Foto: Qandastar.kz
Qazaqstannyń táýelsizdik alǵanyna 30 jyldan astam ýaqyt ótti. Bul tarihi oqiǵa álemniń túkpir-túkpirinde ómir súrip jatqan qazaq diasporalary úshin qandai mańyzǵa ie? Sheteldegi qandastar táýelsizdikti qalai baǵalaidy jáne ol olardyń ómirine qalai áser etti? Osy suraqtarǵa jaýap alý úshin Ult.kz ár elde turatyn qazaqtarmen suhbattasyp, olardyń oi-pikirlerin tyńdady.
Abdýlkerim Keskin – Túrkiia qazaǵy. Ol Qazaqstannyń táýelsizdik tarihy týraly bilimi azdaý ekenin jetkizdi. Óitkeni mundai aqparatty óziń izdenip oqymasań, esh jerde oqytpaidy.
«Álemniń túkpir-túkpirinde júrgen qazaqtar retinde biz Qazaqstannyń táýelsizdigi týraly bilimimiz az. Sebebi biz bul jaqta ony oqyǵan joqpyz nemese memlekettik telearnalardy kórmeimiz. Qazaqstannan kelgen dostarymyz nemese týystarymyz áleýmettik jelide bir nárse bóliskende nemese jańalyq jariialaǵanda ǵana bilip otyramyz.
Qazaqstan Respýblikasy, árine, emotsionaldy turǵydan alǵanda, sheteldegi túrikter men qazaqtar úshin óte mańyzdy dep sanaimyn. Sebebi, Qazaqstannyń Reseiden, KSRO-dan bólinip, ózine oralýy, mádenieti, dini jáne basqa túrki baýyrlarymen birigýi, óz mádeni táýelsizdigin qaitadan qalpyna keltirýi biz úshin erekshe mańyzdy.
KSRO kezeńinde Qazaqstanǵa barý týraly oiymyzǵa da kelmeitin. Biraq Qazaqstan Respýblikasy táýelsizdigin alǵannan keiin, árine, týǵan jerge degen saǵynysh, sol jerdegi týystarymyzdy kórýge degen qushtarlyq Qazaqstanǵa sapar jasaýǵa sebep boldy. Osy turǵydan alǵanda, táýelsizdik biz úshin, osyndaǵy túrik-qazaqtar úshin, erekshe mańyzdy boldy.
Qazaqstanymyzdyń Táýelsizdik kúni qutty bolsyn! Ǵumyry uzaq bolsyn, árdaiym erkin bolsyn. Qazaqstanda turatyn baýyrlarymyz ben týystarymyz aman bolsyn, saý-sálemet bolsyn. Bolashaǵy jarqyn, qýatty bolsyn. Qazaqstanymyz ósip-órkendei bersin, kúsheiip, bai bolsyn. Tolyq táýelsiz, tolyq mádenietti, dinine sai, baýyrlas halyqtarymen birlik pen tatýlyqta bolsyn. Áýmin!», - dep aq batasyn joldady.
Al Qytai qazaǵy Maǵripa Mahmutqyzy eki el arasyndaǵy viza máselesiniń sheshilýi baýyrlardyń qaýyshyp, arqa-jarqa kezdesýlerine sep boldy deidi.
«Osy kezde Qazaqstan men Qytai arasynda vizasyz rejim ornaǵaly arjaq-berjaqtaǵy aǵaiyndardyń bizge kelip-ketimi jii, iaǵni Almatynyń irgesindegi shekaraǵa baryp keletin aǵaiyndar kóp osy kezde. Ol jaqtan múldem osy jaqqa kelip kórmegen adamdar vizasyz rejim ornaǵaly kelip jatyr. Sóilesip, áńgimeleskende olardyń minez-qulyqtary, sóz saptaýy biraz ózgeshe siiaqty. Olardyń sózi bizge oǵash, bizdiń sóz olarǵa oǵash. Endi eki jaqtan da túrli kirme sózder kóp qoi. Sóitip, salystyryp, biz jaq kóbirek qazaqsha ma dep qalatynymyz ras. Qalai desek te, bir-birimizdi túsinisemiz, áiteýir dingegi aman bolǵany qýantady.
