ۇستازىم تالاسبەك ەسەمقۇلوۆتىڭ رۋحىنا
…تاڭ اتىپ كەلە مە, جوق ەلدە كەش باتىپ بارا ما ايىرا المادى. بٸر تٷسٸنٸكتٸسٸ – قاراڭعىلىق قويۋلانا باستاعان, بٸراق بيلٸكتٸ تولىعىمەن قولىنا الماعان اپاق-ساپاق كەز. ەكٸنشٸ ۇققانى – تٸرٸ سيياقتى.
…بٸر ەسكٸ زامان ەسٸندە. كٶشەلەرٸ شيماي-شاتپاق بٸر شاھاردا كٶنە كٸتاپتارعا تولى توقال تام بولاتىن. بەلكٸم تٷسٸ مە… بۇل ٷستٸندە البا-جۇلبا شاپانى بار, جٷدەۋ, تەلمٸرٸپ, تەرەزەدەن سىعالايدى. ايعىز-ايعىز الاقانداي ەينەكتەن ٸشتەگٸ كٷڭگٸرت ەلەم ەرەڭ كٶرٸنەدٸ. قاراڭداپ بٸرەۋ جٷرگەن سيياقتى. تٸپتٸ بٸر ادام ەمەس, بٸرنەشەۋ بولار. بالا جۇتىنىپ, ەنتەلەي تٶنەدٸ. وسىلاردىڭ بٸرٸ بولعىسى كەلەتٸن. ونىڭ دا كٸتاپتار ٷيٸنە ەمٸن-ەركٸن كٸرٸپ, سودان سوڭ قولتىعىنا قالىڭ, جىرىم-جىرىم دەۋ كٸتاپتى قىستىرىپ الىپ, قالا سىرتىنا جەتەلەيتٸن ەسكٸ سٷرلەۋگە تٷسٸپ ويلانا باسىپ الىستاي بەرگٸسٸ كەلەتٸن. بۇل ونىڭ ەڭ ٷلكەن ارمانى ەدٸ. بالا جٷرەگٸن وتتاي قاريتىن ەڭ ٷلكەن ارمان بولاتىن.
…ورنىنان كٶتەرٸلدٸ. باسى مەڭ-زەڭ. بٸرەۋ باستان ۇرعان سيياقتى. نەمەسە قانى كٶتەرٸلٸپ, بٸر-ەكٸ تامىرى ٷزٸلٸپ كەتكەن تەرٸزدٸ. سودان باسىنىڭ ٸشٸ ۇيىعان قانعا تولىپ قالعان سيياقتى. مەڭگٸرٸپ ٶزٸنە ٶزٸ كەلە الار ەمەس. ىڭعايلانىپ وتىرىپ, باسىن قولىمەن قىسىپ, جايلاپ ەكٸ شەكەسٸن ۋقالاۋعا كٸرٸستٸ. بٸرتە-بٸرتە جان-جاعىنداعى قاراۋىتقان كٶلەڭكەلەر انىقتالا, ايشىقتالا باستادى. يٸس سەزۋ قابٸلەتٸ ورالدى. جاس مايسا شٶپتٸڭ, جارتىلاي ىلعال تازا توپىراقتىڭ جۇپارى ٶن بويىنا تاراي باستادى. كەرەمەت قۋاتتانىپ قالدى. تاۋلى ورماننىڭ شەتٸندە وتىر ەكەن. شٶلدەگەنٸن تٷسٸندٸ.
… ول تالاي مەرتە شٶلدەگەن. بۇل وعان سونداي تانىس كٷي. قالىپتى كٷي. تەڭٸزدەن جاعاعا ىزالى, دولى, قاقپاس تولقىن لاقتىرعان ٷلكەن بالىق تەرٸزدٸ اڭقاسى كەۋٸپ, ەكٸ كٶزٸ الايىپ, اۋزىمەنەن تالاي مەرتە اۋا قارماعان. بۇل اۋا – ونىڭ بويىنا جات, زييان, ٶكپەسٸن وت بولىپ قاريتىن جامان اۋا. سۋداعىداي ەمەس. بۇنداي اۋانىڭ ونى ٶلتٸرٸپ تاستاۋى مٷمكٸن. قانشا مەرتە وسىلاي قاڭسىپ قالدى. قانشا مەرتە… سوندىقتان ول قازٸر سالقىنقاندى. تٶزٸمدٸ.
…ەلدە مەن بالىق پا ەكەنمٸن دەگەن وي كەلدٸ. ادامداردى تٷسٸنە الماي, ادامدار ەلەمٸنە سٸڭە الماي, مٸنە, تاعى قاشتى. قاشۋدى ول بٸلەتٸن. قاشۋ دەگەن ەسٸندە.
