“ٶز قولىڭنان كەتكەن سوڭ ەندٸ ٶز ەركٸڭ…”
(اباي جەنە رۋحاني بوستاندىق مەسەلەسٸ)
ادامزاتتىڭ تاريحى – رۋحاني بوستاندىقتىڭ تاريحى.
ەلميساقتان بەرٸ اقىل يەسٸنٸڭ سىرتقى دٷنيەنٸڭ, ٸشكٸ ەلەمنٸڭ, قورشاعان ورتانىڭ ٶكتەمدٸگٸنە قارسى كٷرەسٸ ەش تولاستاعان ەمەس. دٸن دە, مەملەكەت تە, قوعامدىق قۇرىلىمدار دا ونىڭ "جان بوستاندىعىنا" (اباي) ۇمتىلعان قۇشتارلىعىن قاناعاتتاندىرماعان. ٶكتەمدٸكتٸڭ جولى كٷشەيٸپ, ونىڭ تامىرى "ٷكٸمەت زورلىعى" (اباي) ارقىلى رۋحاني تەۋەلدٸلٸككە بارىپ تٸرەلدٸ. جاھيلدٸك بۇل تٷزٸلٸمنٸڭ ادامزاتتى ارانداتقانىنا دا ىقىلىم زامان ٶتتٸ. ەلميساقتان باستالعان ٶكتەمدٸك XX عاسىردا ٶزٸنٸڭ شەگٸنە جەتتٸ. سول جاھيلدٸك ٶكتەمدٸكتٸ جٷرگٸزۋشٸلەر دە, وعان قارسى تۇرۋشىلار دا ٶزارا كٷرەستٸ ەش توقتاتقان جوق.
دانالاردىڭ ويى وسى قاراما-قايشىلىقتى شەشٸپ بەرۋگە دەرمەنسٸزدٸك تانىتتى.
جاھيلدٸك وتارلاۋ رۋحى ٶمٸر سٷرٸپ تۇرعاندا رۋحاني بوستاندىقتىڭ رۋحى دا ٶلمەك ەمەس. "جان بوستاندىعىنا" جەتۋ جولىندا تٷرلٸ امال ٸزدەپ, قيلى-قيلى تاعدىردى باسىنان كەشٸپ, تٷرلٸ دٸني سەنٸمدەردٸ ۇستانىپ, سونى مەدەت تۇتقان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ مٷددەسٸ رۋحاني مويىنسۇنباۋعا الىپ كەلەدٸ.
مۇنى ۇلتتىق مٷددە دەگەن ۇعىم تولىق بەرە الادى.
قانشاما دانا, ينسانشىل, ەدٸلەتتٸ بولعانمەن ٶز ۇلتىنىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن بٷيٸرٸ بۇرماعان دانىشپان جوق.
اريستوتەل – ەسكەندٸر زۇلحارنايىننىڭ, كونفۋتسيي – حان پاتشالىعىنىڭ, گەتە – نەمٸس شاھزاداسىنىڭ, پۋشكين – ورىس يمپەريياسىنىڭ, بۇقار جىراۋ – ابىلايدىڭ, نىسانباي – كەنەسارىنىڭ رۋحىمەن ٶمٸر سٷردٸ. بۇلاردىڭ ەشقايسىسى ٶز زامانىنىڭ شاپانىن شەشٸپ تاستاعان جوق.
ال ولاردىڭ ٸشكٸ بۇلقىنىسى مەن بۋىرقانىسىنا كەلەتٸن بولساق, ونىڭ تەگەۋرٸنٸنٸڭ تٷپكٸ توپشىسى – رۋحاني تەۋەلسٸزدٸك.
ۇلىلار الماعايىپ كٷيسٸز ("رازدۆوەنيە ليچنوستي") دانالىق كەمەرٸنەن اسپاعان. ولار ٶز زامانىنىڭ رۋحىمەن, بٸراق ٸشتەي قاسارىسىپ, تٸستەسٸپ, تٸسٸن باسىپ ٶمٸر سٷردٸ. بۇل رەتتە ورىس ويشىلى ن.ا.بەردياەۆتٸڭ:
"تەك كانا پۋشكيندە عانا, وزىق ويلى بٸردەن-بٸر ورىس ادامىندا عانا ٶمٸرگە باسقاشا كٶزقاراس جىلت ەتە تٷستٸ. پۋشكين ٶزٸنٸڭ بويىنا زييالىلاردىڭ ويلاۋ جٷيەسٸ مەن يمپەرييالىق ويلاۋ جٷيەسٸن قاتار سٸڭٸرە الدى. ول تٶڭكەرٸسشٸل ٶلەڭدەر جازدى, بٸراق تا ول ۇلى دەرجاۆالىق ورىس ٶكتەمدٸگٸنٸڭ اقىنى بولىپ قالدى" – دەگەن پٸكٸرٸ ٶتە دەل ايتىلعان.
قانداي عۇلاما بولماسىن ونىڭ ساناسىندا ٶزٸ ٶمٸر سٷرگەن دەۋٸردٸڭ سەۋلەسٸ مەن كٶلەڭكەسٸ تٷسپەي تۇرمايدى. مۇنداي قۇبىلىستان اباي دا بويىن اۋلاق سالا الماعان.
ول جٶنٸندە مۇحتار ەۋەزوۆ:
"ەل ٸشٸنٸڭ سٶزٸ مەن تارتىسۋىندا, ارازدىق-جاۋلىعىندا كٶپتٸ بيلەپ, ەمٸر جٷرگٸزگەن ۋاقىتتا ٶز بەتٸنە كٶپشٸلٸكتٸ باعىندىرۋدا اباي تٷگەلٸمەن ەكەسٸنٸڭ شەكٸرتٸ بولعان. ٶزگە ەكە بولسا, ەكە ٸستەگەن ٸس پەن ەكە قۋعان ماقسات جولىنداعى ەدٸسٸ مەن ەبٸ عانا ٶزگە. ودان باسقا موينىنا العان مٸندەتٸ, بەتتەگەن تٸلەك باعىتى تٷگەلٸمەن ەكەسٸنٸڭ جولى بولدى... سونىمەن, ابايدىڭ جاس كەزٸندە ەكەسٸنەن ەل اجىراپ كەتٸپ, قۇنانباي باسىنىڭ جالعىزدىق كٶرگەن كەزٸندە بۇل تۇقىمنىڭ قولىنان شىعىپ كەتۋگە اينالعان باق پەن ابىروي, قايرات پەن قوجالىق بولسا, سونى بۇرىنعىشا تولىق قالپىندا قايتا قولىنا جيىپ الۋ, جٸگٸت بولعان ابايدىڭ بارلىق بويىنداعى قۋاتىمەن تٷگەل ۇمتىلىپ قۋعان ارمانى, ماقساتى بولدى. اباي جٸگٸت كٷنٸندە ٶزٸنە بۇل جولدان باسقا جول بار, وسى ٸستەن تٷزۋ ٸس بار دەپ تٷسٸنبەگەن... ۇلعايىپ كەلٸپ ارتىندا قالعان ٶمٸرگە سۋىق سىنشى كٶزٸمەن قاراپ, ٶتكەننٸڭ بەرٸن ٶكٸنٸشپەن ەسكە العان ۋاقىتتا: "قانى قارا بٸر جانمىن, جانى جارا" – دەگەن سٶزدٸ تەگٸن ايتپاعان", - دەيدٸ.
سوندىقتان دا ابايدى "باي ۇلىنا جالشى ۇلى جالىنىشتى" زاماننىڭ جاناشىرى بولدى دەپ قاراۋعا مٷلدە بولمايدى. كەرٸسٸنشە, اباي باسىبايلىلىقتىڭ ەمەس, رۋحاني بوستاندىقتىڭ ىزالى دا قاسٸرەتتٸ, ويشىل جەنە تاباندى "تولىق ادامى" (اباي) بولعان. ول ٶزٸنە دە, ٶزٸنٸڭ تۋعان ەلٸنە دە جەنە ونى بوداندىقپەن تۇنشىقتىرىپ وتىرعان رۋحاني تەۋەلدٸلٸككە دە "ىزا بولعاندىقتان كٷلگەن, ىزالا كٷلكٸنٸڭ ٶزٸ دە قايعى" – (اباي) دەپ قاراعان.
نەگە? بۇل ۇلى ويشىلدىڭ ٷيلەستٸرٸپ ايتقان سٶزٸ عانا ما?
