Ustazym Talasbek Ásemqulovtyń rýhyna
…Tań atyp kele me, joq álde kesh batyp bara ma aiyra almady. Bir túsiniktisi – qarańǵylyq qoiýlana bastaǵan, biraq bilikti tolyǵymen qolyna almaǵan apaq-sapaq kez. Ekinshi uqqany – tiri siiaqty.
…Bir eski zaman esinde. Kósheleri shimai-shatpaq bir shaharda kóne kitaptarǵa toly toqal tam bolatyn. Bálkim túsi me… Bul ústinde alba-julba shapany bar, júdeý, telmirip, terezeden syǵalaidy. Aiǵyz-aiǵyz alaqandai áinekten ishtegi kúńgirt álem áreń kórinedi. Qarańdap bireý júrgen siiaqty. Tipti bir adam emes, birnesheý bolar. Bala jutynyp, entelei tónedi. Osylardyń biri bolǵysy keletin. Onyń da Kitaptar úiine emin-erkin kirip, sodan soń qoltyǵyna qalyń, jyrym-jyrym dáý kitapty qystyryp alyp, qala syrtyna jeteleitin eski súrleýge túsip oilana basyp alystai bergisi keletin. Bul onyń eń úlken armany edi. Bala júregin ottai qarityn eń úlken arman bolatyn.
…Ornynan kóterildi. Basy meń-zeń. Bireý bastan urǵan siiaqty. Nemese qany kóterilip, bir-eki tamyry úzilip ketken tárizdi. Sodan basynyń ishi uiyǵan qanǵa tolyp qalǵan siiaqty. Máńgirip ózine ózi kele alar emes. Yńǵailanyp otyryp, basyn qolymen qysyp, jailap eki shekesin ýqalaýǵa kiristi. Birte-birte jan-jaǵyndaǵy qaraýytqan kóleńkeler anyqtala, aishyqtala bastady. Iis sezý qabileti oraldy. Jas maisa shóptiń, jartylai ylǵal taza topyraqtyń jupary ón boiyna tarai bastady. Keremet qýattanyp qaldy. Taýly ormannyń shetinde otyr eken. Shóldegenin túsindi.
… Ol talai márte shóldegen. Bul oǵan sondai tanys kúi. Qalypty kúi. Teńizden jaǵaǵa yzaly, doly, qaqpas tolqyn laqtyrǵan úlken balyq tárizdi ańqasy keýip, eki kózi alaiyp, aýzymenen talai márte aýa qarmaǵan. Bul aýa – onyń boiyna jat, ziian, ókpesin ot bolyp qarityn jaman aýa. Sýdaǵydai emes. Bundai aýanyń ony óltirip tastaýy múmkin. Qansha márte osylai qańsyp qaldy. Qansha márte… Sondyqtan ol qazir salqynqandy. Tózimdi.
…Álde men balyq pa ekenmin degen oi keldi. Adamdardy túsine almai, Adamdar álemine sińe almai, mine, taǵy qashty. Qashýdy ol biletin. Qashý degen esinde.
Álde men sýjúrek qorqaqpyn ba dep oilady ol… Bile almai tur. Áitpese nege qashady? Ádette el degen qashpaidy ǵoi. Jarmasyp, etsiz qarýly saýsaqtarymen qarmanyp, jantalasyp, jaǵalasyp turyp alady. Olar ádette qashpaidy. Amalsyz ketedi. Ol shóp qarmap, tal qarmap, birin-biri julmalap jatqan qaptaǵan qalyń jurtty elestetip, ańtarylyp biraz turdy. Nege sonsha ólermen? «Sebebi olar tirshilikten óńgeni bilmeidi» dep túidi ol. Sodan soń jarmasady. Iá, sondyqtan. Qazir olar qorqynyshty emes. Óz álemderinde, óz tirshiligi barysynda qaýipti. Al qazir qýrai tárizdi. Eshbir sezim týdyrmaidy. Árine, bunyki basqa qorqynysh. Tabiǵaty, quramy múlde basqa. Kerisinshe deýge bolady. Bul ózgelerden kerisinshe qorqady. Iá, solai. Ol bir sátke tynyp, óz boiynan, ásirese júreginiń mańaiynan ózine ólerdei tanys, tipti jan serigine ainalǵan qorqynysh sezimin izdep kórdi. Dym joq. Biraq úrei oǵan tanys sezim. Taǵy da eske túsire túsý kerek. Túk esinde joq. Basyn shaiqady.