ەلدە مەن سۋجٷرەك قورقاقپىن با دەپ ويلادى ول… بٸلە الماي تۇر. ەيتپەسە نەگە قاشادى? ەدەتتە ەل دەگەن قاشپايدى عوي. جارماسىپ, ەتسٸز قارۋلى ساۋساقتارىمەن قارمانىپ, جانتالاسىپ, جاعالاسىپ تۇرىپ الادى. ولار ەدەتتە قاشپايدى. امالسىز كەتەدٸ. ول شٶپ قارماپ, تال قارماپ, بٸرٸن-بٸرٸ جۇلمالاپ جاتقان قاپتاعان قالىڭ جۇرتتى ەلەستەتٸپ, اڭتارىلىپ بٸراز تۇردى. نەگە سونشا ٶلەرمەن? «سەبەبٸ ولار تٸرشٸلٸكتەن ٶڭگەنٸ بٸلمەيدٸ» دەپ تٷيدٸ ول. سودان سوڭ جارماسادى. يە, سوندىقتان. قازٸر ولار قورقىنىشتى ەمەس. ٶز ەلەمدەرٸندە, ٶز تٸرشٸلٸگٸ بارىسىندا قاۋٸپتٸ. ال قازٸر قۋراي تەرٸزدٸ. ەشبٸر سەزٸم تۋدىرمايدى. ەرينە, بۇنىكٸ باسقا قورقىنىش. تابيعاتى, قۇرامى مٷلدە باسقا. كەرٸسٸنشە دەۋگە بولادى. بۇل ٶزگەلەردەن كەرٸسٸنشە قورقادى. يە, سولاي. ول بٸر سەتكە تىنىپ, ٶز بويىنان, ەسٸرەسە جٷرەگٸنٸڭ ماڭايىنان ٶزٸنە ٶلەردەي تانىس, تٸپتٸ جان سەرٸگٸنە اينالعان قورقىنىش سەزٸمٸن ٸزدەپ كٶردٸ. دىم جوق. بٸراق ٷرەي وعان تانىس سەزٸم. تاعى دا ەسكە تٷسٸرە تٷسۋ كەرەك. تٷك ەسٸندە جوق. باسىن شايقادى.
…ٷيگە قايتۋ كەرەك. ٷيگە. بۇل قاي جەر? بۇل جەرگە قالاي كەلدٸ? «توقتا-توقتا, مەن كٸممٸن?» ٷستٸ باسىن سيپاي باستادى. كيٸمٸ بار. «مەنٸڭ ٷيٸم قايدا? مەن كٸممٸن? اتى-جٶنٸم كٸم? جاسىم قانشادا? كەرٸمٸن بە, جاسپىن با? ەركەكپٸن بە, ەيەلمٸن بە? جەنە مەن بۇلاردى قايدان بٸلەمٸن? جاستىڭ بار ەكەنٸن, ەركەك پەن ەيەلدٸڭ بولاتىنىن… مەن قايدان بٸلەمٸن???»
…كەنەت ٶن-بويىن جاسىن قارىپ, ٶكپە-باۋىرى سولق ەتە تٷسكەن. زەرەسٸ زەر تٷبٸنە كەتتٸ دەپ وسىنى ايت! بۇنىڭ جانىندا ادامدار بولدى ەمەس پە?! مەسساعان! ولار قايدا? ول قالت توقتاپ جان-جاعىنا باجايلاي قارادى? اداسىپ كەتٸپ جٷرمەسٸن! سونداي جاعىمدى, كٶڭٸلدٸ ادامدار ەدٸ. جەنە ولار جىلى بولاتىن. جىپ-جىلى. انانىڭ قۇرساعىنداي جايلى, جاقسى ادامدار ەدٸ.
…باسى دۋىلداپ, كٶزٸ قاراۋىتىپ كەتتٸ. جان ۇشىرا ورماننان ەرٸ قاراي, جازىق بولىپ كٶرٸنگەن جاققا قاراي جٷردٸ. ەگەر كەش باتىپ كەتسە, اينالانى قويۋ قاراڭعىلىق باسسا, دالادا قالاتىنى سٶزسٸز. جٷرٸسٸ قاۋرىت, ساف اۋا سارايىن اشىپ, جانىنا جاعىپ بارادى.
