بٷگٸن سەناتتا ماڭىزدى جيىن ٶتتٸ. ٷكٸمەت ساعاتىندا ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى قازاقستاننىڭ ساۋدا ساياساتىن ٸسكە اسىرۋ مەسەلەلەرٸ تالقىلانىپ, ٶزەكتٸ ويلار ايتىلدى.
سەنات سپيكەرٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶز سٶزٸندە 2019 جىل ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق ٷشٸن ماڭىزى ايرىقشا جىل ەكەنٸن اتاپ ٶتٸپ, تەرەڭٸرەك تالداۋ جاسادى. بيىلعى جىل ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويىلعانىنا بەس جىل جەنە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جارييا ەتكەن ەۋرازييالىق ينتەگراتسييا يدەياسىنا جيىرما بەس جىل تولماق. بۇل ايتۋلى داتا ەلەۋسٸز قالماي, ناقتى نەتيجەلەر دە ەل نازارىنا ۇسىنىلۋى تيٸس.
سەنات تٶراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ٷكٸمەت ساعاتىندا سٶيلەگەن سٶزٸن نازارعا الساق, بٸرقاتار مەسەلەنٸڭ باس كٶتەرەرٸ انىق.
"بٷگٸنگٸ تاڭدا ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق تولىققاندى ينتەگراتسييالىق بٸرلەستٸك رەتٸندە قالىپتاستى دەپ سەنٸممەن ايتۋعا بولادى. تاۋارلاردىڭ, كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەردٸڭ جەنە كاپيتالدىڭ ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋ ٷشٸن قۋاتتى ينستيتۋتسيونالدىق نەگٸز جاسالدى, وداققا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ٶزارا ٸس-قيمىلىن قامتاماسىز ەتەتٸن تيٸمدٸ فورماتتار قالىپتاستى", دەپ باستادى سٶزٸن سەنات سپيكەرٸ.
سەنات تٶراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جاھاندىق ەكونوميكالىق بايلانىستارداعى سالماعى ارتىپ, حالىقارالىق قوعامداستىقتا ماڭىزدى فاكتورعا اينالىپ وتىر. ٸشكٸ جالپى ٶنٸمٸنٸڭ كٶلەمٸ 2 تريلليونعا جۋىق اقش دوللارىن قۇرايتىن, حالقىنىڭ سانى 180 ميلليوننان اساتىن ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىق جاساۋعا ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن مەملەكەتتەرٸ قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. بٷگٸندە ۆەتناممەن ارادا ەركٸن ساۋدا ايماعى قۇرىلدى, باسقا ەلدەرمەن دە وسىنداي ايماقتى قۇرۋ جٶنٸندە جۇمىستار جٷرگٸزٸلۋدە. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كٶلٸكتٸك-ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸنەن ٷلكەن ٷمٸت كٷتۋگە بولادى. اتالعان جوبانى قىتايدىڭ «بٸر بەلدەۋ – بٸر جول» باستاماسىمەن ۇشتاستىرۋدىڭ بولاشاعى زور. بۇل ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرٸنٸڭ پارلامەنتتەرٸ مەن ٷكٸمەتتەرٸ تاراپىنان وداقتىڭ قۇقىقتىق بازاسىن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ جۇمىستار ودان ەرٸ جالعاسىپ جاتىر ەكەن. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرٸندە قابىلدانعان 20-دان استام حالىقارالىق قۇجات راتيفيكاتسييالانعان.
"ٶتكەن جىلدان بەرٸ ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جاڭا كەدەن كودەكسٸ كٷشٸنە ەندٸ. اتالعان كودەكس كەدەندٸك تەرتٸپتٸڭ ەرەجەلەرٸن ايتارلىقتاي جەڭٸلدەتتٸ جەنە ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ كەدەندٸك ورگاندارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا ىقپال ەتتٸ. بۇل ەلەكتروندىق قۇجات اينالىمىن پايدالانۋدىڭ جەنە كەدەندٸك رەتتەۋدٸ بٸرٸزگە تٷسٸرۋدٸڭ نەتيجەسٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتۋ قاجەت", - دەيدٸ ول.