جوق. ونىڭ استارىندا قوعامدىق قۇبىلىستاردىڭ جەنە ٶزٸ ٶمٸر سٷرگەن زاماننىڭ دەرتٸ جاتىر. "رەۆوليۋتسييا دەگەنٸمٸز – قوعامنىڭ دەرتٸ" دەيدٸ سپەنسەر. ال اباي عۇمىر كەشكەن زامان, رەسەي يمپەريياسى سول "دەرتتٸڭ" وشاعىنا اينالعان ەدٸ. قوعامدىق وي-پٸكٸر, مەملەكەتتٸك پاراسات, ناقتى ماقسات پەن باعىت-باعدارى قالىپتاسپاعان رەسەيدٸڭ پاتشالىق ساياساتى مەن ورىس پسيحولوگيياسى جالعاندى جالپاعىنان باسىپ, قوماعايلانا اساپ قالۋعا, شايناماي جۇتا بەرۋگە بەيٸمدەلدٸ. كٷنٸ كەشە عانا "باسى بايلىلىقتان قۇتىلعان شارۋالاردىڭ, تاقۋالاردىڭ, دٸنباسىلاردىڭ, ۇساق قىزمەتكەرلەردٸڭ, دٷمشە كەسٸپشٸلەردٸڭ وقىعان بالالارىنىڭ" (بەردياەۆ) قوماعايلىق پيعىلىنا قۇرىلعان ەلەۋمەتتٸك وي مەن بيلٸك رەسەيدٸڭ ارانىن اشقىزىپ, قالىپتاسقان دەستٷرلٸك ساياساتتى بۇزدى. بۇرىن ۋىزىنا جارىماعان "شارۋا بايعۇستىڭ" اشكٶزدٸگٸ ەندٸ مۇقىم يمپەرييانىڭ تەبەتٸنە اينالدى. سوندىقتان دا رۋحاني تۇرعىدان العاندا:
"ورىس ادامىنىڭ الدىندا ۇشى-قيىرسىز قيىن مٸندەت تۇردى, ول ٶزٸ جايلاپ العان جاھاندى رەتكە كەلتٸرٸپ, ۇجىمعا ۇيىتۋى تيٸس ەدٸ. ورىس جەرٸنٸڭ شەتسٸز-شەكسٸز كەڭدٸگٸ, ولار ٷشٸن شەكارانىڭ بولماۋى جەنە وعان شەك قويىلماۋى ونىڭ رۋحىنىڭ قالىپتاسۋىنا دا ەسەر ەتتٸ... ورىس حالقى ٶزٸنٸڭ جەرٸنٸڭ كەڭدٸگٸنٸڭ, بويىنا بٸتكەن تابيعي باسسىزدىعىنىڭ قۇربانى بولدى. وعان ٶزٸن-ٶزٸ يگەرۋ قيىنعا سوقتى, ال ورىس ادامىنىڭ بەلگٸلٸ قالىپقا تٷسۋگە دەگەن قابٸلەتٸ ونشا مەز ەمەس ەدٸ. ورىس تاريحشىلارى ورىس مەملەكەتٸنٸڭ ٶكتەمدٸك دٶرەكٸلٸگٸن اسا كەڭ, شەكسٸز ورىس جازىعىن يگەرۋدەگٸ دەرمەنسٸزدٸگٸنەن دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. ورىس تاريحشىلارىنىڭ ٸشٸندەگٸ تاماشا عالىم كليۋچەۆسكيي مۇنى: "مەملەكەتتٸڭ كٶلەمٸ قامپايا بەردٸ, ال حالىق بولسا كٶتەرەمگە اينالدى" دەپ باعالادى. بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە بۇل پٸكٸردٸڭ شىندىعىن كەڭەستٸك كوممۋنيستٸك مەملەكەت تە ودان ەرٸ دەلەلدەي تٷسٸپ وتىر, سەبەبٸ مۇندا دا حالىق مٷددەسٸ كەڭەستٸك مەملەكەتتٸ ۇيىمداستىرۋ مەن ونىڭ كٷشٸن مولايتۋ ٷشٸن قۇرباندىقكا شالىنىپ وتىر" – دەپ تٷسٸندٸرەدٸ ن.ا.بەردياەۆ.
دەمەك, بۇل دەگەنٸڭٸز ادامنىڭ مەملەكەت الدىنداعى رۋحاني تەۋەلدٸلٸگٸنٸڭ شەگٸنە جەتكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. ورىس ادامى ورىس حالقىنىڭ اق جولىن قيعان اشكٶز مەملەكەتتٸڭ ازىعىنا اينالدى. "ۇلت دەگەنٸمٸز – حالىق ەمەس" دەپ بەردياەۆتٸڭ ايتۋىندا ٷلكەن مەن بار. توبىر, توبىرعا قوسىلعان حالىق, توبىرلىق پسيحولوگيياعا ەرگەن كٶپشٸلٸك – ۇلت ەمەس. ماعجاننىڭ "توقساننىڭ توبىرى" دەپ ايدار تاققان توبىرى – قازاق ۇلتىنىڭ تولىققاندى ٶكٸلٸ بولا المايدى. ٶيتكەنٸ ولار رۋحاني تەۋەلدٸلٸكتەن ارىماعان "مەملەكەتتٸك يدەولوگييانىڭ تەتٸگٸ" عانا ەدٸ. اباي:
نە بولادى ٶڭشەڭ نول,
باستاماسا بٸر كەمەل —
دەپ مەگزەگەنٸ سولار بولاتىن.
ياعني, "ەلدٸ ەتەكباستى ەتەتٸندەر دە" سول رۋحاني باسىبايلىلار. رۋحاني باسىبايلىلىق پسيحولوگيياسىن ۇلى كٷرەسكەرلەردٸڭ ٶزٸ دە جەڭە الماعان.
"باسىبايلىلىقتان ارىلماعان" رەسەيدٸڭ قايىس نوقتاسى قازاققا كيٸلگەنٸن جەنە ول "نوقتانىڭ" ورىس حالقىنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ بيلەپ, رۋحاني تەۋەلسٸزدٸككە جەتكەندە عانا الىناتىنىن, نە شٸرٸپ تٷسەتٸنٸن اباي تولىق سەزٸندٸ. ٶيتكەنٸ ورىس ۇلتىنىڭ ٶزٸن تۇنشىقتىرىپ جاتقان جالماۋىز پيعىلدى ەڭ الدىمەن سەزٸنگەن دە, سول ٷشٸن كٷيٸنگەن دە ناعىز رۋحاني تەۋەلسٸز ورىس رۋحىن كٶكسەگەن ورىس زييالىلارى ەدٸ. ٶجەت مٸنەز, ٶتكٸر ويمەن پاتشانىڭ ٶزٸن سەسكەندٸرگەن پ.يا.چااداەۆ وسىناۋ تۇمسا توڭ مويىندىققا شىداماي:
"مەسەلەنٸڭ بارلىعى مىنادا: بٸز ەش ۋاقىتتا ٶزگە حالىقتارمەن قاتارلاسا, ٸلەسە ٶمٸر سٷرگەمٸز جوق, بٸز ٶزٸمٸزگە مەلٸم ادامزات اتاۋلىنىڭ بٸردە-بٸر تەگٸنە – نە باتىسقا, نە شىعىسقا جاتپايمىز, يٸسٸ ادامزاتقا ورتاق تەلٸم-تەربيە بٸزگە جەتپەگەن" – دەدٸ ىزادان جارىلا جازداپ.
زاماننىڭ اشكٶز پيعىلىن بايقاعان اباي سوندىقتان دا "ىزالى كٷلكٸمەن" اششى زارىن تٶگٸپ, سول باسىبايلىلىققا قارسى شىقتى.
سول كەزدەگٸ بيلٸككە, سالتقا, زاڭعا قارسى شىعۋدىڭ ٶزٸ ابايدىڭ رۋحاني تەۋەلسٸزدٸككە ۇمتىلعانىن بايقاتادى. ەيتپەسە:
باس-باسىڭا بي بولعان ٶڭكەي قيقىم,
مٸنەكي بۇزعان جوق پا ەلدٸڭ سيقىن.
ٶزدەرٸڭدٸ تٷزەلەر دەي المايمىن,
ٶز قولىڭنان كەتكەن سوڭ ەندٸ ٶز ىرقىڭ, -
دەمەس ەدٸ.
بۇل اراداعى ابايدىڭ "ٶز قولىڭنان كەتكەن سوڭ ەندٸ ٶز ىرقىڭ" – دەپ وتىرعانى – رۋحاني تەۋەلسٸزدٸك. ياعني, باسىبايلى بوداندىق. ىرىق, جٸگەر, قايرات, بيلٸك, زاڭ, مۇقىم ەل – جاتقا, جاتتىڭ ىرقىنا تەۋەلدٸ. سەبەبٸ, قانشا ۇمتىلساڭ دا سەنٸڭ ەڭبەگٸڭ ەش بولماق. ياعني:
باسىڭ داۋعا, مالىڭ جاۋعا –
كەتەدٸ. سوندىقتان دا:
قور قىلما, قورعا, تاتۋلاس, -
دەيدٸ اباي.
