جۋىردا الماتىلىق جيىرما جۋرناليست وتاندىق تۋريزمدٸ ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا الماتى وبلىسىندا ورنالاسقان شارىن شاتقالىنا ساياحاتتادى.
شارىن شاتقالى الماتى وبلىسىنىڭ وڭتٷستٸك-شىعىسىندا ورنالاسقان, ۇيعىر اۋدانىنىڭ اۋماعىندا جاتىر. بۇل اۋدان - ٶزگە ۇلت اتاۋى بەرٸلگەن قازاقستانداعى جالعىز اۋدان. سوندىقتان بولار, اۋداننىڭ اتىن ٶزگەرتۋ ۇسىنىسى بٸراز ۋاقىتتان بەرٸ كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ. ەكٸ-ٷش جىلدا بٸر رەت پرەزيدەنتكە, ٷكٸمەتكە اشىق حات جازىلىپ, باسپاسٶز بەتتەرٸندە ماقالالار جارييالانادى.
باسقا مەسەلەنٸ بىلاي قويعاندا, وسى اۋدانعا شارىن اۋدانى اتاۋى بەرٸلسە, وتاندىق تۋريزمدٸ دامىتۋعا ٷلكەن سەپتٸگٸن تيگٸزەر ەدٸ. ٶيتكەنٸ جوعارىدا ايتقان جيىرما جۋرناليست شاتقال ٸشٸندە كٶپتەگەن شەتەلدٸك تۋريستپەن جٷزدەسٸپ, پٸكٸر الماسقان-تىن.
ٷندٸستاننان كەلگەن بيل دەۆيد ەسٸمدٸ تۋريست جالعىز ساياحاتتاعاندى ۇناتادى. شارىن شاتقالىنا بٸرٸنشٸ رەت كەلگەن ول ٶز ەسەرٸن بىلاي بٶلٸستٸ:
«قازاقستاننىڭ شارىن شاتقالىنا بٸرٸنشٸ رەت كەلٸپ ۇرمىن. ٶتە ەدەمٸ جەر. بارلىق تۋريستٸ قىزىقتىراتىن مەكەن دەپ تانىدىم. ناسيحاتى مىقتى بولسا, تۋريستەر وسىلاي قاراي اعىلاتىنىنا سەنٸمدٸمٸن. مەن وسىدان كەيٸن بۋرابايعا اتتانۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن» دەدٸ ول.
شارىن ۇلتتىق پاركٸ - قازاقستاندىقتاردىڭ عانا ەمەس, شەتەلدٸكتەردٸڭ دە قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىرعان تۋريستٸك ايماق. ساپار بارىسىندا جۋرناليستەر شاتقال ٸشٸمەن جٷرٸپ, «قامالدار اڭعارى», «جالماۋىز كەمپٸر شاتقالى» سيياقتى جەرلەرمەن تانىسىپ ٶتتٸ. كەيبٸر شاتقالدىڭ بيٸكتٸگٸ 150-300 مەترگە دەيٸن بارسا, ۇزىندىعى 20-80 مەترگە دەيٸن جەتەدٸ. دەل وسى شارىن شاتقالىن كٶرۋگە ٶتكەن جىلى 15000 تۋريست كەلسە, بيىل توعىز ايدا 18807 ادام ارنايى جۋرنالعا تٸركەلٸپتٸ. شاتقالدىڭ بيىلعى جاڭالىعى – بۇدان بىلاي قىسقى ماۋسىم اشىق بولماق. بۇعان دەيٸن تەك كٶكتەم, جاز, كٷز مەزگٸلدەرٸندە قوناق قابىلداعان شارىن ەندٸ جىلدىڭ تٶرت مەزگٸلٸندە دە تۋريستەر مەن قوناقتاردى قابىلداۋعا ساقاداي ساي.
شارىن شاتقالىنا كەز كەلگەن ادام (تۋريست) كٸرۋ ٷشٸن 750 تەڭگە تٶلەيدٸ. جەيتٸن ازىعىن ٶزٸمەن الا كەلسە دە نەمەسە شاتقال ٸشٸندە ورنالاسقان دەمالىس ورنىنان تاماقتانسا دا بولادى. بٸر ادامنىڭ تٷستكٸ اسى ورتاشا ەسەپپەن 2500-3000 تەڭگەگە شىعادى. ال 8-10 ادام بولىپ توپپەن كەلٸپ, تٷنەۋگە قالعىڭىز كەلسە, وندا بٸر كيٸز ٷيدٸ 45 000 تەڭگەگە جالعا الا الاسىز. ايماقتا 10 شاقتى كٷزەت قىزمەتٸ جٷرەدٸ. ولار قوناقتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ ٷشٸن عانا ەمەس, ايماقتى تانىستىرۋ ٷشٸن (گيد) دە قىزمەت ۇسىنا الادى. كٷزەت قىزمەتٸندەگٸ ازاماتتاردىڭ ايتۋىنشا, مۇندا قىتاي, فرانتسييا, گەرمانييا, اقش, پولشا تۋريستەرٸ جيٸ كەلەدٸ.
بٸز شارىننىڭ ٸشٸمەن جٷرٸپ, ا نٷكتەسٸنەن ۆ نٷكتەسٸنە جاياۋ باردىق, قاشىقتىعى 3 شاقىرىم. قايتاردا سونداعى كٶپ ادامعا «تاكسي» قىزمەتٸن ۇسىناتىن كٶلٸكتەرگە مٸندٸك. ونىڭ قۇنى بٸر ادامعا 1000 تەڭگە.