… ول ادامدار قايدا قالدى? امان بولسا يگٸ. امان بولسا يگٸ… مەن امان-ەسەنمٸن. مەن كەلە جاتىرمىن. مەن قايتا ورالاتىن شىعارمىن…
…ونىڭ جاقىندارى بولعان. باسىندا بارلىعى جاقسى ەدٸ. بۇل الاڭسىز ەدٸ. سەبەبٸ… سەبەبٸ ول ٷشٸن جاقىن ادامداردىڭ جٶنٸ تىم بٶلەك-تٸن. وندا قۇشتارلىق بولاتىن. وندا ادالدىق بولاتىن. سەبەبٸ… ول زەرۋ ٶستٸ. بٸر قارييانىڭ باۋىرىندا وداعاي ٶستٸ, جابايى ٶستٸ. ال ول قارييا كٷيشٸ ەدٸ عوي…
كٷيشٸ بولاتىن!
كەنەت ول ەڭسەسٸن تٸكتەدٸ. بۇنىڭ ٶزٸ دە كٷيشٸ ەمەس پە ەدٸ… توقتا-توقتا. وندا دومبىرام قايدا? يە, دومبىرا تەكتەس بٸر دوسى بولعان… القىمىنا ٶكسٸك تىعىلدى. سودان سوڭ… قاتايىپ الدى. بٸر-اق سەتتە. ٶلگەن دەگەن وسى شىعار دەگەن. سەبەبٸ ول جاقىن ادامدارسىز ٶمٸردٸ كٶرگٸسٸ كەلمەيتٸن. ولاردى دا, يە-يە, تٸپتٸ ولاردىڭ ٶزدەرٸن دە جات, بٶتەن قالىپتا بۇل ٶمٸردەن كٶرگٸسٸ كەلمەيتٸن. جٷرەگٸندەگٸ ەسەم گٷلٸ سەمٸپ, قۋراپ, قارايىپ كەتكەن ەدٸ. تٸپتٸ دومبىرانى دا تاستاپ كەتكەن. سونداي جاقسى ەمەس, ٶتە جاقسى ەمەس بٸر كەزەڭ بولدى عوي. بولدى عوي, ايتشى?
يە, سودان سوڭ ولار كەلدٸ. يە-يە, ولاردىڭ ەرقايسىسى ەسٸندە. ەكەۋٸ كٸشكەنتاي دا, بٸرەۋٸ ەرەسەك. ەيەل. ولار قۇلپىرعان كٶكتەم تەكتەس ادامدار ەدٸ. سونداي جاقىن, سونداي جىلى… ەرٸ كٶڭٸلدٸ. سودان سوڭ اقىلدى. ولار جاقسى ادامدار بولاتىن. «ورالۋعا تۋرا كەلەدٸ» دەپ كٷبٸرلەدٸ.
…سول كٷبٸرلەگەن كٷيٸ جٷرٸسٸن جىلدامداتتى. نەبٸر شٶپتەردٸڭ يٸسٸ ارالاسىپ, اۋانىڭ ٶزٸ ادامعا قورەك بولاتىن جاعدايعا جەتكەن تەرٸزدٸ. جٷرٸسٸ جىلدامداعان سايىن ٶكپە-باۋىرىنا دەندەي ەنٸپ, جان سارايىنا شيپا بەرٸپ, اسقازانىن تولتىرىپ جاتقانداي. ەندٸ ول ٶزٸنٸڭ وسى كٷيٸن قىزىقتاپ, جٷرٸسٸن شيراتقانمەن, قالاعا جەتۋ ماقساتىن ساناسىنان شەتتەتٸپ جٸبەرگەندەي. بٸر ساعاتتاي جٷرگەن سوڭ, جول تەرٸزدٸ ايدالعان ۇزىن سونار جىرانىڭ جيەگٸنە وتىرا كەتتٸ. قايدا بارا جاتىر? «ودان دا دەمالىپ, ەسٸمە تٷسٸرەيٸنشٸ. نە بولىپ ەدٸ?» قاباعىن شىتىپ, قوس شەكەسٸن ۋقالادى. «مەن كٸممٸن?» كەنەت ەسٸمٸ ويىنا ورالدى. ەسٸمٸ ويىنا ورالعان سەتتە قولىنا وراتىلىپ, دومبىرا پايدا بولعان. ۇستاز بەرٸن بٸر-اق سەتتە ۇقتى. ميىعىنان جىميدى. دومالاق, نۇرلى قارا جٷزٸندە لاپ ەتٸپ عارىشتىق مەيٸرٸم تۇتاندى. مالداس قۇرىپ ەدٸ, سونى كٷتٸپ تۇرعانداي, دومبىرادان ساعىنىش ەۋەنٸ قۇيىلا جٶنەلدٸ…
مادينا وماروۆا,
"قازاق ەدەبيەتٸ" گازەتٸ