نەگە باسىڭ داۋعا تٷسەدٸ? مالىڭ نەگە جاۋعا كەتەدٸ? كٸم وسىنىڭ بەرٸن ارانداتىپ وتىرعان? نەگە ۇلتتىق تاتۋلىقكا شاقىرادى? استارىنا ٷڭٸلسەڭٸز اباي ٶزٸنٸڭ ەلٸن ازاماتتىق مويىنسىنباۋعا ٷندەپ وتىر. سەبەبٸ: ەدٸل زاڭ جوق, دۇرىس ەكونوميكالىق جٷيە جوق. تەك قانا سەنٸ قاناۋ بار جەنە ەشقاشاندا ەدٸلدٸك تٸلەپ اقيقاتقا جەتپەيسٸڭ, ٶيتكەنٸ:
ٶتٸرٸك, ۇرلىق,
ٷكٸمەت زورلىق,
قۇرىسىن, كٶزٸڭ اشىلماس,-
دەپ ويىن ودان ەرٸ ساباقتايدى اباي.
دەمەك, مۇقىم ەلدٸ تىعىرىققا تٸرەپ, "ىرقىن العان" زورلىقشىل كٷش – جاھيل مەملەكەت بولدى عوي. ال ابايدىڭ تۇسىندا قوس ٷكٸمەت جوق, جالعىز-اق پاتشا اعزامنىڭ دەرگەيٸ جٷرٸپ تۇرعان. اباي سول اعزامدى "زورلىقشىل ٷكٸمەت" دەپ باعالاپ وتىر. ويىن دەل وسىلاي اشىق ايتقان ورىس ويشىلدارىنىڭ بٸرازى يتجەككەنگە ايدالدى. چااداەۆتٸ "اقىلىنان اداسقان" دەپ ٶسەك تاراتىپ, اقىرى دەلبە قىلدى ەمەس پە. "شەتسٸز-شەكسٸز مۇجىقتاردىڭ پاتشالىعىنا اينالعان رەسەيدەن"(بەردياەۆ) بۇدان ارتىق نە كٷتۋگە بولادى?
ابايدىڭ رۋحاني تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ اقىنى ەكەنٸن "اقىندار قاڭعىپ, جەندەتتەر بيلەپ جٷرگەن"(ز.تٸلەۋجانوۆ) رەسەيدٸڭ "مۇجىق پاتشالىعىنىڭ" دەبٸرلەرٸ ونىڭ ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىندا بارىپ بٸر-اق اڭعاردى. ەكٸنشٸدەن, ابايدىڭ ٶلەڭدەرٸنٸڭ جيناق بوپ باسىلماۋى دا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ. دەمەك, ابايدىڭ وتارشىلدىققا قارسى باعىتتالعان ٶلەڭدەرٸ قازاق دالاسىن ەمٸن-ەركٸن ناسيحاتتالدى. ەليحان بٶكەيحانوۆ پەن احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ابايدى بٸردەن تٷسٸنٸپ, "قازاقتىڭ باس اقىنى" دەپ باعالاۋىنىڭ بٸر سەبەبٸ سوندا. مۇنى ابايدىڭ ٶزٸ سەزٸپ:
ۇياتىڭ, ارىڭ ويانسىن,
بۇل سٶزٸمدٸ ويلانسىن, -
دەپ ەمەۋرٸن تانىتادى.
دەل وسى قولدانىمداعى "ۇياتىڭ, ارىڭ" دەگەن سٶزدٸڭ ماعىناسىن – نامىس دەپ تٷسٸنۋ كەرەك. ەل نامىسى, جەر نامىسى, ار نامىسى, ازاماتتىق نامىس. نامىستىڭ ماقساتى - تەۋەلسٸزدٸك. "باسىڭدى داۋعا, مالىڭدى جاۋعا قور قىلماۋ". "بۇل سٶزٸمدٸ ويلانسىن" دەگەندەگٸ استارلى مەگزەۋ سوعان جەتەلەيدٸ. ال ابايدىڭ "ٷمٸت ەتكەن جاسٶسپٸرٸم دوستارى" ويلاندى جەنە سول اباي اڭداتقان رۋحاني بوستاندىقتى تۋ ەتتٸ دە مۇقىم ۇلتتىق مٷددەنٸ "الاش" دەگەن ۇرانعا بٸرٸكتٸردٸ. بٸرٸككەندە سانالى "كەمەلدەر" عانا نامىس بايراعىنىڭ استىنا جانىن قاسىم (?) ەتٸپ جينالىپ:
الاشتىڭ تۋى استىندا,
كۋە بولسىن ارىمىز,
كٶبەيتۋگە الاشتى,
قۇرباندىق بٸزدٸڭ جانىمىز,-
دەپ جٷرەگٸن جالاۋ قىپ ۇستادى.
مۇنداي ازاماتتىق بوستاندىققا, رۋحاني تەۋەلسٸزدٸككە ۇشقىن تٷسٸرگەن ابايدىڭ ويلى سٶزٸ ەدٸ. ازاتتىق جولىنا بٸرجولا تٷسكەن تۇسىندا ەليحان بٶكەيحانوۆ پەن احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ, مۇحامەدجان تىنىشباەۆ پەن مٸرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ, سۇلتانماحمۇت پەن ماعجاننىڭ ابايدى تەرەڭ زەرتتەۋٸ سوعان دەلەل. دەمەك, اباي قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحى ٶلتٸرمەي, ەسەرٸ ۇرپاققا تٸرٸ جەتكٸزگەن ەلٸنٸڭ ۇلى ۇلتجاندى تۇلعاسى. ٶكٸنٸشكە وراي, سول ۇلى ۇستازدىڭ "قور قىلما قورعا تاتۋلاس" دەگەن ەمەۋرٸنٸ ورىندالمادى. "الاشتىڭ":
ٸشكٸ جانجال, تالاستى,
كٷنشٸلدٸك پەن ھاراستى,
مىنا جەرگە كٶمدٸك بٸز,
جاساسىن, الاش, جاساسىن! -
دەپ انتتاسقانىنا قاراماستان «انت بۇزعان انتۇرعاندار» (اباي) دا كەزدەستٸ.
بٸر قازاقتى قىرىق جاماۋ ەتٸپ, اقىرى ٶزدەرٸ كۇرعا قۇلدىق ديٸرمەنٸنٸڭ تاسىنا جانشىلدى.
مۇنىڭ سەبەبٸ نە جەنە ونىڭ "قارعا تامىرى" جاتىر?
ابايدىڭ: "بٸرٸڭدٸ قازاق بٸرٸڭ دوس, كٶرمەسەڭ ٸستٸڭ بەر بوس" دەگەن ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ, ەرٸ شىندىق سٶزٸن ۇعۋ ٷشٸن دە اقىل كەرەك بولدى ما? جوق. ونىڭ سىرى – پسيحولوگييالىق تەۋەلدٸلٸكتە. ادام ساناسىنىڭ جان تٷكپٸرٸندە جاتقان وسىناۋ كٸلتيپاندى قۇپييانى جەڭۋ – ٶزٸڭدٸ-ٶزٸڭ جەڭۋ دەگەن سٶز. ٶزگەنٸ بىلاي قويعاندا اتا-انانىڭ كٷندەلٸكتٸ تەربيەسٸنٸڭ ٶزٸ بالانى سولارعا پسيحولوگييالىق تۇرعىدان تەۋەلدٸ ەتەدٸ.
ال ادامنىڭ ويىنىڭ بارلىق مٷمكٸندٸگٸن پايدالانىپ ونى ەكٸنشٸ بٸر حالىقتى باسىبايلى ەتۋگە جۇمسالعان وتارلاۋ ساياساتى ەلميساقتان بەرٸ تولاسسىز دامىپ, ادامنىڭ ەڭ نەزٸك سەزٸمدەرٸنە دەيٸن باۋراپ الادى. دٷنيەدە ەشقانداي عىلىم دەل وسى تەۋەلدٸلٸك تٷيسٸكتٸ قالىپتاستىرۋداي تۇراقتى دامىعان جوق. ونى بٸز قازٸر ساياسات دەگەن تۇلعاسىز سٶزبەن الماستىرىپ جٷرمٸز.
"ساياساتتاعى ەدٸلەتتٸلٸك – اقىماقتىق" – دەگەن ناپولەوننىڭ سٶزٸ ەڭ دەل ايتىلعان انىقتاما.