شاتقالدىڭ تٶمەنگٸ جاعىندا قىتايلىق تۋريستەردٸ دە كەزٸكتٸردٸك. قىتايلىق ساياحاتشىلار قازاقستان تۋرالى, شارىن شاتقالى تۋرالى بٸزدٸڭ ماقتانىشىمىز ديماش قۇدايبەرگەن ارقىلى ەستٸپ-بٸلگەنٸن, ەندٸ ٶز كٶزدەرٸمەن كٶرٸپ, تانۋعا كەلگەندەرٸن ايتتى. بٸزدٸڭ ديماش قىتايداعى «I am singer» جوباسىندا تانىلعاندا كٷللٸ ەلەم ونى «قازاقستاندى تانىتتى» دەپ باعالاپ ەدٸ. ەستەرٸڭٸزدە بولسا, بىلتىر ديماش قۇدايبەرگەنگە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۋريزم جٶنٸندەگٸ ەلشٸسٸ» مەرتەبەسٸ دە بەرٸلگەن بولاتىن. وسىنىڭ بەرٸن سەتتٸ پايدالانىپ, ديماش ارقىلى شەتەلدٸكتەردٸ ەلگە, ەسٸرەسە شارىن ۇلتتىق پاركٸنە تارتۋ ٷشٸن شاتقال ورنالاسقان اۋداننىڭ اتاۋىن شارىن اۋدانى دەپ اتاساق, تۋريزمگە «تەرەزە» اشىلار ەدٸ. بٸز كٶرگەن قىتايلىق تۋريستەر وسىنداي وي سالىپ كەتتٸ.
بۇل ويىمىزدى قۇپتايتىن قر مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلى ۇيعىر اۋدانىنىڭ اتىن شارىن اۋدانى دەپ ٶزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىسىن بٸرنەشە جىلدان بەرٸ جازىپ كەلەدٸ. ال قازۇۋ-دىڭ PhD دوكتورى حالىق بالىقبايتەگٸ «ۇيعىر اۋدانى دەگەن اتاۋدى تەزدەتٸپ ٶزگەرتٸپ, تاريحي اتاۋى شارىندى ٶزٸنە قايتارساق» اتتى ماقالاسىندا ۇيعىر اۋدانىنداعى تاريحي دەرەكتەردٸڭ بۇرمالانىپ جاتقاندىعىن مەسەلە ەتٸپ كٶتەرگەن-دٸ.
«بٷگٸندە شونجى اۋدانىنداعى تاريحي جەر-سۋ, مەكتەپ كٶشە اتتارىن دىبىستىق ٶزگەرٸسكە ۇشىراپ, ۇيعىر تٸلٸنە اۋىستىرىلىپ, ەۋەلگٸ ەتنيكالىق ماعىناسىن جوعالتۋدا. مىسالى: قازاق اۋىلى اقتام, تيرمەن, كەڭەس, داردامتى, ارعى دولايتى, تاس قاراسۋ, كەتپەن, ديقان, جۇلدىز, كەسپەبۇلاق سىندى ەلدٸ مەكەندەرٸ بۇل كٷندە اقتاما, تٸگٸرمەن, كەڭەش, داردامتۋٸ, دۇلايتى, تاشقارا سۋ, كەتمەن, دىحان, يۋلتىز, بٷدەتٸ, باحار, شىرىن دەپ اقىرىنداپ ٶزگەرٸپ بارا جاتىر. جەر-سۋ اتاۋلارىنا قاتىستى ۇيعىرلار جالعان تاريحي اڭىز جاساپ, حالىق اراسىنا تاراتۋدا. مىسالى نازگٷم ٷڭگٸرٸ اڭىزى ەش تاريحي شىندىققا جاناسپايدى, وندا قازاق جەرٸندەگٸ اقسۋ اتاۋىن قىتايداعى اقسۋعا اپارىپ تەليدٸ. شونجى ٶڭٸرٸندەگٸ مەكتەپ كٶشە اتتارى دەرلٸك ۇيعىرلاردىڭ اتىنا بەرٸلگەن. مەسەلەن; يزٸم يٸسكەندٸر, ٸليا باقتيا, ەبدۋللا, روزى باقيەۆ, احمەتجان قاسىمي, قۇدىس قوجامياروۆ, روزر باكيەۆ, ال بۇلاردىڭ قازاق ەلٸنە سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ بار ەكەنٸ راس, ال مىنا لوتپولا مٷتەلٸپ, زيااد سامادي, عايني باتىر, سادىق پالۋان – بۇلار قىتاي جەرٸندەگٸ ۇيعىرلار. قازاق توپىراعىندا ەش ٸزٸ جوق. ەجەدەن قونىستانعان قازاقتان بۇل جەردەگٸ جەر-سۋ مەن مەكتەپ كٶشەلەرگە اتىن بەرەتٸندەي ۇلى پەرزەنتتەرٸ شىقپاعانى ما? بۇلاي ٸستەۋٸنٸڭ ارتىندا قانداي وي جاتقانىن تٷسٸنۋ قيىنعا سوقپايدى. بٸز ۇيعىر اۋدانى دەگەن اتاۋدى تەزدەتٸپ ٶزگەرتٸپ, جەرٸمٸزدٸڭ تاريحي اتاۋى «شارىندى» ٶزٸنە قايتارساق» دەپ جازعان ەدٸ عالىم حالىق بالىقبايتەگٸ.
راسىندا, ەسٸمٸز باردا ەلٸمٸزدٸ تانىپ, قازٸرگٸ ۇيعىر اۋدانىن اتاۋىن شارىن اۋدانى دەپ ٶزگەرتەتٸن كەز كەلگەن سيياقتى.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
