فوتو: Qandastar.kz
قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك العانىنا 30 جىلدان استام ۋاقىت ٶتتٸ. بۇل تاريحي وقيعا ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان قازاق دياسپورالارى ٷشٸن قانداي ماڭىزعا يە? شەتەلدەگٸ قانداستار تەۋەلسٸزدٸكتٸ قالاي باعالايدى جەنە ول ولاردىڭ ٶمٸرٸنە قالاي ەسەر ەتتٸ? وسى سۇراقتارعا جاۋاپ الۋ ٷشٸن Ult.kz ەر ەلدە تۇراتىن قازاقتارمەن سۇحباتتاسىپ, ولاردىڭ وي-پٸكٸرلەرٸن تىڭدادى.
ابدۋلكەرٸم كەسكٸن – تٷركييا قازاعى. ول قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك تاريحى تۋرالى بٸلٸمٸ ازداۋ ەكەنٸن جەتكٸزدٸ. ٶيتكەنٸ مۇنداي اقپاراتتى ٶزٸڭ ٸزدەنٸپ وقىماساڭ, ەش جەردە وقىتپايدى.
«ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە جٷرگەن قازاقتار رەتٸندە بٸز قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ تۋرالى بٸلٸمٸمٸز از. سەبەبٸ بٸز بۇل جاقتا ونى وقىعان جوقپىز نەمەسە مەملەكەتتٸك تەلەارنالاردى كٶرمەيمٸز. قازاقستاننان كەلگەن دوستارىمىز نەمەسە تۋىستارىمىز ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە بٸر نەرسە بٶلٸسكەندە نەمەسە جاڭالىق جارييالاعاندا عانا بٸلٸپ وتىرامىز.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى, ەرينە, ەموتسيونالدى تۇرعىدان العاندا, شەتەلدەگٸ تٷرٸكتەر مەن قازاقتار ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى دەپ سانايمىن. سەبەبٸ, قازاقستاننىڭ رەسەيدەن, كسرو-دان بٶلٸنٸپ, ٶزٸنە ورالۋى, مەدەنيەتٸ, دٸنٸ جەنە باسقا تٷركٸ باۋىرلارىمەن بٸرٸگۋٸ, ٶز مەدەني تەۋەلسٸزدٸگٸن قايتادان قالپىنا كەلتٸرۋٸ بٸز ٷشٸن ەرەكشە ماڭىزدى.
كسرو كەزەڭٸندە قازاقستانعا بارۋ تۋرالى ويىمىزعا دا كەلمەيتٸن. بٸراق قازاقستان رەسپۋبليكاسى تەۋەلسٸزدٸگٸن العاننان كەيٸن, ەرينە, تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىش, سول جەردەگٸ تۋىستارىمىزدى كٶرۋگە دەگەن قۇشتارلىق قازاقستانعا ساپار جاساۋعا سەبەپ بولدى. وسى تۇرعىدان العاندا, تەۋەلسٸزدٸك بٸز ٷشٸن, وسىنداعى تٷرٸك-قازاقتار ٷشٸن, ەرەكشە ماڭىزدى بولدى.
قازاقستانىمىزدىڭ تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ قۇتتى بولسىن! عۇمىرى ۇزاق بولسىن, ەردايىم ەركٸن بولسىن. قازاقستاندا تۇراتىن باۋىرلارىمىز بەن تۋىستارىمىز امان بولسىن, ساۋ-سەلەمەت بولسىن. بولاشاعى جارقىن, قۋاتتى بولسىن. قازاقستانىمىز ٶسٸپ-ٶركەندەي بەرسٸن, كٷشەيٸپ, باي بولسىن. تولىق تەۋەلسٸز, تولىق مەدەنيەتتٸ, دٸنٸنە ساي, باۋىرلاس حالىقتارىمەن بٸرلٸك پەن تاتۋلىقتا بولسىن. ەۋمين!», - دەپ اق باتاسىن جولدادى.
ال قىتاي قازاعى ماعريپا ماحمۇتقىزى ەكٸ ەل اراسىنداعى ۆيزا مەسەلەسٸنٸڭ شەشٸلۋٸ باۋىرلاردىڭ قاۋىشىپ, ارقا-جارقا كەزدەسۋلەرٸنە سەپ بولدى دەيدٸ.