16 jeltoqsan memlekettik mereke ekenin bilemiz. Qazaqstannyń 30 jyldaǵy damýyn kórip, baqylap otyrmyz. Qytaidyń Douyin degen áleýmettik jelisi bar, sol jerde sammit, halyqaralyq oiyndar, ulttyq oiyndardy kórip, masattanyp, taqymymyzdy qysyp, árdaiym qoldap otyramyz. Elbasylarymyzdyń kezdesýin bárin qaldyrmai baqylap júremiz. Qytaida otyrsaq ta, Qazaqstannyń ár jetistigine qýanamyz.
Qazaqstannyń táýelsizdik kúnimen quttyqtaimyz. Máńgilik el bolsyn, ár ýaqytta kók týy jelbirep, álemniń kóshbasshy elderiniń qataryna qosylsyn. Eki eldiń qarym-qatynasy nyǵaiyp, ar jaqtaǵy, ber jaqtaǵy qarǵa tamyrly qazaq tańerteń úiinde otyryp, tańǵy asyn ishse, keshki asyn Almatydan ishetindei, túske deiin Almatyǵa jetip alatyndai, osyndai kúnder kóp bolsyn. Eldiń arasy ajyramasyn, tatýlyǵy myǵym bolsyn dep tileimin», - dedi Maǵripa Mahmutqyzy.
Ózbekstan azamaty Ǵalymjan Kýrsantaliuly Qazaqstan dese eleń etip otyramyz deidi.
«Men Ózbekstan respýblikasynyń azamatymyn. Osy jerde týylyp, óstik. Degenmen, Qazaqstan dese eleń eterimiz sózsiz. Bul tabiǵi da qubylys, óitkeni árbir qany, rýhy qazaq Qazaqstandaǵy bolyp jatqan qubylystarǵa bei-jai qarai almaidy. Bizdiń tarihi otanymyz sanalatyn Qazaqstannyń táýelsiz, erkin el bolýy bizdiń maqtanyshymyz. Ótken jyly Otandastar qorynyń uiymdastyrýymen ótkizilgen úlken sharaǵa barǵanymda qazaqtyń keń baitaq dalasyn kórgenimde, júregimniń túbinde sózben jetkize almaityn erekshe sezimder búkil boiymdy baýrap alǵany ras. Álemniń túkpir-túkpirine taralyp ketken, qazaqtyń basyn qosqan atalmysh is-shara qatysýshylarynyń bir-birimen maýqyn basyp sóilesken sózderinen ańǵarǵanym, dúnieniń qai buryshynda tursa da, olarda bizdi bailanystyratyn jalǵyz táýelsiz Qazaqstan ekenin uqtym. Tarihi, tamyry tereń táýelsiz Qazaqstan respýblikasynyń bolashaǵy bekem, keregesi keń, tuǵyry biik, aibyny asqaq, qýatty memleketterdiń qatarynda bolýyn tileimin», - dep, aqjarma tilegin joldady.
Taǵy bir Ózbekstan qazaǵy Erbolat Ishbaev ta otandasynyń sózin qoldap otyr. Aitýynsha, qandastar bul kúndi erekshe qastarleidi.