ساياساتتىڭ استارىنداعى ەڭ بٸرٸنشٸ شىندىق – پسيحولوگييالىق تەۋەلدٸلٸك بولىپ تابىلادى. وعان سٷيەنبەيتٸن قوعام جوق. سوندىقتان دا پ.يا.چااداەۆتىڭ:
"توبىر – قوعامنىڭ جوعارعى ساتىسىندا تۇرعان بەلگٸلٸ كٷشتەرگە بويسۇنادى, ولار ٶز بەتتەرٸنشە دەربەس ويلاي المايدى. سولاردىڭ ٸشٸندە ەلگٸلەر ٷشٸن ويلايتىن, ۇلتتىق توبىرلىق سانانى قالىپتاستىرىپ, قوعامدىق قوزعالىسقا كەلتٸرەتٸن از ساندى عۇلامالار بولادى. از ساندى كەمەلدەر قوعامدى كەسٸپ-پٸشەدٸ, قالعاندارى قۇپ الادى, سٶيتٸپ قوزعالىسقا تٷسەدٸ... ال, ەندٸ ايتىڭىزدارشى, وسى بٸزدٸڭ عۇلامالارىمىز قايدا, بٸزدٸڭ كەمەڭگەرلەرٸمٸز قايدا?... قايسىمىز بٸر نەرسەگە باس اۋىرتتىق, سوندا بٸز ٷشٸن كٸم باسىن اۋىرتادى?!" – دەپ سۇراق قويۋدىڭ مەنٸسٸ وسىندا جاتىر.
قوعامنىڭ, يمپەرييانىڭ, جەكە قايراتكەردٸڭ, بەلگٸلٸ بٸر توپتىڭ الدىندا ٶزٸڭدٸ باسىبايلى سەزٸنەسٸڭ. ول يدەيانىڭ جانىڭنىڭ تٷكپٸرٸنە, كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸگٸڭە, تانىمىڭا, قىزمەتٸڭە, ٷي ٸشٸڭنٸڭ قىزمەتٸنە ارالاسىپ كەتەتٸنٸ سونداي, تٸپتٸ سول قۇبىلىستى تابيعي تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ كەپٸلٸ رەتٸندە سەزٸنەسٸڭ. بۇل جٶنٸندە اباي "جيىرما ٷشٸنشٸ" سٶزٸندە كٷيٸنٸپ تۇرىپ:
"ەندٸ جۇبانىش (ى) – جالعىز بٸز بە, ەلدٸڭ بەرٸ سٶيتٸپ-اق جٷر عوي: "كٶپپەن كٶرگەن ۇلى توي", كٶپپەن بٸرگە بولادى دا – دەگەن سٶزدٸ جۇبانىش قىلادى. وعان قۇداي تاعالا ايتىپ پا: "كٶپتەن قالماساڭ بولدى" – دەپ, "كٶپكە قاھارىم جٷرمەيدٸ" – دەپ? "كٶپكە تۇزاعىم جەتپەيدٸ" – دەپ پە? عىلىم كٶپكە كەلٸپ پە? بٸرەۋدەن تاراپ پا? حيكمەت (كەرەمەت, الىپ) كٶپتەن تاراي ما? بٸردەن تاراي ما? كٶپكە قورلىق جٷرمەي مە?... وسى كٶپ اقىماقتىڭ بٸر اقىماققا نەسٸ جۇبانىش?!" – دەيدٸ.
ادامنىڭ ەڭ قاسيەتتٸ سەزٸمٸنٸڭ بٸرٸ – دٸني سەنٸم. بىلاي قاراعاندا بٸز ونى تۋمىسىمىزدان تانىمىمىزعا تەن قۇبىلىس رەتٸندە قابىلدايمىز جەنە ونى قاتتى ۇستانامىز.
مەن دە بٸر اللانى مەدەت تۇتامىن جەنە بٸر كۇدٸرەتتٸ كٷشتٸڭ بارلىعىن مويىندايمىن.
ال "سۋىق اقىل" تۇرعىسىنان كەلسەك, دٸن اتاۋلىنىڭ بارلىعى دا ٶزٸنٸڭ جولىن قابىلداعان ادامداردى تۋا سالا رۋحاني جەنە پسيحولوگييالىق تەۋەلدٸلٸككە مەجبٷر ەتەدٸ عوي. تاقۋالار, رابينالار, موللالار ارقىلى جٷرگٸزٸلگەن ۋاعىزدار ويلانۋعا مٷمكٸندٸك قالدىرمايدى. "قۇران-كەريم" بويىنشا ەربٸر مۇسىلمان: "اللا بٸرەۋ, قييامەت قايىم حاھ, مۇحاممەد اللانىڭ ەلشٸسٸ" ەكەنٸن ۋاعىزبەن ەمەس, ٶزٸنٸڭ بٸلٸمٸ ارقىلى تانىپ تابىنۋى كەرەك. بۇل "قۇراننىڭ" ۇلى جەنە ەدٸلەتتٸ قاعيداسىنىڭ بٸرٸ. ابايدىڭ:
"كٸمدە-كٸم جاقسى, جامان عيبادات قىلىپ جٷرسە, ونى عيباداتتان تييۋعا اۋزىمىز بارمايدى. لەكين, سونداي ادا تولىمدى عيباداتقا عىلىمى جەتپەسە دە, (عيبادات) قىلسا ەكەن. بٸراق ونىڭ ەكٸ شارتى بار, سونى بٸلسە ەكەن. ەۋەلٸ: يمانن يعتيحاتىن (بايلامىن) ماھحاملەمەك (بەكٸتپەك) كەرەك, ەكٸنشٸ (?) ٷيرەنٸپ كەتكەنشە وسى بولادى عوي دەپ توقتاماي, ٷيرەنە بەرۋ كەرەك. كٸمدە-كٸم ٷيرەنٸپ جەتپەي جاتىپ, ٷيرەنگەنٸن قويسا ونى قۇداي ۇردى, عيباداتى – عيبادات بولمايدى", - دەپ وتىرعانى دا سول.
اللانىڭ حاھ ەكەنٸن اقىلىڭمەن بٸل دەيدٸ. دەمەك, رۋحاني تەۋەلدٸلٸكتٸ بوس قۇلشىلىقپەن الما, عىلىمدى قارۋ ەتٸپ تانىم ارقىلى يمان كەلتٸر دەيدٸ. بۇل دەگەن پسيحولوگييالىق تەۋەلدٸلٸككە قارسى پٸكٸر. اباي تابيعي تٷسٸنٸكتٸ بىلاي قويعاندا اللانىڭ ٶزٸن سەنٸممەن تانىپ قۇلشىلىق ەتپەگەن پەندەنٸ "جاننىڭ قورى" دەپ ەسەپتەيدٸ.
"... يمان ساقتاۋعا قورىقپاس جٷرەك, اينىماس كٶڭٸل, بوسانباس بۋىن كەرەك. ياعني (وقۋ ارقىلى تانىعان) يمانى بار دەۋگە عىلىمى جوق, تاكليدي (تٷيسٸك ارقىلى) يمانى بار دەۋگە بەرٸكتٸگٸ جوق, يا الداعانعا, يا ازعىرعانعا, يا پايدالانعانعا قاراپ: "اقتى قارا" دەپ, يا قارانى "اق" دەپ, ٶتٸرٸكتٸ "شىن دەپ انت ەتەتۇعىن كٸسٸنٸ نە دەيمٸز? قۇداي تاعالا ٶزٸ ساقتاسىن! ەرنەشٸك بٸلمەك كەرەك, جوعارعى ەكٸ تٷرلٸدەن باسقا يمان جوق" – دەپ قورىتادى اباي.
يمان – اباي ٷشٸن جان بوستاندىعىنىڭ كەپٸلٸ.
مٸنە, ۇلى ويشىلدىڭ دەل وسى تٷيٸنٸ اشىلماي كەلدٸ. تٷيسٸندٸك. بٸراق تۇجىرىمدامادىق. ابايدىڭ:
اللانىڭ ٶزٸ دە راس, سٶزٸ دە راس,
راس سٶز ەش ۋاقىتتا جالعان بولماس,-
دەۋٸ جاي عانا ۋاعىز ەمەس.
مۇندا اللا جولىن تەرەڭ زەرتتەپ, وعان شىن نيەتٸمەن سەنگەن, عىلىمي تۇجىرىم جاساپ, فيلوسوفييالىق ماعىنا تاپقان تۇلعانىڭ تولعانىسى, ساناسىنىڭ سەۋلەسٸ جاتىر. ول اللاعا بٸرەۋدٸڭ ۋاعىزى ارقىلى, ياعني رۋحاني جەنە پسيحولوگييالىق تەۋەلدٸلٸك ارقىلى جەتكەن جوق. تەۋەلسٸز تانىم ارقىلى جەتتٸ. بۇل پٸكٸر-ٶزگەنٸڭ پٸكٸرٸ ەمەس ابايدىڭ ٶز پٸكٸرٸ. سوندىقتان دا ول سەنٸممەن:
ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى,
سەن دە سٷي ول اللانى جاننان تەتتٸ, - دەيدٸ.
