فوتو: ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ

ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە كٶرنەكتٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ, زەرتتەۋشٸ-عالىم نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ  120 جىلدىعىنا ارنالعان «تاريح جەنە تۇلعا: زيياتكەرلٸك جەنە قۇندىلىق باعدارى» اتتى عىلىمي-تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسييا ٶتتٸ.

ٸس-شاراعا قر پرەزيدەنتٸنٸڭ كەڭەسشٸسٸ مەلٸك وتارباەۆ, الماتى قالاسى ەكٸمٸنٸڭ كەڭەسشٸسٸ ماماي احەتوۆ, مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ, قر ۇعا اكادەميگٸ مۇرات جۇرىنوۆ, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ باسقارما تٶراعاسى – رەكتور جانسەيٸت تٷيمەباەۆ, قازاقستان جازۋشىلار وداعى تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى عالىم قاليبەكۇلى, تاريحشى عالىم, قر ۇعا اكادەميگٸ مەمبەت قويگەلديەۆ, «نۇرتاس وڭداسىنوۆ» قوعامدىق قورى  قامقورشىلار كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى سەرٸك تەۋكەباەۆ, مەملەكەت قايراتكەرٸ, ديپلومات يكرام ادىربەكوۆ قاتىستى. سونداي-اق اۋقىمدى شاراعا نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ ٸزباسارلارى, تٸل جاناشىرلارى, تاريحشى-عالىمدار, بٸلٸم ورداسىنىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامى مەن بٸلٸم الۋشى جاستار جينالدى.

جيىندا مەلٸك وتارباەۆ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردٸ. پرەزيدەنت جولداعان حاتتا نۇرتاس وڭداسىنوۆ مەملەكەتتٸلٸكتٸ نىعايتۋعا زور ٷلەس قوسقان تاريحي تۇلعا ەكەنٸ ايتىلعان. سونداي-اق نۇرتاس دەندٸبايۇلى قيىن ۋاقىتتاردا كٶپتەگەن اۋقىمدى باستامالاردى جٷزەگە اسىرىپ, عىلىم مەن بٸلٸم, مەدەنيەت سالالارىندا ٷلكەن ٶزگەرٸستەر ەكەلگەنٸ باياندالعان.

«نۇرتاس وڭداسىنوۆ حالقىنىڭ مٷددەسٸن بەرٸنەن بيٸك قويدى. قيىن-قىستاۋ كەزەڭنەن كەيٸن ەلٸمٸزدٸ دامىتۋعا, ۇلتىمىزدىڭ ەڭسەسٸن تٸكتەۋگە زور ەڭبەك سٸڭٸردٸ. ول قازاق قوعامىن ٶركەندەتٸپ, ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ تۇتاس بۋىنىن تەربيەلەۋگە باسا مەن بەردٸ. سونداي-اق نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ شىعىستانۋ سالاسىنا قاتىستى تٷسٸندٸرمە سٶزدٸكتەرٸ ەلٸ دە تالاي ۇرپاقتىڭ كەدەسٸنە جاراي بەرەتٸنٸ سٶزسٸز», – دەلٸنگەن حاتتا.

قازاق حالقىنىڭ بٸرتۋار دارىندى تۇلعاسى نۇرتاس دەندٸبايۇلى 1904 جىلى  26 قازاندا تٷركٸستان جەرٸندە دٷنيەگە كەلگەن. ەڭبەك جولىن 1927-28 جىلدارى قىزىلوردا سۋ شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا ستاتيست بولىپ باستاعان. 1938-51 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان ٷكٸمەتٸن باسقارىپ, ەلدٸڭ دامۋىنا ەرەكشە ٷلەس قوسقان تۇلعا. 1954-55 جىلدارى قازاقستان جوعارعى كەڭەسٸ تٶرالقاسىنىڭ تٶراعاسى قىزمەتٸن اتقارىپ, ەلدٸڭ دامۋىنا وڭ ٶزگەرٸستەر ەكەلەتٸن زاڭداردى شىعارۋعا بەلسەندٸ اتسالىستى. ەلدەگٸ مەدەنيەت پەن ٶنەردٸڭ دامۋىن ٶزٸ قاداعالاعان. بۇدان باسقا, قاراعاندى مەتاللۋرگيياسىن, مويىنتى-شۋ تەمٸرجولىن, ەلٸمٸزدٸڭ مۇناي-گاز سالاسىن يگەرۋگە ۇيىتقى بولدى. 1955-62 جج. گۋرەۆ (اتىراۋ) وبلىسىن باسقارىپ, قازاقستاننىڭ بولاشاق مۇناي دەرجاۆاسى رەتٸندە قالىپتاسۋىندا ەرەكشە رٶل اتقاردى.  نۇرتاس وڭداسىنوۆ ٷش رەت «لەنين» وردەنٸمەن, ەكٸ رەت «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنٸمەن, كٶپتەگەن مەدال جەنە قۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتالعان.

