Jýyrda almatylyq jiyrma jýrnalist otandyq týrizmdi nasihattaý maqsatynda Almaty oblysynda ornalasqan Sharyn shatqalyna saiahattady.
Sharyn shatqaly Almaty oblysynyń ońtústik-shyǵysynda ornalasqan, Uiǵyr aýdanynyń aýmaǵynda jatyr. Bul aýdan - ózge ult ataýy berilgen Qazaqstandaǵy jalǵyz aýdan. Sondyqtan bolar, aýdannyń atyn ózgertý usynysy biraz ýaqyttan beri kóterilip keledi. Eki-úsh jylda bir ret Prezidentke, Úkimetke ashyq hat jazylyp, baspasóz betterinde maqalalar jariialanady.
Basqa máseleni bylai qoiǵanda, osy aýdanǵa Sharyn aýdany ataýy berilse, otandyq týrizmdi damytýǵa úlken septigin tigizer edi. Óitkeni joǵaryda aitqan jiyrma jýrnalist shatqal ishinde kóptegen sheteldik týristpen júzdesip, pikir almasqan-tyn.
Úndistannan kelgen Bil Devid esimdi týrist jalǵyz saiahattaǵandy unatady. Sharyn shatqalyna birinshi ret kelgen ol óz áserin bylai bólisti:
«Qazaqstannyń Sharyn shatqalyna birinshi ret kelip urmyn. Óte ádemi jer. Barlyq týristi qyzyqtyratyn meken dep tanydym. Nasihaty myqty bolsa, týrister osylai qarai aǵylatynyna senimdimin. Men osydan keiin Býrabaiǵa attanýdy josparlap otyrmyn» dedi ol.
Sharyn ulttyq parki - qazaqstandyqtardyń ǵana emes, sheteldikterdiń de qyzyǵýshylyǵyn týdyryp otyrǵan týristik aimaq. Sapar barysynda jýrnalister shatqal ishimen júrip, «Qamaldar ańǵary», «Jalmaýyz kempir shatqaly» siiaqty jerlermen tanysyp ótti. Keibir shatqaldyń biiktigi 150-300 metrge deiin barsa, uzyndyǵy 20-80 metrge deiin jetedi. Dál osy Sharyn shatqalyn kórýge ótken jyly 15000 týrist kelse, biyl toǵyz aida 18807 adam arnaiy jýrnalǵa tirkelipti. Shatqaldyń biylǵy jańalyǵy – budan bylai qysqy maýsym ashyq bolmaq. Buǵan deiin tek kóktem, jaz, kúz mezgilderinde qonaq qabyldaǵan Sharyn endi jyldyń tórt mezgilinde de týrister men qonaqtardy qabyldaýǵa saqadai sai.
Sharyn shatqalyna kez kelgen adam (týrist) kirý úshin 750 teńge tóleidi. Jeitin azyǵyn ózimen ala kelse de nemese shatqal ishinde ornalasqan demalys ornynan tamaqtansa da bolady. Bir adamnyń tústki asy ortasha eseppen 2500-3000 teńgege shyǵady. Al 8-10 adam bolyp toppen kelip, túneýge qalǵyńyz kelse, onda bir kiiz úidi 45 000 teńgege jalǵa ala alasyz. Aimaqta 10 shaqty kúzet qyzmeti júredi. Olar qonaqtardyń qaýipsizdigi úshin ǵana emes, aimaqty tanystyrý úshin (gid) de qyzmet usyna alady. Kúzet qyzmetindegi azamattardyń aitýynsha, munda Qytai, Frantsiia, Germaniia, AQSh, Polsha týristeri jii keledi.
Biz Sharynnyń ishimen júrip, A núktesinen V núktesine jaiaý bardyq, qashyqtyǵy 3 shaqyrym. Qaitarda sondaǵy kóp adamǵa «taksi» qyzmetin usynatyn kólikterge mindik. Onyń quny bir adamǵa 1000 teńge.