جان بوستاندىعىن, جان تازالىعىن اباي اللادان ٸزدەيدٸ جەنە اللانىڭ اقجولىنان تابادى. اللادان ٶزگەگە رۋحىڭدى تەۋەلدٸ ەتپە دەيدٸ. ال اباي پاتشا اعزامنىڭ قازاق حالقىن شوقىندىرۋ تۋرالى جارلىعى دايىندالىپ جاتقانىن جاقسى بٸلگەن. دٸندٸ ٶزگەرتۋ, اباي ٷشٸن رۋحاني قۇلدىققا, باسىبايلىلىقكا تٷسۋ. ول شىرماۋعا بٸر تٷسكەن ادام قايتىپ شىعا المايدى.
قازاق ەلٸنٸڭ جاعدايىندا بۇل تولىقتاي ۇلت رەتٸندە جويىلىپ كەتۋ دەگەن سٶز.
پسيحولوگييالىق تەۋەلدٸلٸكتەن, دەلٸرەك ايتساق, باسىبايلىلىق پەن بوداندىقتىڭ پسيحولوگيياسىنان ەلٸن ەل ەتٸپ, اعىلشىن وتارلاۋشىلارىنان ازات ەتكەن دجاۆاحارلال نەرۋ سيياقتى دانا كٷرەسكەرلەر دە ارىلا الماپتى. مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ مۇراجاي ٷيٸندەگٸ دج. نەرۋدٸڭ "يندييانى تانۋ" اتتى كٸتابىنداعى بەلگٸ قويىلعان مىنا پٸكٸر سونى دەلەلدەيدٸ. وندا:
"يندييانىڭ بٷكٸل بولمىسى مەنٸڭ قانىمدا قايناپ تۇر, ونىڭ بويىنداعى قۇبىلىستاردىڭ بارلىعى مەنٸڭ جان دٷنيەمدٸ قاتتى تەبٸرەنتەدٸ. سوندا دا مەن ٶز ەلٸمە, ونىڭ بٷگٸنٸنە, ٶزٸم بايقاعان ٶتكەننٸڭ سارقىنشاقتارىنا جاتتىڭ كٶزٸمەن جەنە سونداي جەككٶرٸنٸشپەن قارادىم. مەن ٶز ەلٸمدٸ باتىستىڭ كٶزقاراسى ارقىلى تانىدىم جەنە كەدٸمگٸ دوستىق پەيٸلدەگٸ ەۆروپالىق وعان قالاي قاراسا, مەن دە سولاي قارادىم. ٶيتكەنٸ مەنٸڭ ەلٸمنٸڭ تاريحى اعىلشىنداردىڭ كٶزقاراسىمەن جازىلعان ەدٸ", - دەپ جازىپتى.
تۋرا سول تۇسقا مۇحتار ەۋەزوۆ قالاممەن:
"مەنٸڭ حالقىمنىڭ دا تاريحى سولاي جازىلعان" – دەپ بەلگٸ قويىپتى.
ۇلىلاردىڭ ويىنىڭ توعىسۋى تەگٸن ەمەس جەنە تاريحي شىندىق.
ۇلى ادامداردىڭ ۇلى جٷرەگٸن كەۋلەي كەمٸرگەن تەۋەلدٸلٸكتٸڭ كٷيدٸرگٸسٸ اباي, نەرۋ, مۇحتارلاردىڭ تانىمىن توقىراتقاندا قاراپايىم پەندەنٸڭ "كٶل قاتسا قالىبىنا باراتىنىن" دەلەلدەيتٸنٸ بەلگٸلٸ.
سانا تەۋەلسٸز بولماي ەشقانداي ۇلت بوستاندىققا جەتپەيدٸ.
رۋحاني بوستاندىققا جەتۋ – رۋحاني باسىبايلىلىكتان, پسيحولوگييالىق تەۋەلدٸلٸكتەن تولىقتاي قۇتىلۋ دەگەن سٶز ەمەس. مىسالى: وسىدان مىڭ جىل بۇرىن جات ەلگە تەۋەلدٸ بولعان ەلدٸڭ تانىمىندا, سالت-دەستٷرٸندە باسقىنشى جۇرتتىڭ بٸر بەلگٸسٸ سٶزسٸز قالادى. بٶگدە ۇلتتى بىلاي قويىپ, قازاق جۇرتىن عانا الايىقشى: ارابتاردان دٸني سەنٸمدٸ الدىق, شىڭعىس حاننان باسقارۋ جٷيەسٸن ەنشٸلەدٸك, ورىس يمپەريياسىنان ەۆروپاشىلدىقتىڭ مٷمكٸن بولعان عىلىمي تۇجىرىمىنىڭ بارلىعىن سٸڭٸردٸك.
بٸزدٸڭ تاريحىمىز "سولاردىڭ كٶزقاراسىمەن جازىلدى".
ەندٸ ودان بوي تارتۋ ٷشٸن ەلدەنەشە ۇرپاق جاڭارۋ قاجەت.
دەل بٷگٸن تۋعان نەرەستەنٸڭ تٷسٸنٸگٸنە ٶزگەرٸس كٸرۋ, كٸرمەۋ ەكٸتالاي. ٶيتكەنٸ ونىڭ ەكەسٸنٸڭ ساناسى, تانىمى, تەربيەسٸ پسيحولوگييالىق تەۋەلدٸلٸكتەن ارىلعان جوق. ول نەرەستە "كەش جارىق, بالالار" اتتى شاراينا حابارىنداعى تورايدى ەر كٷن سايىن اسىعا كٷتەدٸ. ەندٸ وعان تورايدان سٷيكٸمدٸ جانۋار جوق. دەمەك, ونىڭ ساناسى تولىق تازا تەۋەلسٸز سانا دەۋگە بولمايدى.
"بۇلعاقتىڭ (سمۋتا) جەمٸسٸ ونى تۋدىرعاندارعا بۇيىرمايدى: سەبەبٸ ول سۋدى شايقاپ تولقىن شاقىرادى, ال ونداعى بالىقتى ٶزگە ۇرپاق اۋلايدى... مەرتەبەلٸ اعزامنىڭ ۇلى سارايىنىڭ ٸرگەتاسىنان باستاپ قابىرعاسىنا دەيٸن قۇلاتۋ, ونى قابىرعاسىنان باستاپ شاتىرىنا دەيٸن قۇلاتۋدان گٶرٸ ەلدەقايدا وڭاي", - دەپ مونتەن ايتقانداي, يمپەرييانى قۇلاتۋ وڭاي.
ال ونىڭ سەۋٸپ كەتكەن پسيحولوگييالىق باسىبايلىلىعىن جەڭۋ قيىن.
پسيحولوگييالىق تەۋەلدٸلٸكتٸڭ شىرماۋىنا ورالعان توبىرلىق تٷسٸنٸكتٸڭ ىقپالىنىڭ جانسەبٸلدٸلٸگٸ سونداي, كەي كەزەڭدەردە سول "بوداندىق بەلسەندٸلٸك" ۇلتتىق پسيحولوگييانى تۇنشىقتىرىپ, وعان ٶشپەندٸلٸك سەزٸمٸن تۋدىرعان. وعان "كوممۋنيستٸك كولونيزاتورلىق" دەپ سماعۇل سەدۋاقاسوۆ دەل باسىپ ايتقان دەۋٸردٸ ەسكە الساق تا جەتكٸلٸكتٸ. لەنينيزمنٸڭ ساناعا كٸرٸپ كەتكەنٸنٸڭ بٸر دەيەگٸ مىناداي: تەۋەلسٸز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك قايراتكەرٸ بولىپ وتىرعان دەبٸرلەر كەڭسەسٸنٸڭ تٶرٸندە قۇلاعان يمپەرييا كٶسەمٸنٸڭ بەينەسٸ ٷش جىلعا دەيٸن ٸلۋلٸ تۇردى. بۇل جٶنٸنەن العاندا لەنيننەن گٶرٸ نيكولاي پاتشانىڭ تۇزى جەڭٸل بوپ شىقتى. مەسەلە – لەنين مەن نيكولايدىڭ سۋرەتٸندە ەمەس باسىبايلىلىق پسيحولوگيياسىندا. ەڭگٸمە مونتەننٸڭ بيلەۋشٸنٸ تاقتان قۇلاتۋىن قۇلاتاسىڭ-اۋ, بٸراق ادامداردىڭ باسىنا سٸڭٸپ قالعان باسىبايلىلىقتان قالاي قۇتىلارسىڭ دەگەن ەمەۋرٸنٸ تۋرالى. ابايدىڭ:
ٶزدەرٸڭدٸ تٷزەلەر دەي المايمىن,
ٶز قولىڭنان كەتكەن سوڭ ەندٸ ٶز ىرقىڭ, -
دەگەن پٸكٸرٸنٸڭ استارى دا سونى اڭعارتادى.
