletin qiyndyqtyń, daǵdarystyń kórinisi dep esepteýimiz kerek. Ainalyp kelgende, dramatýrgterdi de tárbieleý kerek. Adam birdeńe jazý úshin qyzyǵýshylyq bolý kerek. Jazyldy, qoiyldy, biraq oǵan berilip jatqan qalamaqy joq. Kim jazady? Burynǵy jazǵandar jazar. Demek, teatr salasynda da biliktiń qatty oilanatyn reti kelip tur.
Qorytyndylap aitar bolsaq, bizdiń mádeniet, ádebiet salasy jańa sharalardyń kerektigin meńzegen tusta tur. Ony memleket sheshpeitin bolsa, onda bizdiń ádebietti, mádenietti quldyraý kútip tur demeske shara joq.
Suhbatty tergen: Asylan Tilegen