شارا بارىسىندا الماتى قالاسىنىڭ ەكٸمٸ ەربولات دوساەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتى وقىلدى. ەكٸم ٶز سٶزٸندە نۇرتاس دەندٸبايۇلىنىڭ عىلىمدى دامىتۋ ٷشٸن اتقارعان ٶلشەۋسٸز قىزمەتٸنە توقتالدى.

«نۇرتاس وڭداسىنوۆ – كٶرنەكتٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ, ۇلت زييالىسى. ۇلتقا ەڭبەگٸ  سٸڭگەن ۇلى تۇلعالاردىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋ يگٸ ٸس. ەسەم قالامىز الماتىدا ٶتٸپ جاتقان بٷگٸنگٸ عىلىمي جيىن سونىڭ ايشىقتى كٶرٸنٸسٸ», – دەدٸ ەكٸم قۇتتىقتاۋ حاتىندا.

ٶز كەزەگٸندە قازۇۋ رەكتورى جانسەيٸت تٷيمەباەۆ نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ مەملەكەتتٸ باسقارۋ ٸسٸن جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرگەنٸن ايتتى.

«نۇرتاس دەندٸبايۇلى ەل تاريحىنداعى ەڭ بٸر اۋىر, كٷردەلٸ كەزەڭدە, 1938-51 جىلدارى قازاق كسر ٷكٸمەتٸنٸڭ تٶراعاسى مٸندەتٸن ابىرويمەن اتقاردى. سول ۋاقىتتاردا كٶپتەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن شەت تٸلدەرٸ, دەنە شىنىقتىرۋ, پوليتەحنيكالىق جەنە تەحنولوگييالىق ينستيتۋتتارى اشىلىپ, مەديتسينا ينستيتۋتىندا فاكۋلتەتتەر كەڭەيتٸلدٸ. ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ,  اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق وپەرا جەنە بالەت تەاترىنىڭ ٸرگەسٸ قالاندى. ەلٸنٸڭ بولاشاعى ٷشٸن ايانباي قىزمەت اتقارعان نۇرتاس وڭداسىنوۆ كەڭەستٸك يدەولوگييا ٷستەمدٸك قۇرعان زاماندا ۇلتتىق كادرلاردى دايارلاۋعا ايرىقشا ٷلەس قوسىپ, ٶزٸندٸك مەكتەبٸن قالىپتاستىردى», – دەدٸ جوو رەكتورى جانسەيٸت تٷيمەباەۆ.

سونىمەن قاتار اۋقىمدا ٸس-شارادا مۇرات جۇرىنوۆ,  عالىم قاليبەكۇلى, مەمبەت قويگەلديەۆ, سەرٸك تەۋكەباەۆ, سەبيت شٸلدەباي, بولات سايلان, يكرام ادىربەكوۆ, گٷلسٸم ورازاليەۆا ت.ب. مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرلەرٸ, عالىمدار سٶز سٶيلەپ, نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ تۇلعالىق جەنە كەسٸبي قاسيەتتەرٸن, كەلەشەك ۇرپاققا قالدىرعان مول مۇراسىنىڭ قۇندىلىعىنا توقتالدى.

قاراگٶز سەرٸكقىزى,

ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, باسپاگەرلٸك, رەداكتورلىق جەنە ديزاينەرلٸك ٶنەر

كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى