قر ۇلتتىق بانك تٶراعاسى عالىمجان پٸرماتوۆ بازالىق مٶلشەرلەمەنٸ ساقتاپ قالۋ سەبەپتەرٸ, قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا شارالار جەنە ۆاليۋتا نارىعىنداعى احۋال تۋرالى ايتىپ بەردٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
«جاعداي ٶتە قيىن, بەلگٸسٸزدٸك دەڭگەيٸ دە وراسان. سىرتقى سەكتوردا ەڭ جاعىمسىز قاۋٸپ-قاتەرلەر مەن گەوساياسي تۇرعىدا تەۋەكەلدەر پايدا بولدى. بٸز ٷكٸمەتتەردٸڭ, ورتالىق بانكتەردٸڭ, قارجى جەنە باسقا دا ۇيىمداردىڭ رەسەي فەدەراتسيياسىنا قارسى سانكتسييالارعا قاتىستى مەلٸمدەمەلەرٸن باقىلاپ, وسى سانكتسييالاردىڭ قازاقستانعا قالاي ەسەر ەتەتٸنٸن باعالاپ وتىرمىز. قازاقستاندا قارجى جەنە باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن بارلىق قاجەتتٸ شارالاردى قابىلدايتىن بولامىز», - دەدٸ ول.
ۇب تٶراعاسى وسى رەتتە اقپان ايىندا بازالىق مٶلشەرلەمەنٸڭ 13,5 پايىزعا دەيٸن كەزەكتەن تىس كٶتەرٸلۋ سەبەپتەرٸن تٷسٸندٸردٸ.
«بٸز ٸشكٸ جەنە سىرتقى نارىقتارداعى جاعدايدى ٷنەمٸ قاداعالاپ وتىرامىز, سونداي-اق نارىقتىق ٶزگەرٸستەردٸڭ ىقتيمال سالدارىن باعالايمىز. ەل ٷشٸن جاعىمسىز سالدارعا ەكەپ سوقتىرۋى مٷمكٸن كٷرت ٶزگەرٸستەر ورىن العان جاعدايدا, ۇلتتىق بانك جوسپارلى كەستەدەن تىس بازالىق مٶلشەرلەمە بويىنشا شەشٸمدەر قابىلداۋعا قۇقىلى. اقپان ايىنىڭ سوڭىنداعى جاعداي وسىنى دەلەلدەيدٸ. ەندٸ ونىڭ تۋىنداۋ سەبەپتەرٸن ايتسام, سىرتقى كٷيزەلٸستەر تٷرلٸ ەلدەرگە بٸردەي ەسەر ەتە بەرمەيدٸ. رەسەي بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ ساۋدا ەرٸپتەسٸمٸز ەكەنٸن ەسكەرسەك, رۋبل باعامىنىڭ ەلسٸرەۋٸ تەڭگەگە دە قىسىم كٶرسەتتٸ. مۇنداي جاعدايدا قازاقستاندا بازالىق مٶلشەرلەمەنٸ جەدەل ارتتىرۋ سىرتقى كٷيزەلٸستەر سالدارىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا تارالۋىنىڭ الدىن الۋعا قاجەتتٸ شارا بولدى. بٸز قابىلداعان جەدەل شەشٸم تەڭگەنٸڭ ايىرباستاۋ باعامىنا كٶرسەتٸلەتٸن قىسىمدى, اتاپ ايتقاندا, الىپساتارلىق قىسىمدى تٶمەندەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرٸپ, ينفلياتسييالىق جەنە دەۆالۆاتسييالىق كٷتۋلەردٸڭ ٶسۋٸن بولدىرماۋعا باعىتتالدى. مۇنداي داعدارىس جاعدايلارىندا جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىمىزعا الۋعا دايىن ەكەنٸمٸزدٸ كٶرسەتۋ ماڭىزدى. بٸز ٶز ەرەكەتتەرٸمٸزدٸ, ساۋداداعى ٶزگەرٸستەر مەن ينتەرۆەنتسييالار تۋرالى اقپاراتتى اشىق جارييالاپ, نارىقپەن بٶلٸسەمٸز», - دەدٸ عالىمجان پٸرماتوۆ.
سونىمەن قاتار ول قازٸرگٸ بازالىق مٶلشەرلەمەنٸ ساقتاۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداۋعا ەسەر ەتكەن فاكتورلار تۋرالى دا ايتىپ بەردٸ.