«وسى كەزدە قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا ۆيزاسىز رەجيم ورناعالى ارجاق-بەرجاقتاعى اعايىنداردىڭ بٸزگە كەلٸپ-كەتٸمٸ جيٸ, ياعني الماتىنىڭ ٸرگەسٸندەگٸ شەكاراعا بارىپ كەلەتٸن اعايىندار كٶپ وسى كەزدە. ول جاقتان مٷلدەم وسى جاققا كەلٸپ كٶرمەگەن ادامدار ۆيزاسىز رەجيم ورناعالى كەلٸپ جاتىر. سٶيلەسٸپ, ەڭگٸمەلەسكەندە ولاردىڭ مٸنەز-قۇلىقتارى, سٶز ساپتاۋى بٸراز ٶزگەشە سيياقتى. ولاردىڭ سٶزٸ بٸزگە وعاش, بٸزدٸڭ سٶز ولارعا وعاش. ەندٸ ەكٸ جاقتان دا تٷرلٸ كٸرمە سٶزدەر كٶپ قوي. سٶيتٸپ, سالىستىرىپ, بٸز جاق كٶبٸرەك قازاقشا ما دەپ قالاتىنىمىز راس. قالاي دەسەك تە, بٸر-بٸرٸمٸزدٸ تٷسٸنٸسەمٸز, ەيتەۋٸر دٸنگەگٸ امان بولعانى قۋانتادى.
16 جەلتوقسان مەملەكەتتٸك مەرەكە ەكەنٸن بٸلەمٸز. قازاقستاننىڭ 30 جىلداعى دامۋىن كٶرٸپ, باقىلاپ وتىرمىز. قىتايدىڭ Douyin دەگەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸ بار, سول جەردە سامميت, حالىقارالىق ويىندار, ۇلتتىق ويىنداردى كٶرٸپ, ماساتتانىپ, تاقىمىمىزدى قىسىپ, ەردايىم قولداپ وتىرامىز. ەلباسىلارىمىزدىڭ كەزدەسۋٸن بەرٸن قالدىرماي باقىلاپ جٷرەمٸز. قىتايدا وتىرساق تا, قازاقستاننىڭ ەر جەتٸستٸگٸنە قۋانامىز.
قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸمەن قۇتتىقتايمىز. مەڭگٸلٸك ەل بولسىن, ەر ۋاقىتتا كٶك تۋى جەلبٸرەپ, ەلەمنٸڭ كٶشباسشى ەلدەرٸنٸڭ قاتارىنا قوسىلسىن. ەكٸ ەلدٸڭ قارىم-قاتىناسى نىعايىپ, ار جاقتاعى, بەر جاقتاعى قارعا تامىرلى قازاق تاڭەرتەڭ ٷيٸندە وتىرىپ, تاڭعى اسىن ٸشسە, كەشكٸ اسىن الماتىدان ٸشەتٸندەي, تٷسكە دەيٸن الماتىعا جەتٸپ الاتىنداي, وسىنداي كٷندەر كٶپ بولسىن. ەلدٸڭ اراسى اجىراماسىن, تاتۋلىعى مىعىم بولسىن دەپ تٸلەيمٸن», - دەدٸ ماعريپا ماحمۇتقىزى.
ٶزبەكستان ازاماتى عالىمجان كۋرسانتاليۇلى قازاقستان دەسە ەلەڭ ەتٸپ وتىرامىز دەيدٸ.
«مەن ٶزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتىمىن. وسى جەردە تۋىلىپ, ٶستٸك. دەگەنمەن, قازاقستان دەسە ەلەڭ ەتەرٸمٸز سٶزسٸز. بۇل تابيعي دا قۇبىلىس, ٶيتكەنٸ ەربٸر قانى, رۋحى قازاق قازاقستانداعى بولىپ جاتقان قۇبىلىستارعا بەي-جاي قاراي المايدى. بٸزدٸڭ تاريحي وتانىمىز سانالاتىن قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸز, ەركٸن ەل بولۋى بٸزدٸڭ ماقتانىشىمىز. ٶتكەن جىلى وتانداستار قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ٶتكٸزٸلگەن ٷلكەن شاراعا بارعانىمدا قازاقتىڭ كەڭ بايتاق دالاسىن كٶرگەنٸمدە, جٷرەگٸمنٸڭ تٷبٸندە سٶزبەن جەتكٸزە المايتىن ەرەكشە سەزٸمدەر بٷكٸل بويىمدى باۋراپ العانى راس. ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنە تارالىپ كەتكەن, قازاقتىڭ باسىن قوسقان اتالمىش ٸس-شارا قاتىسۋشىلارىنىڭ بٸر-بٸرٸمەن ماۋقىن باسىپ سٶيلەسكەن سٶزدەرٸنەن اڭعارعانىم, دٷنيەنٸڭ قاي بۇرىشىندا تۇرسا دا, ولاردا بٸزدٸ بايلانىستىراتىن جالعىز تەۋەلسٸز قازاقستان ەكەنٸن ۇقتىم. تاريحي, تامىرى تەرەڭ تەۋەلسٸز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بولاشاعى بەكەم, كەرەگەسٸ كەڭ, تۇعىرى بيٸك, ايبىنى اسقاق, قۋاتتى مەملەكەتتەردٸڭ قاتارىندا بولۋىن تٸلەيمٸن», - دەپ, اقجارما تٸلەگٸن جولدادى.