ەلدٸ ٸرٸتكٸگە اينالدىرۋ ٷشٸن قۇرىلعان پاتشالىق بولىس سايلاۋىنا قازاقتاردىڭ جەلٸگٸپ كەتكەنٸ سونداي, ولاردىڭ اراسىنداعى جانىعۋدان گەنەرال-گۋبەرناتورلاردىڭ ٶزٸ دە سەسكەنٸپ قالىپتى. قازاقتى وتارلاۋدىڭ سوڭعى نيزامىن دايىنداۋشىلاردىڭ بٸرٸ مەلنيكوۆتىڭ ومبى گەنەرال-گۋبەرناتورى ن.ن.سۋحوتينگە بەرگەن مەلٸمدەمەسٸندە:
"سوڭعى كەزدە بي مەن بولىس سايلاۋى جٷيەسٸنٸڭ شىر ۋىقتاي شاتاسىپ, تۇرعىنداردىڭ جەلٸگٸپ العانى سونداي 1897 جىلى پارتييا اراسىنداعى جانجالدى بەسەڭدەتۋ ٷشٸن جەتٸسۋ دالالىق گەنەرال-گۋبەرناتورى كٶپتەگەن بولىستاردى بٸرنەشە جەكە بٶلٸككە بٶلٸپ تاستادى. الايدا قولدانىلعان شارا كٷتكەن نەتيجەنٸ بەرمەدٸ. سايلاۋ تۇسىندا قازاقتاردىڭ اراسىندا پارا, انت بۇزۋ, باقاستىق, جانجال, كٸسٸ ٶلتٸرۋ ٸسپەتتٸ قىلىقتار بۇرىنعىدان دا ٶرشٸپ كەتتٸ, وتىرىقشىلىققا كەسٸرٸن تيگٸزٸپ, ەگٸن ەگۋ جايىنا قالدى. بولىس پەن بي سايلاۋى بولاتىن جىلدارى ولاردىڭ سايلاۋ ناۋقانىنا جەلٸگٸپ كەتەتٸنٸ سونداي, جەتٸسۋ وبلىسىنداعى قازاقتار ەگٸن ەگٸپ, استىق ورۋدى دا ۇمىتىپ كەتەدٸ", - دەپ جازدى. تەۋەلدٸ توبىرلىق پسيحولوگييا دەگەن وسى. بەردياەۆتٸڭ «رەسەي مۇجىقتاردىڭ مەملەكەتٸنە اينالادى» دەپ تٷڭٸلۋٸنٸڭ, ابايدىڭ:
باس باسىڭا بي بولعان ٶڭكەي قيقىم,
مٸنەكي بۇزعان جوق پا ەلدٸڭ سيقىن, -
دەۋٸنٸڭ استارى وسىندا جاتىر.
بۇل رەتتە: "حالىق – ۇلت ەمەس" دەگەن بەردياەۆتٸڭ پٸكٸرٸنە قوسىلۋدان باسقا امال قالمايدى.
ابايدىڭ دا پٸكٸرٸ سوعان سالدى. ول دا توبىرعا قارسى جەنە توبىرلىق پسيحولوگييانىڭ زاردابىن ابايدان اسىرىپ مٸنەگەن ويشىل كەم دە كەم. ٶيتكەنٸ پاتشالىق وتارلاۋ جٷيەسٸ قازاقتىڭ ەلدٸك قاسيەتٸنٸڭ, دەستٷرٸنٸڭ تامىرىن بٸرٸنەن كەيٸن بٸرٸن باسپالاپ جٷرٸپ بالتامەن شاۋىپ جاتتى. ەڭ بٸرٸنشٸ حاندىق بيلٸكتٸ قۇرتتى. بۇل وتارلاۋدىڭ ەڭ جاھيلدٸك تەلٸمٸ مەن كٶشپەلٸ جۇرتتى تەرەڭ زەرتتەپ بارىپ تاپقان ايار ايلاسى ەدٸ.
حاندىقتى جويۋ – مەملەكەتتٸكتٸ جويۋ, مەملەكەتپٸز دەگەن ۇعىمدى جويۋ, بٸرتۇتاس بيلٸكتٸ جويۋ, مىڭداعان جىلدار بويى قالىپتاسقان ەلدٸ باسقارۋ دەستٷرٸن جويۋ. ەلدٸك, ەل بولىپپىز-اۋ دەگەن ۇعىمدى سانادان مٷلدەم ٶشٸرۋ.
پاتشالىق مونارحييا باستاعان بۇل سۇرقييا پيعىل "كوممۋنيستٸك كولونيزاتورلىق" تۇسىندا تولىقتاي جٷزەگە استى. "ٶزگە ۇلتتىڭ پاتشالارىنىڭ بەرٸ جاقسى دا وسى قازاقتىڭ حانىنا كەلگەندە بەرٸ جامان بوپ شىعا كەلەتٸنٸ نەسٸ ەكەن?" – دەپ اڭقاۋسي اشىنا ايتقان اقىن عافۋ قايىربەكوۆتٸڭ كٷيٸنەتٸنٸ دە سوندىقتان.
ەلەمدەگٸ وتارلاۋ جٷيەسٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاعان يسپاندار مەن اعىلشىندار, جاپوندار نەگە ٶزٸنٸڭ كورولدارى مەن يمپەراتورلارىن ەلٸ كٷنگە دەيٸن ساقتاپ وتىر. سەبەبٸ:
"بالانى ۇلشا تەربيەلەسەڭ – ۇل بولماقشى. قۇلشا تەربيەلەسەڭ – قۇل بولماقشى" (ا.بايتۇرسىنوۆ).
تٷرٸك ۇلانى: "سەن دٷنيەگە تٷرٸك بولىپ تۋعانىڭ ٷشٸن باقىتتىسىڭ!" – دەگەن اتا-تٷركٸنٸڭ سٶزٸمەن ارقالانىپ, ٶزٸن-ٶزٸ ەر ۇستاپ ٶستٸ. امەريكاندىقتار: "سەن – دٷنيەدەگٸ ەڭ قۋاتتى, ەركٸن ويلى, ەڭ وزىق ەلدٸڭ ازاماتىسىڭ. سەنٸڭ امەريكا پرەزيدەنتٸ بولۋعا تولىق قاقىڭ بار جەنە پرەزيدەنت بولاسىڭ!" – دەپ تەربيەلەيدٸ بالاسىن. "سەنٸڭ ۇياتىڭ – جاپونييانىڭ ۇياتى. جاپونييانىڭ ۇياتى – يمپەراتور!" – دەپ ٷيرەتەدٸ ۇل-قىزىن جاپوندىقتار. "بولاشاق يندييا – سەنسٸڭ! سەن قانداي كەرەمەت بولساڭ – يندييا سونداي عاجايىپ بولادى!" – دەپ ۇران تاستادى دجاۆاحارلال نەرۋ.
ال بٸز قالاي تەربيەلەندٸك جەنە قالاي تەربيەلەدٸك? بٸز, قازاق ۇلتىنىڭ ۇلدارى, "كەشە ساۋاتسىز, قاراڭعى جۇرت ەدٸك. ورىستار كەپ شىراق جاقتى. كٶزٸڭدٸ اشتى. سول ٷشٸن بالاڭنىڭ بالاسىنا ٶسيەت ەت: اعا حالىقتىڭ الدىندا يٸلٸپ ٶتسٸن. ونسىز كٷنٸڭ جوق!" – دەگەن باسىبايلىلىق رۋحىندا ەڭسەمٸز ەزٸلٸپ, بەلٸمٸز بٷگٸلٸپ ٶستٸك. اقىن تٶلەۋجان ىسمايىلۇلى ايتقانداي:
"اعا!" – دەدٸك – تۋىمىزدى وڭ ۇستار,
"باران!" – دەدٸ سوندا بٸزدٸ ورىستار.
بۇل باسىبايلى كٷيگە بٸز كٶندٸك. كٶندٸردٸ. تەۋەلسٸز مەملەكەت اتانعاننان سوڭ دا پيعىل مەن جالتاقتىق جويىلعان جوق.
بالا تەربيەسٸنٸڭ استارىندا ۇلتتىق ٷستەمدٸك, مەملەكەتتٸك تۇتاستىق, مەملەكەتتٸك مٷددە, مەملەكەتتٸك يدەولوگييا جەنە ۇلتتىق ماقتانىش جاتىر. مۇنى اباي تٷسٸنگەن. ول:
"سەۋلەڭ بولسا كەۋدەڭدە,
مىنا سٶزگە كٶڭٸل بٶل.