«Qazaqstannyń táýelsizdigi Ózbekstandaǵy jalpy sheteldegi qazaqtarǵa kieli mereke. Meniń oiymsha qandastar bul kúndi erekshe qasterleidi. Meniń ózim de taýelsizdik kúnin, 16- jeltoqsandy qurmetteimin. Bul kúnge jetú ońai bolmaǵanyn bilemin. 1986 jyldaǵy qanshadan qansha qyrshynan qiylǵan taǵdyrlar osy kúnge jetýge túrtki boldy. Muny este saqtaý kerek. Men Qazaqpyn, Qazaqstanǵa jii baramyn. Is-saparlarǵa, týystardyń úiine odan qalsa saiahattaýǵa baramyn. JOO-yn ekinshi kýrsqa deiin Qazaqstanda oqydym, sodan keiin otbasylyq jaǵdailarǵa bailanysty Ózbekstanǵa aýystym. Jalpy aitatyn bolsam, biz shekaranyń bergi jaǵynda bolsaq ta qanymyzda qazaqtyń qany aǵady, janymyz qazaq dep soǵady. Sol úshin Qazaqstannyń taýelsizdigi kúni biz úshin de mereke», - deidi ol.
Rústem Tólenov esimdi qandasymyz Qazaqstanmen dostyq qarym-qatynasty tek qazaqtar emes, Ózbekstan biligi de qoldaidy.
«Biz qiyrda júrgennen keiin, qashan da ata-jurttyń jetistigine qýanyp, ol jaqta túrli jaǵdai bolsa alańdaimyz, jetistigine árqashan qýanamyz. Jalpy Qazaqstannyń ataýly kúnderiniń ishinde táýelsizdik merekesine jeke azamattar ǵana emes, Ózbekstannyń úkimeti de Qazaqstanmen qarym-qatynasty qashan da qoldaidy. Olarmen dostyǵyn nyǵaitýǵa barynsha áreket jasaidy. Sondyqtan keibir qoǵamdyq uiymdarda, jalpy orta bilim beretin mektepterde, joǵary oqý oryndarynda Qazaqstannyń merekesin atap ótip jatqanyn estimiz. Keide ózimiz de qatysamyz. 16 jeltoqsan – Qazaqstannyń táýelsizdik kúnine orai dastarhan jaiyp, osy jaqynda jiyn ótkizbekshimiz.
Qazaqstannyń táýelsizdigi máńgi bolsyn. Bolashaǵy jarqyn bolsyn», - dep tilek bildirdi Tólenov.
Reseilik qandastarymyzǵa kelsek, olar sanktsiialardyń joqtyǵyna qyzyǵatynyn jetkizdi. Omby qalasynyń turǵyny Indira Ámzeeva Qazaqstanǵa jii keletinin, munda bári unaitynyn aitty.
«Qazaqstan maǵan táýelsiz, demokratiialy el bolyp elesteidi. Bizge qaraǵanda bári áldeqaida jeńil siiaqty. Sanktsiia siiaqty shekteýler joq. Sondai-aq eldiń tsifrovizatsiiasy qairan qaldyrady. Kartochkany 1 minýtta shyǵaryp bergede qatty tańǵaldyq. Sondai-aq, túbirtek, basqa da qujattar kerek bolsa, bárin onlain ala salýǵa bolady eken. Bizde keibir qujattardy bir aida daiyndalady, al sizderde birneshe minýtta. Bul óte yńǵaily. Azyq-túlik pen zattardy onlain jetkizý qyzmeti de jaqsy damyǵan. Men Pavlodarǵa jii baryp turamyn, sol jerde týystarymyz turady. Jaǵajaidaǵy kontsertter, túrli shoý maǵan qatty unaidy. Joldary keń, ómir súrýge yńǵaily.
Jalpy Qazaqstannyń kez kelgen jetistigine qýanamyz. Eki el arasynda qarym-qatynasta esh másele joǵy qýantady. Týystarymyzǵa jii baryp turamyz, olar da bizge kelip turady. Ósip-órkendei bersin, táýelsizdik kúni qutty bolsyn!», - dep tilegin jaýdyrdy Indira Ámzeeva.
Nurlygúl Sádýaqasova esimdi qandasymyz til máselesine kóp kóńil bólý kerek dep otyr. Sebebi shekaralas aimaqtardaǵy jastar tildi umyta bastaǵan. Sondyqtan til úiretetin kýrstardyń sany men sapasyn arttyrý qajet deidi.