…Úige qaitý kerek. Úige. Bul qai jer? Bul jerge qalai keldi? «Toqta-toqta, men kimmin?» Ústi basyn sipai bastady. Kiimi bar. «Meniń úiim qaida? Men kimmin? Aty-jónim kim? Jasym qanshada? Kárimin be, jaspyn ba? Erkekpin be, áielmin be? Jáne men bulardy qaidan bilemin? Jastyń bar ekenin, erkek pen áieldiń bolatynyn… Men qaidan bilemin???»
…Kenet ón-boiyn jasyn qaryp, ókpe-baýyry solq ete túsken. Záresi zár túbine ketti dep osyny ait! Bunyń janynda adamdar boldy emes pe?! Mássaǵan! Olar qaida? Ol qalt toqtap jan-jaǵyna bajailai qarady? Adasyp ketip júrmesin! Sondai jaǵymdy, kóńildi adamdar edi. Jáne olar jyly bolatyn. Jyp-jyly. Ananyń qursaǵyndai jaily, jaqsy adamdar edi.
…Basy dýyldap, kózi qaraýytyp ketti. Jan ushyra ormannan ári qarai, jazyq bolyp kóringen jaqqa qarai júrdi. Eger kesh batyp ketse, ainalany qoiý qarańǵylyq bassa, dalada qalatyny sózsiz. Júrisi qaýryt, saf aýa saraiyn ashyp, janyna jaǵyp barady.
… Ol adamdar qaida qaldy? Aman bolsa igi. Aman bolsa igi… Men aman-esenmin. Men kele jatyrmyn. Men qaita oralatyn shyǵarmyn…
…Onyń jaqyndary bolǵan. Basynda barlyǵy jaqsy edi. Bul alańsyz edi. Sebebi… Sebebi ol úshin jaqyn adamdardyń jóni tym bólek-tin. Onda qushtarlyq bolatyn. Onda adaldyq bolatyn. Sebebi… ol zárý ósti. Bir qariianyń baýyrynda odaǵai ósti, jabaiy ósti. Al ol qariia Kúishi edi ǵoi…
Kúishi bolatyn!
Kenet ol eńsesin tiktedi. Bunyń ózi de kúishi emes pe edi… Toqta-toqta. Onda dombyram qaida? Iá, dombyra tektes bir dosy bolǵan… Alqymyna óksik tyǵyldy. Sodan soń… qataiyp aldy. Bir-aq sátte. Ólgen degen osy shyǵar degen. Sebebi ol jaqyn adamdarsyz ómirdi kórgisi kelmeitin. Olardy da, iá-iá, tipti olardyń ózderin de jat, bóten qalypta bul ómirden kórgisi kelmeitin. Júregindegi ásem gúli semip, qýrap, qaraiyp ketken edi. Tipti Dombyrany da tastap ketken. Sondai jaqsy emes, óte jaqsy emes bir kezeń boldy ǵoi. Boldy ǵoi, aitshy?
Iá, sodan soń Olar keldi. Iá-iá, olardyń árqaisysy esinde. Ekeýi kishkentai da, bireýi eresek. Áiel. Olar qulpyrǵan kóktem tektes adamdar edi. Sondai jaqyn, sondai jyly… Ári kóńildi. Sodan soń aqyldy. Olar jaqsy adamdar bolatyn. «Oralýǵa týra keledi» dep kúbirledi.
…Sol kúbirlegen kúii júrisin jyldamdatty. Nebir shópterdiń iisi aralasyp, aýanyń ózi adamǵa qorek bolatyn jaǵdaiǵa jetken tárizdi. Júrisi jyldamdaǵan saiyn ókpe-baýyryna dendei enip, jan saraiyna shipa berip, asqazanyn toltyryp jatqandai. Endi ol óziniń osy kúiin qyzyqtap, júrisin shiratqanmen, qalaǵa jetý maqsatyn sanasynan shettetip jibergendei. Bir saǵattai júrgen soń, jol tárizdi aidalǵan uzyn sonar jyranyń jiegine otyra ketti. Qaida bara jatyr? «Odan da demalyp, esime túsireiinshi. Ne bolyp edi?» Qabaǵyn shytyp, qos shekesin ýqalady. «Men kimmin?» Kenet esimi oiyna oraldy. Esimi oiyna oralǵan sátte qolyna oratylyp, dombyra paida bolǵan. Ustaz bárin bir-aq sátte uqty. Miyǵynan jymidy. Domalaq, nurly qara júzinde lap etip ǵaryshtyq meiirim tutandy. Maldas quryp edi, sony kútip turǵandai, dombyradan saǵynysh áýeni quiyla jóneldi…
Madina OMAROVA,
"Qazaq ádebieti" gazeti