ەگەر سەۋلەڭ بولماسا,
مەيلٸڭ تٸرٸل, مەيلٸڭ ٶل.
تانىماسسىڭ, كٶرمەسسٸڭ,
قاپتاعان سوڭ كٶزدٸ شەل " –
دەپ قاتۋلانا سٶيلەيدٸ. سونداعى ايتپاعى:
كٶپ شۋىلداق نە تابار,
باستاماسا بٸر كەمەل, -
دەگەن وي.
اباي بيلٸكتٸڭ جاعداياتىن جەنە ونىڭ باپتارىن جاقسى بٸلگەن. ٶزٸ دە زاڭ شىعارۋعا قاتىسقان. ول دەربەس ەڭگٸمە. دەل قازٸر بيلٸكتٸڭ باسىبايلى توبىرلىق پسيحولوگيياسى قاقىندا پٸكٸر قوزعالىپ وتىر عوي. اباي حالىقتى نەگە جاقتادى? سەبەبٸ 1822 جىلعى نيزام بويىنشا حاندىق بيلٸك جويىلدى.
بۇل – قازاق مەملەكەتتٸگٸ جويىلدى دەگەن سٶز.
ەندٸ ەر دۋاندى اعا سۇلتان بيلەيتٸن بولدى. ونىڭ قاسىندا مٸندەتتٸ تٷردە ورىس مايورى بولادى جەنە ەسكەرگە سول يەلٸك ەتەدٸ. بولىستىق ەجەلگٸ تٷزٸلٸم بويىنشا ەمەس, بٸر رۋدى ەكٸگە بٶلٸپ, ارالاس سايلاۋ تەسٸلٸ ارقىلى ٶتكٸزٸلدٸ. مۇنىڭ استارىندا سايلاۋشىلاردى جەنە سايلانۋشىلاردى بٸر-بٸرٸمەن جاۋلاستىرىپ قويۋ ماقساتى تۇردى. دۋان سايىن بەكەت سالىندى. وندا نەگٸزٸنەن ورىستار قونىستاناتىنى بەلگٸلٸ.
بۇل سايلاۋ جٷيەسٸ بويىنشا ەلدٸك مٷددە دەگەن مٷلدە قوزعالمايدى. ياعني قازاق ەلٸنٸڭ مۇڭ-مۇقتاجىن كٶزدەگەن ورتاق باعدارلاما تالقىعا سالىنبايدى. ەر اعا سۇلتاننىڭ قۇقى ٶز دۋانىندا عانا جٷرەدٸ. دەمەك, ورتاق ەلدٸك مٷددە ٶشتٸ دەگەن سٶز. "باس باسىنا بي بولدى". ال ول بيلەر ەل ٸشٸنە الاۋىزدىق ەكەلدٸ. قازاقتىڭ تۇتاستىعى جويىلدى. بەرەكەسٸ كەتتٸ. ابايدىڭ ويىنشا:
بەرەكەلٸ بولسا ەل,
جاعاسى جايلاۋ ول بٸر كٶل.
جاپىراعى جايقالىپ,
بۇلعاقتايدى سوقسا جەل.
جان-جاعىنا كٷركٸرەپ,
قۇيىپ جاتسا اققان سەل.
ونىڭ مالى ٶزگەدەن
ٶزگەشە بوپ ٶسەر – ەدٸ.
"جاڭا نيزام" سول بەرەكەنٸ بۇزدى. "كٶپ شۋىلداق" ەشتەڭە تاپقان جوق. كەرٸسٸنشە بەرەكەسٸ كەتتٸ. ال:
بەرەكەسٸ كەتكەن ەل,
سۋى اشىعان باتپاق كٶل.
قۇس قاڭقىلداپ, جاعالاپ,
سۋلاي الماس جازعى تٶل.
ونىڭ سۋىن ٸشكەن مال,
تىشقان تيٸپ, اسپاس بەل.
كٶل دەپ ونى كٸم جايلار,
سۋى قۇرسىن ول بٸر شٶل – بولدى.
دەمەك, ٶلەڭدٸ ساياسي تٸلگە اۋدارساق, "جاڭا نيزام" قازاق مەملەكەتتٸگٸن عانا قۇرتىپ قويعان جوق, سونىمەن قاتار ونىڭ ەلٸن دە, جەرٸن دە توزدىردى. قۇت-بەرەكەسٸن قاشىردى.
جاقسى بولسىن, جامان بولسىن, ەيتەۋٸر قازاق ەلٸنٸڭ ٸشٸندە حاننىڭ سٶزٸ ٶتٸمدٸ بولاتىن. حاننىڭ كەڭەسشٸسٸ – بيلەر ەدٸ. ولارعا اقىل قوسپاي شەشٸم قابىلدانبايتىن. حان مەن بي اراسىنداعى داۋدى تاعى دا سول ارا بي شەشەتٸن. حالىقتىق دەموكراتييا ساقتالاتىن.
ەڭ باستىسى – مەملەكەتتٸك ۇعىم بار ەدٸ. جەر, جەسٸر, قۇن داۋىن حان شەشەتٸن مەملەكەتتٸك مەرتەبە بار ەدٸ. سونىڭ بەرٸنەن ايرىلعان ەل كٶشباسشىسىز قالدى. ياعني ەلدٸڭ ەركٸ, بولاشاعى, بوستاندىعى توبىردىڭ قولىنا بەرٸلدٸ.
اعا سۇلتاندار بٸر-بٸر قوشقار بولىپ الدى دا بٸر قازانعا باستارى سىيمادى. ال قازان دەگەنٸمٸز – حالىق بەرەكەسٸ ەمەس پە ەدٸ? سونى تولعانا كەلٸپ اباي: "سٶز بٸرەۋ, بيلٸك بٸرەۋ بولسا كەرەك" دەيدٸ. بۇل پٸكٸرٸن ول ٶلەڭ ارقىلى:
ەدينيتسا – جاقسى,
ەرگەن ەلٸ بەينە كٶل.
ەدينيتسا نٶلسٸز-اق,
ٶز باسىڭدىق بولار سول.
ەدينيتسا كەتكەندە,
نە بولادى ٶڭكەي نٶل? –
دەپ جەتكٸزەدٸ.
ابايدىڭ بۇل ٶلەڭٸ وسى ۋاقىتكا دەيٸن تالدانباي كەلدٸ. ول تٷسٸنٸكتٸ. ٶزٸ توبىرعا سٷيەنگەن مەملەكەت توبىردى جوققا شىعارا المايدى.
مەملەكەت باسىنداعىلار ٶزٸن "كٶسەم, كەمەل" دەپ سەزٸنٸپ, دەرٸپتەتكەنٸمەن, حالىقپەن جاسىرىنباق وينادى. ولارعا ۇلت ەمەس توبىر, تەۋەلدٸك پسيحولوگيياسى ساناسىنان ٶشپەگەن "قارا حالىق" كەرەك بولدى. ال سول توبىرلار قوعامىندا ٶسكەن ەدەبيەتشٸ مەن فيلوسوفتار, تاريحشىلار ابايدى قاعىتۋمەن, ابايدى (!) تٷزەۋمەن جەنە ونى ٷيرەتۋمەن بولدى. ەرينە, وعان ابايدىڭ ەشتەڭەسٸ كەتكەن جوق. تەك سونداي كەرازۋلارعا جاۋاپ رەتٸندە:
بەرەكەڭدٸ قاشىرما,
ەل تىنىش بولسا, جاقسى سول.
راس سٶزگە تالاسىپ,
اقجەم بولما, جانىم, كەل, -
دەپ سٶز تاستاپ كەتتٸ.
كەرازۋدىڭ اتى – كەرازۋ. سوندىقتان دا ولار ابايدىڭ بۇل سٶزٸن ەسكەرمەدٸ. ابايدىڭ نەسٸ كەتتٸ?
تەك كەرازۋ ەندٸ سىڭار ەزۋگە اينالدى. "اقجەم بولما" دەگەن سٶزٸنٸڭ ماعىناسى – "باس باسىڭا بي بولامىن" دەپ جەلٸكپە, "ەلدٸڭ شىرقىن بۇزبا", "بەرەكەسٸن قاشىرما", "ەلٸڭ تىنىش بولسىن" دەسەڭ: "راس سٶزگە تالاسىپ, اقجەم بولما, جانىم", "كەل", "ٶز باسىندىق بولايىق", تەۋەلسٸز جانعا ەرٸك بەرەيٸك جەنە سونىڭ سوڭىنان ەرەيٸك دەگەن ەمەۋرٸن عوي. جوق, "توقساننىڭ توبى" ولاي ٸستەمەدٸ, كەرٸسٸنشە, "ەل ٸشٸندەگٸ بٸر كەمەلدەردٸ" تۇتقىنعا تٷسٸردٸ, وقتىڭ ۇشىنا بايلاپ بەردٸ. مٸنە, رۋحاني, پسيحولوگييالىق تەۋەلدٸلٸكتٸڭ كەسٸرٸ.