«Ózim Reseide týyp óssem de, týǵan jerim dep bul mekendi qadirlesem de, Qazaqstan da men úshin óte qymbatty jer.
Shetelde júrgen ár qazaq egemen Qazaqstannyń baryna shúkirshilik bildiredi dep oilaimyn. Sondai úlken tarihi mura qaldyrǵan eldiń, táýelsiz eli-jeri baryna Allaǵa shúkir. Ǵalamtordan nemese telehabarlardan Qazaqstan tulǵalary jetistikke jetip jatyr degende, shyn júrekten qýanam. Jalpy birinshi suraqqa tek sózben jaýap berý múmkin emes, bul júregindegi shúkirshilik, qýanysh, rýhani tynyshtyq jáne t.b.
Sońǵy ret 7 jyl buryn bolǵam, sol jyldardyń ózinde kóptegen pozitivti ózgerister bolǵan (joldar jóndelip, qurylystar salynyp..), Allah qalasa kelesi jyly barǵanda kóptegen jaqsy ózgeristerge kýá bolatynyma senimdimin.
Kóńil bóletindei eń úlken máselelerdiń biri – ol til máselesi dep oilaimyn. Árine eń birinshiden memlekettiń ishinde halyqtyń tildi bilýi qajet, al ekinshisi másele – sheteldegi qazaqtardyń ana tilderin umytpas úshin úlesin qosqan durys dep oilaimyn.
Qazaqstanmen shekaralas Reseidiń kóptegen aimaqtarynda turǵylyqty qazaqtar týrady. Endigi bir 30~40 jylda olardyń kóbisiniń tildi/dildi múldem umytýy múmkin.
Sondyqtan shetelderdegi qazaqtar úshin jáne óziniń qazaq tilin bilmeitin turǵylyqty azamattary úshin onlain kýrstaryn uymdastyrǵany jón bolar edi. (Ár jastarǵa bólek baǵdarlamalar qajet). Tilmen qosa tarihty dy aitý kerek.
Jalpy Reseide tek qazaqtar emes, basqa da kóptegen ulttar ókilderi Qazaqstanǵa tek jyly kóńilmen qaraidy, al onyń basty sebebi – kóbisiniń ata-babalary 30-40-shy jyldary Qazaqstanǵa qýylǵan edi. Sonda olarǵa bizdiń ata-babamyz demeý kórsetip, kóbisiniń asharshylyqtan aman qalýyna sebepker bolǵan. Al ondai ata-babalarymyzdyń bolǵany – olardyń Islam dininiń durys túsinip, shariǵatty berik túsinýi dep oilaimyn.
Árine sońǵy jyldary kóptegen ózgerister bolyp jatyr, damý úshin az emes múmkindikter bar. Biraq bir úlken megapoliste turyp jatqan halyq sanydai eldiń jaǵdaiyn odan da jaqsy jasaýǵa bolady dep oilaimyn», - deidi Nurlygúl Sádýaqasova.
Qandastarymyzdyń elimiz jaily jyly lebizderi jandy jadyratady. Urpaqtan-urpaqqa jalǵasqan asyl muramyz – qazaq tiliniń rýhyn asqaqtatyp, ony búgingi kúnge jetkizgen qandastarymyzdyń eńbegin erekshe atap ótýimiz qajet. Elimizdegi qazaq tiliniń máselesi syrtta júrgen aǵaiynǵa baiqalmaýy múmkin. Biraq, álemniń túkpir-túkpirinen jinalǵan qandastarymyz bilim-biligimen, ana tiline degen sheksiz qurmetimen bir tý astyna birige alsa, elimizdiń bolashaǵy jarqyn bolary anyq. Osylaisha, Qazaqstannyń shyn máninde máńgilik elge ainalaryna senim mol.
Anara Baýyrjanqyzy