«كٷرت ٶزگەرٸپ جاتقان جاعدايدى جەنە بۇرىن-سوڭدى بولماعان بەلگٸسٸزدٸك دەڭگەيٸن ەسكەرٸپ, بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتقا ٷزٸلٸس جاسادىق. بۇل ۋاقىت بٸزگە نەگٸزگٸ ٸشكٸ جەنە سىرتقى ماكروەكونوميكالىق ينديكاتورلاردىڭ وسى كٷتپەگەن ٶزگەرٸستەرگە ىقپالى جٶنٸندە جاڭا اقپارات جيناۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. احۋال تٷبەگەيلٸ ناشارلاعان جاعدايدا بٸزدە پايىزدىق ساياسات شەڭبەرٸندە بۇدان بىلايعى شەشٸمدەر قابىلداۋ ٷشٸن كەڭٸستٸك ساقتالىپ وتىر. ەگەر قارجى نارىقتارىندا قۇبىلمالىلىق ارتاتىنىن كٶرەتٸن بولساق, بٸز قارجى تۇراقتىلىعىنا نۇقسان كەلتٸرمەستەن, اقشا-كرەديت تالاپتارىن ەلەۋلٸ تٷردە كٷشەيتە الامىز», - دەدٸ ۇب تٶراعاسى.
عالىمجان پٸرماتوۆ ينفلياتسييانى تٶمەندەتۋ بويىنشا جالپى ساياساتتىڭ بٸر بٶلٸگٸ رەتٸندە بازالىق مٶلشەرلەمەگە قاتىستى شەشٸم قابىلداۋعا قاتىستى دا توقتالدى.
«بٸز سىرتقى گەوساياسي تەۋەكەلدەردٸڭ پايدا بولعانىن ەسكەرە وتىرىپ, ول قيىندىقتاردى سەزٸنۋگە ەرٸ تٷسٸنۋگە مەجبٷرمٸز. بٸزدٸڭ بارلىق ەرەكەتٸمٸز قازاقستاندا باعا جەنە قارجى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. بازالىق مٶلشەرلەمەنٸ ارتتىرۋىمىزدىڭ ٶزٸ ينفلياتسييالىق كٷتۋدٸڭ ورنىن تولتىرادى جەنە تەڭگەدەگٸ جيناقتاردىڭ كٸرٸستٸلٸگٸن جوعارىلاتادى. ياعني, حالىقتىڭ جيناقتاۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن ىنتالاندىرا وتىرىپ, ينفلياتسييالىق قىسىمدى جەڭٸلدەتۋگە تىرىسامىز. بٸز بازالىق مٶلشەرلەمەنٸ كٶتەرگەننەن كەيٸن قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپٸلدٸك بەرۋ قورى ۇسىناتىن ەڭ جوعارى مٶلشەرلەمەلەر دە بٸردەن ٶستٸ», - دەدٸ ول.
ونىڭ اتاپ ٶتۋٸنشە, قازاقستان ۇلتتىق بانكٸ ٷكٸمەتپەن بٸرلەسٸپ تەڭگەدەگٸ سالىمداردى قورعاۋ باعدارلاماسىن جارييالادى. ول 10 پايىز مٶلشەرٸندە ٶتەماقى تٶلەۋدٸ قاراستىرادى. بۇل شارالاردىڭ بارلىعى تەڭگەدەگٸ جيناقتاردىڭ كٸرٸستٸلٸگٸن ارتتىرۋعا, حالقىمىزدى قولداۋعا جەنە ەكونوميكاداعى ينفلياتسييالىق قىسىمدى تٶمەندەتۋگە باعىتتالعان.