سىرتقى احۋالدا قالىپتاسقان قولايسىز جاعدايلار مەن تەۋەكەلدەرگە قاراماستان, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرٸندەگٸ ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساۋدانىڭ دامۋىندا وڭ ٶزگەرٸستەرگە قول جەتكٸزۋ مٷمكٸن بولعان. 2018 جىلعى قاڭتار ايىنان قازان ايىنا دەيٸنگٸ ارالىقتا قازاقستان مەن ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرٸ اراسىنداعى تاۋار اينالىمى ٶتكەن جىلعى وسى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 7,2 پايىزعا ارتىپ, 15,5 ملرد اقش دوللارىن قۇراعان.
"بٷگٸن بٸز ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ شەڭبەرٸندە ساۋدا ساياساتىنىڭ ٸسكە اسىرىلۋ بارىسى تۋرالى سٶز قوزعاپ وتىرمىز. ساۋدا ساياساتى - ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ اسا ماڭىزدى باعىتى", - دەي كەلە, الداعى ۋاقىتتا ينتەگراتسييالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ, تاۋار اينالىمىنداعى كەدەرگٸلەردٸ جويۋ, باعا قالىپتاستىرۋ, كەدەندٸك رەتتەۋ جەنە ينۆەستيتسييالىق مٷمكٸندٸكتەردٸ دامىتۋ مەسەلەلەرٸ – ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كٷن تەرتٸبٸندە تۇرعان ٶزەكتٸ مەسەلە ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
ٶتكەن جىلى 6 جەلتوقساندا وداققا مٷشە ەلدەردٸڭ باسشىلارى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرٸندە ينتەگراتسييالىق پروتسەستەردٸ ودان ەرٸ دامىتۋ تۋرالى دەكلاراتسييا قابىلداپ, وداقتىڭ كەلەشەكتەگٸ دامۋ باعدارىن ايقىنداعان.
اتاپ ايتقاندا, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ورتاق نارىعىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن بارىنشا قامتاماسىز ەتۋ جەنە كەدەرگٸلەردٸ تولىعىمەن جويۋ, وداق نارىعىنداعى تاۋارلاردىڭ, كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەردٸڭ, كاپيتالدىڭ جەنە جۇمىس كٷشٸنٸڭ ەركٸن اينالىمىنداعى شەكتەۋلەردٸ بارىنشا قىسقارتۋ ارقىلى بيزنەس پەن تۇتىنۋشىلارعا ارنالعان مٷمكٸندٸكتەردٸ كەڭەيتۋ - نەگٸزگٸ باعىتتاردىڭ قاتارىندا.
"سوعان قاراماستان, ەلٸ كٷنگە دەيٸن مٷشە مەملەكەتتەر تاراپىنان سەرٸكتەس ەلدەردٸڭ مٷددەلەرٸ ەسكەرٸلمەي, ٶز ٸشكٸ نارىقتارىن قورعاۋ ماقساتىن كٶزدەيتٸن شارالار ورىن الۋدا. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرٸندەگٸ ەركٸن ساۋداعا ايتارلىقتاي توسقاۋىل بولىپ وتىرعان تٷيتكٸلدەردٸڭ قاتارىندا ٶزارا ساۋدانى جٷزەگە اسىرۋ, تاۋارلاردى ترانزيتتەۋ جەنە ٸشكٸ نارىققا قول جەتكٸزۋ كەزٸندەگٸ قيىندىقتار, جەكەلەگەن تاۋارلاردىڭ ەكەلٸنۋٸنە شەكتەۋ قويۋ مەسەلەلەرٸ, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورگاندارى تاراپىنان جاسالاتىن كەدەرگٸلەر بار", - دەيدٸ قاسىم-جومارت كەمەلۇلى.