تاعى بٸر ٶزبەكستان قازاعى ەربولات يشباەۆ تا وتانداسىنىڭ سٶزٸن قولداپ وتىر. ايتۋىنشا, قانداستار بۇل كٷندٸ ەرەكشە قاستارلەيدٸ.
«قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ ٶزبەكستانداعى جالپى شەتەلدەگٸ قازاقتارعا كيەلٸ مەرەكە. مەنٸڭ ويىمشا قانداستار بۇل كٷندٸ ەرەكشە قاستەرلەيدٸ. مەنٸڭ ٶزٸم دە تاۋەلسٸزدٸك كٷنٸن, 16- جەلتوقساندى قۇرمەتتەيمٸن. بۇل كٷنگە جەتٷ وڭاي بولماعانىن بٸلەمٸن. 1986 جىلداعى قانشادان قانشا قىرشىنان قيىلعان تاعدىرلار وسى كٷنگە جەتۋگە تٷرتكٸ بولدى. مۇنى ەستە ساقتاۋ كەرەك. مەن قازاقپىن, قازاقستانعا جيٸ بارامىن. ٸس-ساپارلارعا, تۋىستاردىڭ ٷيٸنە ودان قالسا ساياحاتتاۋعا بارامىن. جوو-ىن ەكٸنشٸ كۋرسقا دەيٸن قازاقستاندا وقىدىم, سودان كەيٸن وتباسىلىق جاعدايلارعا بايلانىستى ٶزبەكستانعا اۋىستىم. جالپى ايتاتىن بولسام, بٸز شەكارانىڭ بەرگٸ جاعىندا بولساق تا قانىمىزدا قازاقتىڭ قانى اعادى, جانىمىز قازاق دەپ سوعادى. سول ٷشٸن قازاقستاننىڭ تاۋەلسٸزدٸگٸ كٷنٸ بٸز ٷشٸن دە مەرەكە», - دەيدٸ ول.
رٷستەم تٶلەنوۆ ەسٸمدٸ قانداسىمىز قازاقستانمەن دوستىق قارىم-قاتىناستى تەك قازاقتار ەمەس, ٶزبەكستان بيلٸگٸ دە قولدايدى.
«بٸز قيىردا جٷرگەننەن كەيٸن, قاشان دا اتا-جۇرتتىڭ جەتٸستٸگٸنە قۋانىپ, ول جاقتا تٷرلٸ جاعداي بولسا الاڭدايمىز, جەتٸستٸگٸنە ەرقاشان قۋانامىز. جالپى قازاقستاننىڭ اتاۋلى كٷندەرٸنٸڭ ٸشٸندە تەۋەلسٸزدٸك مەرەكەسٸنە جەكە ازاماتتار عانا ەمەس, ٶزبەكستاننىڭ ٷكٸمەتٸ دە قازاقستانمەن قارىم-قاتىناستى قاشان دا قولدايدى. ولارمەن دوستىعىن نىعايتۋعا بارىنشا ەرەكەت جاسايدى. سوندىقتان كەيبٸر قوعامدىق ۇيىمداردا, جالپى ورتا بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتەردە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاقستاننىڭ مەرەكەسٸن اتاپ ٶتٸپ جاتقانىن ەستيمٸز. كەيدە ٶزٸمٸز دە قاتىسامىز. 16 جەلتوقسان – قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸنە وراي داستارحان جايىپ, وسى جاقىندا جيىن ٶتكٸزبەكشٸمٸز.
قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەڭگٸ بولسىن. بولاشاعى جارقىن بولسىن», - دەپ تٸلەك بٸلدٸردٸ تٶلەنوۆ.
رەسەيلٸك قانداستارىمىزعا كەلسەك, ولار سانكتسييالاردىڭ جوقتىعىنا قىزىعاتىنىن جەتكٸزدٸ. ومبى قالاسىنىڭ تۇرعىنى ينديرا ەمزەەۆا قازاقستانعا جيٸ كەلەتٸنٸن, مۇندا بەرٸ ۇنايتىنىن ايتتى.
«قازاقستان ماعان تەۋەلسٸز, دەموكراتييالى ەل بولىپ ەلەستەيدٸ. بٸزگە قاراعاندا بەرٸ ەلدەقايدا جەڭٸل سيياقتى. سانكتسييا سيياقتى شەكتەۋلەر جوق. سونداي-اق ەلدٸڭ تسيفروۆيزاتسيياسى قايران قالدىرادى. كارتوچكانى 1 مينۋتتا شىعارىپ بەرگەدە قاتتى تاڭعالدىق. سونداي-اق, تٷبٸرتەك, باسقا دا قۇجاتتار كەرەك بولسا, بەرٸن ونلاين الا سالۋعا بولادى ەكەن. بٸزدە كەيبٸر قۇجاتتاردى بٸر ايدا دايىندالادى, ال سٸزدەردە بٸرنەشە مينۋتتا. بۇل ٶتە ىڭعايلى. ازىق-تٷلٸك پەن زاتتاردى ونلاين جەتكٸزۋ قىزمەتٸ دە جاقسى دامىعان. مەن پاۆلودارعا جيٸ بارىپ تۇرامىن, سول جەردە تۋىستارىمىز تۇرادى. جاعاجايداعى كونتسەرتتەر, تٷرلٸ شوۋ ماعان قاتتى ۇنايدى. جولدارى كەڭ, ٶمٸر سٷرۋگە ىڭعايلى.
جالپى قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن جەتٸستٸگٸنە قۋانامىز. ەكٸ ەل اراسىندا قارىم-قاتىناستا ەش مەسەلە جوعى قۋانتادى. تۋىستارىمىزعا جيٸ بارىپ تۇرامىز, ولار دا بٸزگە كەلٸپ تۇرادى. ٶسٸپ-ٶركەندەي بەرسٸن, تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ قۇتتى بولسىن!», - دەپ تٸلەگٸن جاۋدىردى ينديرا ەمزەەۆا.
نۇرلىگٷل سەدۋاقاسوۆا ەسٸمدٸ قانداسىمىز تٸل مەسەلەسٸنە كٶپ كٶڭٸل بٶلۋ كەرەك دەپ وتىر. سەبەبٸ شەكارالاس ايماقتارداعى جاستار تٸلدٸ ۇمىتا باستاعان. سوندىقتان تٸل ٷيرەتەتٸن كۋرستاردىڭ سانى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت دەيدٸ.
«ٶزٸم رەسەيدە تۋىپ ٶسسەم دە, تۋعان جەرٸم دەپ بۇل مەكەندٸ قادٸرلەسەم دە, قازاقستان دا مەن ٷشٸن ٶتە قىمباتتى جەر.
شەتەلدە جٷرگەن ەر قازاق ەگەمەن قازاقستاننىڭ بارىنا شٷكٸرشٸلٸك بٸلدٸرەدٸ دەپ ويلايمىن. سونداي ٷلكەن تاريحي مۇرا قالدىرعان ەلدٸڭ, تەۋەلسٸز ەلٸ-جەرٸ بارىنا اللاعا شٷكٸر. عالامتوردان نەمەسە تەلەحابارلاردان قازاقستان تۇلعالارى جەتٸستٸككە جەتٸپ جاتىر دەگەندە, شىن جٷرەكتەن قۋانام. جالپى بٸرٸنشٸ سۇراققا تەك سٶزبەن جاۋاپ بەرۋ مٷمكٸن ەمەس, بۇل جٷرەگٸندەگٸ شٷكٸرشٸلٸك, قۋانىش, رۋحاني تىنىشتىق جەنە ت.ب.