«قالىپتى جاعدايدا بازالىق مٶلشەرلەمەنٸڭ ٶسۋٸ بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە ەكونوميكاداعى اقشا قۇنى ٶسۋٸ ٷشٸن جاسالاتىنىن قوسىمشا اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. قانداي دا بٸر جولمەن كرەديت قاراجاتىنىڭ قولجەتٸمدٸلٸك دەڭگەيٸ تٶمەندەۋٸ مٷمكٸن. دەل وسى جاعدايدا بٸز ەكونوميكاداعى اقشا قۇنىن ارتتىرۋ جەنە كرەديت بەرۋدٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن شەكتەۋ ٷشٸن جاساعان جوقپىز. بٸز مٶلشەرلەمەنٸ بانكتەردٸ قارجىلاندىرۋ ٷشٸن كٶتەردٸك. ٶيتكەنٸ, بانكتەردٸڭ بازاسى حالىق دەپوزيتتەرٸنەن قۇرالادى, ونىڭ كٶمەگٸمەن بانك حالىققا كرەديت بەرەدٸ. ەگەر حالىقتىڭ دەۆالۆاتسييالىق جەنە ينفلياتسييالىق كٷتۋلەرٸ ٷي شارۋاشىلىعىن جٷرگٸزۋ تەسٸلدەرٸنٸڭ ٶزگەرۋٸنە, ياعني دەپوزيتتٸك بازانىڭ دوللارلانۋىنا ەكەپ سوقتىرار بولسا, وندا بانكتەردە كرەديت بەرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن قور جيناقتاۋ بازاسى تاۋسىلىپ قالار ەدٸ. سوندىقتان بۇل شەشٸم بانكتەردٸڭ ەكونوميكامىزدى كرەديتتەۋگە مٷمكٸندٸگٸ بولۋى ٷشٸن جاسالىپ وتىر», - دەدٸ عالىمجان پٸرماتوۆ.
ول رۋبل باعامى ديناميكاسىنىڭ تەڭگە باعامىنا ەسەرٸ جەنە ۆاليۋتا نارىعىنداعى قازٸرگٸ احۋالعا دا جەكە توقتالىپ ٶتتٸ.
«جاعداي شىنىمەن دە كٷردەلٸ. ودان ەرٸ دە سانكتسييالار كٷشەيتٸلۋٸ مٷمكٸن دەگەن بولجامدارعا بايلانىستى ساۋدا-ساتتىقتا رۋبلدٸڭ جاعدايى قۇبىلمالى. ەرينە, رەسەي فەدەراتسيياسى قازٸر بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ ساۋدا ەرٸپتەسٸمٸز سانالادى. رۋبل باعامىنىڭ دوللارعا شاققانداعى ٶزگەرۋٸ قازاقستان تەڭگەسٸنە دە ەسەر ەتپەي قويمايدى. ەنگٸزٸلگەن سانكتسييالاردىڭ نەتيجەسٸندە رۋبل ەندٸ تەحنيكالىق تٷردە نەگٸزگٸ ەكٸ الاڭدا – مەسكەۋ بيرجاسىندا, ٸشكٸ نارىقتا جەنە بانكارالىق نارىقتا ساۋدالانادى. ٶكٸنٸشكە قاراي, ولاردا باعا بەلگٸلەۋ ەرتٷرلٸ. بٸز مەسكەۋ بيرجاسىنا كٶبٸرەك قارايمىز, وندا ٶتٸمدٸلٸك بار. بانكارالىق بيرجادا ٶتٸمدٸلٸك كٶپ ەمەس. رۋبلدٸڭ دوللارعا شاققانداعى باعامى وسى دەڭگەيدە بولسا دا, رۋبل سەگمەنتتٸڭ ٶسۋٸمەن ساۋدالاناتىنىن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ, ونىڭ قۇنى قانشا بولۋى كەرەك دەگەن ٸرگەلٸ تالداۋ جوق. بۇل – نارىقتىڭ قالىپتى ىقپال ەتۋٸ. مەنٸڭ ويىمشا, تەڭگە رۋبل باعامىنىڭ ەسەرٸنە ۇشىراي بەرمەۋگە تيٸس جەنە بٸزدە قۇبىلمالىلىق تا ٶستٸ, بٸراق ول رۋبلگە شاققانداعى باعاممەن بٸر دەڭگەيدە ەمەس. قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ساۋدا مەن ساۋدا اعىنىنىڭ قازٸر قالاي ٶزگەرەتٸنٸن ەسكەرە وتىرىپ, تەڭگە مەن رۋبل باسقا تەپە-تەڭدٸك قۇنىن تابادى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان بۇل دەڭگەيدٸڭ قانداي بولاتىنىن قازٸر ايتۋ قيىن. بٸراق بٸز قازٸردٸڭ ٶزٸندە سوڭعى 6 جىلدا بايقالعان دەڭگەي ەندٸ بٸز ٷشٸن باعدار بولا المايتىنىن تٷسٸندٸك», - دەدٸ ول.
ونىڭ اتاپ ٶتۋٸنشە, ۇلتتىق بانك بەلگٸلەنگەن باعامعا كٶشۋدٸ قاراستىرمايدى.