سەنات تٶراعاسى وسىلايشا ماڭىزدى مەسەلەنٸڭ شەتٸن شىعارىپ, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك تاراپىنان جاسالاتىن كەدەرگٸلەردٸڭ بار ەكەنٸن اشىق ايتتى.
"دەكلاراتسييالاۋدى تالاپ ەتەتٸن كەدەندٸك شەكارالاردىڭ بولماۋىنا قاراماستان, كەسٸپكەرلەرٸمٸز بٸرقاتار "استىرتىن" كەدەرگٸلەرگە تاپ بولىپ وتىر. مۇنداي جاعداي سىرتقى ساۋداعا تەرٸس ەسەر ەتەدٸ, بيزنەس قوعامداستىعىنىڭ ەۋرازييالىق ينتەگراتسيياعا دەگەن سەنٸمسٸزدٸگٸن تۋدىرادى جەنە ينتەگراتسييانىڭ دامۋىنا قيىندىقتار كەلتٸرەدٸ", - دەيدٸ ول سٶزٸندە.
توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلەمدٸك قارجى جەنە تاۋار نارىقتارىندا ورىن الىپ وتىرعان تۇراقسىزدىق, سانكتسييالىق تەكەتٸرەستەر ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ينتەگراتسييالىق ەلەۋەتٸنە تەرٸس ىقپال ەتٸپ وتىرعانى انىق. بۇل مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ساياساتىن ٷيلەستٸرۋ جۇمىسىن وڭتايلاندىرۋدى تالاپ ەتەدٸ. ٷكٸمەت بيزنەس قوعامداستىعى ٶكٸلدەرٸنٸڭ نازارىن ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋ بارىسىندا اشىلاتىن مٷمكٸندٸكتەرگە اۋدارۋى قاجەت.
"اتاپ ايتقاندا, الداعى ۋاقىتتا قۇرىلاتىن ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىنىڭ اياسىندا قازاقستان وتاندىق ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنىڭ ەكسپورتتىق ەلەۋەتٸن جٷزەگە اسىرۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولىپ وتىر. 2025 جىلعا قاراي وداق شەڭبەرٸندە گازدىڭ, مۇناي مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ ورتاق نارىعى قالىپتاسادى. وسى باعىتقا ەرەكشە مەن بەرٸپ قاراعانىمىز جٶن. بٸز ٸشكٸ نارىقتا جانار-جاعار مايدىڭ بٶلشەك ساۋداداعى باعاسىنىڭ ٶسۋٸنە جول بەرمەۋگە تيٸسپٸز", - دەيدٸ ول.
وداق شەڭبەرٸندە قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ ترانزيتٸ مەن تاسىمالدانۋىن جەڭٸلدەتۋ ٷشٸن, سونداي-اق وداق ەلدەرٸندەگٸ سەرٸكتەستەرمەن بايلانىستاردى دامىتۋ ٷشٸن ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ 2025 جىلعا دەيٸنگٸ تسيفرلىق كٷن تەرتٸبٸنٸڭ اياسىندا تسيفرلاندىرۋ سالاسىنداعى بٸرلەسكەن جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ ٶتە ماڭىزدى. بٸرىڭعاي تسيفرلىق كەڭٸستٸكتٸ دامىتۋ شارالارى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ناقتى نەتيجەلەر بەرۋٸ تيٸس. وسى تۇستا ەۋرازييالىق ەلەكتروندىق ەڭبەك بيرجاسىن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ قازاقستاننىڭ ماڭىزدى باستاماسىن اتاپ ٶتۋ قاجەت.
وداققا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ بٸر-بٸرٸنە مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋ سالاسىندا ٶزارا ۇلتتىق رەجيمدٸ ۇسىنۋى وتاندىق بيزنەس ٷشٸن ٷلكەن مٷمكٸندٸكتەر اشىپ وتىر. وداققا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋلارىنا قاتىسۋ مٷمكٸندٸگٸ قازاقستاندىق بيزنەس ٷشٸن كٶلەمٸ شامامەن 102 ملرد. اقش دوللارى بولاتىن نارىققا جول اشادى. بۇل وتاندىق مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋ نارىعىنان 12 ەسە ٷلكەن.