كٶپ ايتسا – كٶندٸ,
جۇرت ايتسا – بولدى,
ەدەتٸ نادان ادامنىڭ, -
دەگەندەگٸ اشۋ-ىزانىڭ تٷپ تٶركٸنٸ سوندا.
دانا ادام رەتٸندە اباي بۇل شىندىقتى ٶتە تەرەڭ تٷسٸندٸ. سول وتارلاۋ, ورىستاندىرۋ, شوقىندىرۋ, جويۋ ساياساتىن قاراپايىم پاتشا دەبٸرٸ دە بٸلدٸ. بٸلدٸ دە قازاق ۇلتىنىڭ بولاشاعىن:
"بۇدان ەرٸ قاراي ولارعا جويىلىپ كەتۋ جولى عانا قالدى. جەر بٶلٸسٸ تۇسىندا ولاردىڭ بٸرازى كٶرگە كٸرەدٸ, ەكٸنشٸ توبى حريستيان دٸنٸن قابىلداپ, ورىسقا اينالادى, ٷشٸنشٸلەر تۇقىم قالدىرماستان تۇزداي قۇريدى, تٶرتٸنشٸلەرٸن جالعا العان جەرٸنەن بٸرەۋ ىعىستىرىپ شىعارادى, دەل قازٸر تەمٸر جولعا جاقىن شەكارالى جەردە سونداي وقيعا بولىپ وتىر, ولاردىڭ قاڭىراپ باسى قالادى نەمەسە جالدانىپ جٷرگەن جالشىعا, قالاداعى فابريكالار مەن زاۋىتتاردا كٷنەلتٸپ جٷرگەن جۇمىسشىعا اينالادى. قىسقاسىن ايتقاندا, ولار جۇمىسشىنىڭ كٷيٸن كەشەدٸ, جوعالادى, سٸڭٸپ كەتەدٸ, قولايلى جاعداي تۋسا تاعى دا پايدا بولادى. سوندىقتان دا ەرتٸس بويىنداعى جاتاقتار مەن كٶشپەلٸ قازاقتار تۋرالى پەلەندەي الاڭداۋدىڭ قاجەتٸ جوق, ولارعا ارناپ وتىرىقشىلاندىرۋ, جەر بەرۋ تۋرالى جارلىق شىعارماي-اق قويعان جٶن, ونسىز دا ولار ٶز-ٶزٸنەن جويىلىپ بٸتەدٸ", - دەپ سەۋەگەيلٸك ايتتى.
بۇل جاي سٶز ەمەس, مەلنيكوۆتىڭ قازاق جەرٸ مەن ەلٸن بٷتٸندەي يگەرٸپ, دالانى ورىستاندىرۋ تۋرالى جوسپارى بولاتىن. ول جوسپار بٸرنەشە رەت تالقىلانىپ, 1902-1916 جىلداردىڭ اراسىندا جٷزەگە اسىرىلۋى تيٸس ەدٸ. قازاقتىڭ باقتالايى بار ەكەن. رەسەي جاھيلٸنٸڭ ول پيعىلىن 1902-1905 جىلدار ارالىعىنداعى ورىس-جاپون سوعىسى مەن 1914 جىلعى I دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس جٷزەگە استىرتپاي تاستادى. ابايدىڭ:
شىداساڭ ەستٸ قاشىرماي,
قۇلداتىپ, قور قىپ جٸبەرمەك, -
دەپ وتىرعانىنىڭ ٶزٸ وسى عوي.
مەلنيكوۆتٸڭ "پرولەتارياتتانىپ", شوقىنىپ, ورىستانىپ, جالدانىپ كەتەدٸ دەگەنٸن ۇلى اباي "قۇلداتىپ, قور قىپ جٸبەرمەك" – دەپ ٶلەڭ جولىمەن بٸلدٸرٸپ تۇر.
مٷددە – ەكەۋ, پٸكٸر مەن قورىتىندى بٸرەۋ – تەۋەلدٸلٸك. بۇل ٸس جٷزەگە اسىرىلىپ جاتتى. وعان مىنا دەرەك دەلەل.
"وسىنداي شارالار ارقىلى ٸستٸ وڭعا قويىپ, جولعا تٷسٸرٸپ العان سوڭ ميسسيونەر جٸبەرۋ كەرەك. ولار قازاقتاردىڭ ۇستانعان دٸنٸنٸڭ دۇرىس ەمەس ەكەندٸگٸن جەنە يسا پايعامباردىڭ جٸبەرۋٸمەن كەلگەندەرٸن, سونىمەن قاتار پاتشا اعزام قانداي دٸن ۇستانسا, ونىڭ قۇزىرىنداعىلار دا سول دٸنگە كٸرۋٸ كەرەك ەكەندٸگٸن, ال قازاقتاردىڭ دٸنٸنٸڭ بۇل دٸنگە (بٸر سٶز ناقتى تانىلمادى – ت.ج.) جات ەكەنٸن دەلەلدەۋٸ تيٸس. سودان كەيٸن يمپەراتور اعزام بٷكٸل كونسۋلدىقتارعا: "مەنٸڭ قۇزىرىمداعى قازاقتارىم يسلام دٸنٸندەگٸ مٷفتيلەرگە باعىناتىن, بٸراق تا يسلامنىڭ شاريعاتىنا قازاقتار باعىنعىسى كەلمەيدٸ. 68 جىلعى ەرەجەنٸڭ 97 جەنە 98 تارماقتارىنا سەيكەس ولار مٷفتيلٸك باعىنۋدان الىنىپ, ەر بولىستا دٸني رەسٸمدٸ ٶتەۋ ٷشٸن جەكە-جەكە مولدا سايلانعان بولاتىن. سونىمەن بٸرگە مولدالاردىڭ مٸندەتٸ – تۋعان بالالاردى تٸركەپ, ولارعا ات قويۋ بولاتىن. قىسقاسىن ايتقاندا, شاريعاتتىڭ بارلىق تالاپتارىن ورىنداۋعا تيٸس ەدٸ. الايدا قازاقتار ٶزٸنٸڭ مولدالارىنىڭ تالاپتارىن ورىندامادى. ولاردى كٶزگە ٸلمەدٸ, ٶزٸنٸڭ رۋحاني دەستٷرٸن ۇستاندى, بالالارىنا – قويلىباي, جىلقىباي, يتاياق دەپ ات قويدى, كەيٸن ٶزدەرٸنە ارناپ ورىس مەكتەبٸن اشۋدى تالاپ ەتٸپ ٶتٸنٸش بٸلدٸردٸ. مەكتەپ اشىلدى. ەندٸ قازاقتار ٶزٸنٸڭ دٸنٸن ٶزگەرتكٸسٸ كەلەتٸنٸ تۋرالى ٶتٸنٸش جاساپ وتىر", - دەپ حابارلاۋى كەرەك ەدٸ"
دٸنٸن ساتۋ – اباي ٷشٸن قاسيەتسٸزدٸكتٸڭ بەلگٸسٸ. شوقىنۋدى انتۇرعاندىق دەپ ۇعادى. ميسسيونەرلٸك قوزعالىسقا, ونىڭ جىمىسقى تەسٸلدەرٸنە جيٸركەنە قاراپ:
قاسيەتسٸز تۋعان – ول دا جات,
كٷڭكٸلدەپ بەرەر سازاڭدى, -
دەيدٸ اباي.
شىندىعىندا دا ارحيرەيدٸڭ جوعارىداعى نۇسقاۋى سول, كٷڭكٸلدەۋگە قۇرىلعان. اباي "ۋاعىزدى" – كٷڭكٸلدەۋ دەپ وتىر. مٷلەيٸمسٸپ جٷرٸپ مٷسكٸن ەتەتٸن تاقۋالار ابايعا تاڭسىق ەمەس ەدٸ.
ابايدىڭ نوعايلاردى "دٸنگە دە بەرٸك" دەپ ٷلگٸ تۇتۋىنىڭ بٸر مەنٸسٸ وسى شوقىندىرۋ تۋرالى ۋاعىزدى بٸلگەندٸگٸندە. "باسىڭدى داۋعا, مالىڭدى – جاۋعا, قور قىلما قورعا, تاتۋلاس!" – دەيدٸ سوندىقتان دا اباي.
تۇرسىن جۇرتباي
"كٷيەسٸڭ, جٷرەك... سٷيەسٸڭ" كٸتابىنان