«بٸز كەزٸندە بۇل جاعدايدان ٶتكەنبٸز. ەكونوميكامىزدىڭ قۇرىلىمى باعامدى بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋعا, بەكٸتۋگە تىرىسقانىمەن, ونىڭ ارتى كٷردەلٸ تٷزەتۋگە, بٸر ۋاقىتتا دەۆالۆاتسيياعا الىپ كەلگەنٸن تەجٸريبە كٶرسەتٸپ بەردٸ. بەلگٸلەنگەن باعام التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرٸنەن ايتارلىقتاي ٷلكەن شىعىستاردى تالاپ ەتەدٸ. ەگەر بٸز مۇنى سوڭعى رەت جاساۋعا تىرىسقان 2014-2015 جىلداردى ەسكە الساق, بٸزگە 35 ملرد دوللار قاجەت بولدى, نەتيجەسٸندە بٸز تەڭگە باعامىن بەرٸبٸر ۇستاپ تۇرا المادىق. بەلگٸلەنگەن ايىرباستاۋ باعامى ساراپشىلار ورتاسىندا بيزنەستٸڭ ينۆەستيتسييالارىن, شىعىسىن, كٸرٸسٸن جوسپارلاي الاتىن تالاپ رەتٸندە ۇسىنىلادى جەنە بۇل بيزنەس ٷشٸن ماڭىزدى. دەگەنمەن بيزنەس بەلگٸسٸزدٸك كٶپتەپ ورىن العان جاعدايدا ٶمٸر سٷرە الادى. بۇل – ايىرباستاۋ باعامى عانا ەمەس, باعا, ينفلياتسييا. بۇل – كرەديتتەر بويىنشا پايىزدىق مٶلشەرلەمەلەر. بۇل, ەدەتتە, بولاشاققا ٷمٸت ارتۋ جەنە ەرتەڭگٸ كٷنگە سەنٸم بٸلدٸرۋ. سوندىقتان ايىرباستاۋ باعامى – فاكتورلاردىڭ بٸرٸ عانا»,- دەدٸ ۇلتتىق بانك تٶراعاسى.
سونداي-اق عالىمجان پٸرماتوۆ ينفلياتسييالىق كٷتۋلەرگە جەنە باعا تۇراقتىلىعىنا ەسەر ەتەتٸن باسقا دا فاكتورلارعا دا توقتالدى.
«ەگەر حالىق, ٷي شارۋاشىلىقتارى جەنە بيزنەس – ۇلتتىق بانك ينفلياتسييانى ۇستاپ تۇرا الادى دەپ سەنسە, ينفلياتسييالىق كٷتۋلەر تۇراقتالىپ قالار ەدٸ, باعالار قالاي بولاتىنى, ەكونوميكاداعى اقشانىڭ ناقتى قۇنى قانداي بولاتىنى تٷسٸنٸكتٸ بولار ەدٸ. قازاقستانداعى بيزنەس-ورتاعا ەلٸ دە ۇزاق مەرزٸمدٸ سەنٸمدٸ قامتاماسىز ەتە الساق, بيزنەس ٷشٸن جاقسى بولار ەدٸ – بيزنەس پەن ٷي شارۋاشىلىقتارىنىڭ ەكونوميكالىق شەشٸمدەر قابىلداۋىنا ەسەر ەتەتٸن مەسەلەلەر ٶتە كٶپ. سوندىقتان بٸز بەلگٸلەنگەن باعامعا قايتا ورالۋدى قاراستىرمايتىنىمىزدى ايتقىم كەلەدٸ. قۇبىلمالى ايىرباستاۋ باعامى سىرتقى كٷتپەگەن ٶزگەرٸستەردٸ رەتتەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ جەنە بٸز ٷشٸن قازاقستانداعى باعا تۇراقتىلىعى نەگٸزگٸ باسىمدىق بولىپ قالادى»,- دەدٸ ول.
ول قازاقستان ەكونوميكاسىن ودان ەرٸ دامىتۋداعى بولجامدار مەن كەزەكتٸ بولجامدىق راۋندتاردىڭ قورىتىندىلارىنا دا ەگجەي-تەگجەيلٸ توقتالىپ ٶتتٸ.