Shatqaldyń tómengi jaǵynda qytailyq týristerdi de keziktirdik. Qytailyq saiahatshylar Qazaqstan týraly, Sharyn shatqaly týraly bizdiń maqtanyshymyz Dimash Qudaibergen arqyly estip-bilgenin, endi óz kózderimen kórip, tanýǵa kelgenderin aitty. Bizdiń Dimash Qytaidaǵy «I am singer» jobasynda tanylǵanda kúlli álem ony «Qazaqstandy tanytty» dep baǵalap edi. Esterińizde bolsa, byltyr Dimash Qudaibergenge «Qazaqstan Respýblikasynyń týrizm jónindegi elshisi» mártebesi de berilgen bolatyn. Osynyń bárin sátti paidalanyp, Dimash arqyly sheteldikterdi elge, ásirese Sharyn ulttyq parkine tartý úshin shatqal ornalasqan aýdannyń ataýyn Sharyn aýdany dep atasaq, týrizmge «tereze» ashylar edi. Biz kórgen qytailyq týrister osyndai oi salyp ketti.
Bul oiymyzdy quptaityn QR Memlekettik syilyǵynyń laýreaty, jazýshy Beksultan Nurjekeuly Uiǵyr aýdanynyń atyn Sharyn aýdany dep ózgertý týraly usynysyn birneshe jyldan beri jazyp keledi. Al QazUÝ-dyń PhD doktory Halyq Balyqbaitegi «Uiǵyr aýdany degen ataýdy tezdetip ózgertip, tarihi ataýy Sharyndy ózine qaitarsaq» atty maqalasynda Uiǵyr aýdanyndaǵy tarihi derekterdiń burmalanyp jatqandyǵyn másele etip kótergen-di.
«Búginde Shonjy aýdanyndaǵy tarihi jer-sý, mektep kóshe attaryn dybystyq ózgeriske ushyrap, uiǵyr tiline aýystyrylyp, áýelgi etnikalyq maǵynasyn joǵaltýda. Mysaly: qazaq aýyly Aqtam, Tirmen, Keńes, Dardamty, Arǵy dolaity, Tas qarasý, Ketpen, Diqan, Juldyz, Kespebulaq syndy eldi mekenderi bul kúnde Aqtama, Tigirmen, Keńesh, Dardamtýi, Dulaity, Tashqara sý, Ketmen, Dyhan, Iýltyz, Búdeti, Bahar, Shyryn dep aqyryndap ózgerip bara jatyr. Jer-sý ataýlaryna qatysty uiǵyrlar jalǵan tarihi ańyz jasap, halyq arasyna taratýda. Mysaly Nazgúm úńgiri ańyzy esh tarihi shyndyqqa janaspaidy, onda Qazaq jerindegi Aqsý ataýyn Qytaidaǵy Aqsýǵa aparyp telidi. Shonjy óńirindegi mektep kóshe attary derlik uiǵyrlardyń atyna berilgen. Máselen; Izim Iiskendir, Ilia baqtia, Ábdýlla, Rozy Baqiev, Ahmetjan Qasymi, Qudys Qojamiarov, Rozr Bakiev, al bulardyń Qazaq eline sińirgen eńbegi bar ekeni ras, al myna Lotpola Mútálip, Ziaad Samadi, Ǵaini Batyr, Sadyq palýan – bular Qytai jerindegi uiǵyrlar. Qazaq topyraǵynda esh izi joq. Ejeden qonystanǵan qazaqtan bul jerdegi jer-sý men mektep kóshelerge atyn beretindei uly perzentteri shyqpaǵany ma? Bulai isteýiniń artynda qandai oi jatqanyn túsiný qiynǵa soqpaidy. Biz uiǵyr aýdany degen ataýdy tezdetip ózgertip, jerimizdiń tarihi ataýy «Sharyndy» ózine qaitarsaq» dep jazǵan edi ǵalym Halyq Balyqbaitegi.
Rasynda, esimiz barda elimizdi tanyp, qazirgi Uiǵyr aýdanyn ataýyn Sharyn aýdany dep ózgertetin kez kelgen siiaqty.
Aqbota Musabekqyzy