سوڭعى رەت 7 جىل بۇرىن بولعام, سول جىلداردىڭ ٶزٸندە كٶپتەگەن پوزيتيۆتٸ ٶزگەرٸستەر بولعان (جولدار جٶندەلٸپ, قۇرىلىستار سالىنىپ..), اللاھ قالاسا كەلەسٸ جىلى بارعاندا كٶپتەگەن جاقسى ٶزگەرٸستەرگە كۋە بولاتىنىما سەنٸمدٸمٸن.
كٶڭٸل بٶلەتٸندەي ەڭ ٷلكەن مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ – ول تٸل مەسەلەسٸ دەپ ويلايمىن. ەرينە ەڭ بٸرٸنشٸدەن مەملەكەتتٸڭ ٸشٸندە حالىقتىڭ تٸلدٸ بٸلۋٸ قاجەت, ال ەكٸنشٸسٸ مەسەلە – شەتەلدەگٸ قازاقتاردىڭ انا تٸلدەرٸن ۇمىتپاس ٷشٸن ٷلەسٸن قوسقان دۇرىس دەپ ويلايمىن.
قازاقستانمەن شەكارالاس رەسەيدٸڭ كٶپتەگەن ايماقتارىندا تۇرعىلىقتى قازاقتار تۋرادى. ەندٸگٸ بٸر 30~40 جىلدا ولاردىڭ كٶبٸسٸنٸڭ تٸلدٸ/دٸلدٸ مٷلدەم ۇمىتۋى مٷمكٸن.
سوندىقتان شەتەلدەردەگٸ قازاقتار ٷشٸن جەنە ٶزٸنٸڭ قازاق تٸلٸن بٸلمەيتٸن تۇرعىلىقتى ازاماتتارى ٷشٸن ونلاين كۋرستارىن ۇىمداستىرعانى جٶن بولار ەدٸ. (ەر جاستارعا بٶلەك باعدارلامالار قاجەت). تٸلمەن قوسا تاريحتى دى ايتۋ كەرەك.
جالپى رەسەيدە تەك قازاقتار ەمەس, باسقا دا كٶپتەگەن ۇلتتار ٶكٸلدەرٸ قازاقستانعا تەك جىلى كٶڭٸلمەن قارايدى, ال ونىڭ باستى سەبەبٸ – كٶبٸسٸنٸڭ اتا-بابالارى 30-40-شى جىلدارى قازاقستانعا قۋىلعان ەدٸ. سوندا ولارعا بٸزدٸڭ اتا-بابامىز دەمەۋ كٶرسەتٸپ, كٶبٸسٸنٸڭ اشارشىلىقتان امان قالۋىنا سەبەپكەر بولعان. ال ونداي اتا-بابالارىمىزدىڭ بولعانى – ولاردىڭ يسلام دٸنٸنٸڭ دۇرىس تٷسٸنٸپ, شاريعاتتى بەرٸك تٷسٸنۋٸ دەپ ويلايمىن.
ەرينە سوڭعى جىلدارى كٶپتەگەن ٶزگەرٸستەر بولىپ جاتىر, دامۋ ٷشٸن از ەمەس مٷمكٸندٸكتەر بار. بٸراق بٸر ٷلكەن مەگاپوليستە تۇرىپ جاتقان حالىق سانىداي ەلدٸڭ جاعدايىن ودان دا جاقسى جاساۋعا بولادى دەپ ويلايمىن», - دەيدٸ نۇرلىگٷل سەدۋاقاسوۆا.
قانداستارىمىزدىڭ ەلٸمٸز جايلى جىلى لەبٸزدەرٸ جاندى جادىراتادى. ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسقان اسىل مۇرامىز – قازاق تٸلٸنٸڭ رۋحىن اسقاقتاتىپ, ونى بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتكٸزگەن قانداستارىمىزدىڭ ەڭبەگٸن ەرەكشە اتاپ ٶتۋٸمٸز قاجەت. ەلٸمٸزدەگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ مەسەلەسٸ سىرتتا جٷرگەن اعايىنعا بايقالماۋى مٷمكٸن. بٸراق, ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن جينالعان قانداستارىمىز بٸلٸم-بٸلٸگٸمەن, انا تٸلٸنە دەگەن شەكسٸز قۇرمەتٸمەن بٸر تۋ استىنا بٸرٸگە السا, ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعى جارقىن بولارى انىق. وسىلايشا, قازاقستاننىڭ شىن مەنٸندە مەڭگٸلٸك ەلگە اينالارىنا سەنٸم مول.
انارا باۋىرجانقىزى