«سىرتقى نارىقتارداعى جەنە ساۋدا ەرٸپتەس ەلدەردەگٸ جاعدايدىڭ ٶزگەرۋٸ بولجامدى راۋندتى تولىق دايىنداۋعا قيىندىق تۋعىزىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى نەگٸزگٸ باعىتتارعا توقتالىپ, ەكونوميكامىزدىڭ قىسقا جەنە ورتا مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆادا ٶزٸن قالاي ۇستايتىنىنا توقتالعان جٶن. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ٶسۋٸن بٸز ەكسپورتتايتىن نەگٸزگٸ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ باعاسى, بيۋدجەت شىعىستارى قامتاماسىز ەتەدٸ جەنە بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە ەلدەگٸ ەپيدەميولوگييالىق جاعدايدىڭ جاقسارۋى دا ٸسكەرلٸك بەلسەندٸلٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرۋگە ىقپال ەتەدٸ. جيىنتىق سۇرانىس تاراپىنان ينۆەستيتسييالىق جەنە تۇتىنۋشىلىق سۇرانىس سەرپٸنٸ بٸزدٸڭ الدىڭعى بولجامدارىمىزبەن جەنە باعالاۋلارىمىزبەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم تٶمەن بولاتىندىعىن, سونداي-اق كٶبٸنە رەسەي فەدەراتسيياسىنا قارسى تٷپكٸلٸكتٸ سانكتسييالاردىڭ اۋقىمىمەن جەنە ول سانكتسييالاردىڭ ەلەمدٸك ەكونوميكاعا, رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ ەكونوميكاسىنا جەنە بٸزدٸڭ ەكونوميكامىزعا قالاي ەسەر ەتەرٸن ەسكە سالار ەدٸم. سوندىقتان وسى فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, بٸز 2022 جىلى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ٶسۋٸ بٸزدٸڭ الدىڭعى بولجامدارىمىزبەن سالىستىرعاندا تٶمەندەۋ جاعىنا قاراي ٶزگەشە بولادى دەپ ەسەپتەيمٸز. دەگەنمەن 2023 جىلى ەكونوميكانىڭ ٶسۋ باعىتى قالپىنا كەلەدٸ دەگەن بولجام بار», - دەدٸ عالىمجان پٸرماتوۆ.
ۇب تٶراعاسىنىڭ اتاپ ٶتۋٸنشە, ينفلياتسييا الدىڭعى بولجامداردان جوعارى بولادى جەنە تەڭگەنٸڭ اقش دوللارىنا قاتىستى باعامىنىڭ ەلسٸرەۋٸ نەگٸزگٸ فاكتورعا جاتادى.
«بۇل بٸزدٸڭ ازىق-تٷلٸك تاۋارلارىن دا يمپورتتايتىنىمىزدى ەسكەرگەندە, ينفلياتسيياعا تەرٸس ەسەر ەتەتٸن بولادى. مۇنداي ٶزگەرٸس پروينفلياتسييالىق قىسىم جاسايدى. رەسەي فەدەراتسيياسىندا دا ينفلياتسييا ٶسۋٸ ىقتيمال – بۇل ينفلياتسييانى سىرتتان يمپورتتايتىن فاكتور بولادى. ازىق-تٷلٸك ينفلياتسيياسى تۇرعىسىنان بٸز ەلەمدٸك باعانىڭ تۇراقتى ٶسۋٸن بايقايمىز. رەسەي فەدەراتسيياسى سيياقتى ۋكراينا – ٸرٸ استىق ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ بٸرٸ. سونى ەسكەرە وتىرىپ, ەلەمدٸك نارىقتارعا استىق پەن دەندٸ داقىلداردى جەتكٸزۋدە بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە تاپشىلىق تۋىنداۋى مٷمكٸن تەۋەكەلدٸڭ جوعارى ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز. قازٸر جەتكٸزۋ تٸزبەگٸندە كٶپتەگەن مەسەلەلەر تۋىنداپ وتىر. تٸپتٸ ٶندٸرٸلگەن ٶنٸم بولسا دا, سانكتسييالار ريتوريكاسى ساقتالاتىنىن ەسكەرگەن كٷندە مٷمكٸندٸگٸنشە تيٸمدٸ ەرٸ نارىققا وڭتايلى تٷردە قالاي جەتكٸزۋگە بولاتىنى مەسەلە تۋدىراتىنى راس», - دەپ تٷيٸندەدٸ ويىن ۇلتتىق بانك باسشىسى.