"ەۋرازييالىق ينتەگراتسييا, ەڭ الدىمەن, ەكونوميكالىق ۇتىمدىلىققا نەگٸزدەلۋگە تيٸس. سوندىقتان ەكونوميكالىق مٷددەلەر ينتەگراتسييالىق پروتسەستەردٸڭ نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷشٸنە اينالۋى كەرەك. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا جيٸ تٷزەتۋلەر ەنگٸزۋ باستى مٸندەت ەمەس ەكەنٸن تٷسٸنۋ قاجەت. بۇل جالپى ينتەگراتسييانىڭ تٷپكٸ مەنٸن بۇرمالاۋعا ەكەلٸپ سوعۋى مٷمكٸن. بارلىق ۇسىنىستار ٶتە مۇقييات تالدانىپ, باعالانعانى دۇرىس. قازٸرگٸ قۇبىلمالى كەزەڭدە قازاقستان ٷكٸمەتٸ ٶز ەلٸمٸزدە شىعارۋعا بولاتىن تاۋارلاردى سىرتتان تاسۋدان نارىقتى اراشالاۋ ٷشٸن وتاندىق تاۋار ٶندٸرۋشٸلەردٸ تيٸمدٸ نەگٸزدە قورعاۋعا كٷش-جٸگەر سالۋعا تيٸس. ينتەگراتسييالىق ۇيىمدار نەمەسە جەكەلەگەن مەملەكەتتەر شەڭبەرٸندە جاسالاتىن كەلٸسسٶزدەردە بەرٸك كٶزقاراستى ۇستانۋ قاجەت". بۇل - سەنات سپيكەرٸ ايتقان نەگٸزگٸ ويلاردىڭ بٸر پاراسى.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ كٶرسەتكەندەي, وتاندىق سىرتقى ساۋدا ساياساتى اناعۇرلىم قارقىندى ەرٸ بەلسەندٸ سالاعا اينالۋى تيٸس. بۇل بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا وڭ ىقپال ەتەتٸن بولادى.
توقاەۆتىڭ "بٸز الدىمىزدا تۇرعان قيىندىقتاردى ينتەگراتسييانىڭ قارقىنىن بەسەڭدەتٸپ الماي ەڭسەرۋٸمٸز كەرەك. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق رەزەرۆتەرٸنٸڭ ەلەۋەتٸ ودان ەرٸ دامۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, ەكونوميكالىق ينتەگراتسييانى تەرەڭدەتە تٷسۋگە قابٸلەتتٸ" دەگەن سٶزٸ كٶپشٸلٸك كٶكەيٸندەگٸ ويدى دٶپ باسارى انىق.
سپيكەر اتاپ ٶتكەندەي, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق قالىپتى دامۋى تيٸس. اسىعىستىققا جول بەرسەك, ۇيىمنىڭ بەدەلٸنە نۇقسان كەلتٸرۋٸمٸز مٷمكٸن. سوندىقتان بٸز ۇيىمنىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ - ينتەگراتسييانى جەنە ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان جۇمىستى جالعاستىرا بەرۋٸمٸز قاجەت. وداق شەڭبەرٸندەگٸ بارلىق شەشٸمدەر ٶزارا كەلٸسٸم نەگٸزٸندە, وتاندىق بيزنەس پەن بٸزدٸڭ ازاماتتارىمىزدىڭ مٷددەلەرٸن ەسكەرە وتىرىپ قابىلدانۋى تيٸس.
يە, ەكونوميكالىق ينتەگراتسييانىڭ ارتىقشىلىقتارىن, ەڭ الدىمەن, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرٸنٸڭ ازاماتتارى سەزٸنۋٸ كەرەك.
ٷكٸمەت ساعاتىنداعى تالقىلاۋ ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرٸندەگٸ ۇلتتىق ساۋدا ساياساتىن جەتٸلدٸرۋگە ىقپال ەتەرٸ سٶزسٸز.
