Búgin Senatta mańyzdy jiyn ótti. Úkimet saǵatynda Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtaǵy Qazaqstannyń saýda saiasatyn iske asyrý máseleleri talqylanyp, ózekti oilar aityldy.
Senat spikeri Qasym-Jomart Toqaev óz sózinde 2019 jyl Eýraziialyq ekonomikalyq odaq úshin mańyzy airyqsha jyl ekenin atap ótip, tereńirek taldaý jasady. Biylǵy jyl Eýraziialyq ekonomikalyq odaq týraly kelisimge qol qoiylǵanyna bes jyl jáne Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev jariia etken Eýraziialyq integratsiia ideiasyna jiyrma bes jyl tolmaq. Bul aitýly data eleýsiz qalmai, naqty nátijeler de el nazaryna usynylýy tiis.
Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń Úkimet saǵatynda sóilegen sózin nazarǵa alsaq, birqatar máseleniń bas kótereri anyq.
"Búgingi tańda Eýraziialyq ekonomikalyq odaq tolyqqandy integratsiialyq birlestik retinde qalyptasty dep senimmen aitýǵa bolady. Taýarlardyń, kórsetiletin qyzmetterdiń jáne kapitaldyń ortaq naryǵyn qalyptastyrý úshin qýatty institýtsionaldyq negiz jasaldy, Odaqqa múshe memleketterdiń ózara is-qimylyn qamtamasyz etetin tiimdi formattar qalyptasty", dep bastady sózin Senat spikeri.
Senat Tóraǵasynyń aitýynsha, Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń jahandyq ekonomikalyq bailanystardaǵy salmaǵy artyp, halyqaralyq qoǵamdastyqta mańyzdy faktorǵa ainalyp otyr. Ishki jalpy óniminiń kólemi 2 trillionǵa jýyq AQSh dollaryn quraityn, halqynyń sany 180 millionnan asatyn Eýraziialyq ekonomikalyq odaqpen yntymaqtastyq jasaýǵa álemniń kóptegen memleketteri qyzyǵýshylyq tanytýda. Búginde Vetnammen arada erkin saýda aimaǵy quryldy, basqa eldermen de osyndai aimaqty qurý jóninde jumystar júrgizilýde. Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń kóliktik-tranzittik áleýetinen úlken úmit kútýge bolady. Atalǵan jobany Qytaidyń «Bir beldeý – bir jol» bastamasymen ushtastyrýdyń bolashaǵy zor. Bul Eýraziia keńistigindegi saýda-ekonomikalyq bailanystardy jańa deńgeige kóterýge múmkindik beredi.
Eýraziialyq ekonomikalyq odaq elderiniń Parlamentteri men Úkimetteri tarapynan Odaqtyń quqyqtyq bazasyn qurý jónindegi jumystar odan ári jalǵasyp jatyr eken. Eýraziialyq ekonomikalyq odaq sheńberinde qabyldanǵan 20-dan astam halyqaralyq qujat ratifikatsiialanǵan.
"Ótken jyldan beri Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń jańa Keden kodeksi kúshine endi. Atalǵan kodeks kedendik tártiptiń erejelerin aitarlyqtai jeńildetti jáne Eýraziialyq ekonomikalyq odaqqa múshe memleketterdiń kedendik organdary arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń tiimdiligin arttyrýǵa yqpal etti. Bul elektrondyq qujat ainalymyn paidalanýdyń jáne kedendik retteýdi birizge túsirýdiń nátijesi ekenin atap ótý qajet", - deidi ol.
Syrtqy ahýalda qalyptasqan qolaisyz jaǵdailar men táýekelderge qaramastan, Eýraziialyq ekonomikalyq odaq sheńberindegi ishki jáne syrtqy saýdanyń damýynda oń ózgeristerge qol jetkizý múmkin bolǵan. 2018 jylǵy qańtar aiynan qazan aiyna deiingi aralyqta Qazaqstan men Eýraziialyq ekonomikalyq odaq elderi arasyndaǵy taýar ainalymy ótken jylǵy osy kezeńmen salystyrǵanda 7,2 paiyzǵa artyp, 15,5 mlrd AQSh dollaryn quraǵan.
"Búgin biz Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń sheńberinde saýda saiasatynyń iske asyrylý barysy týraly sóz qozǵap otyrmyz. Saýda saiasaty - ulttyq ekonomikanyń asa mańyzdy baǵyty", - dei kele, aldaǵy ýaqytta integratsiialyq bailanystardy nyǵaitý, taýar ainalymyndaǵy kedergilerdi joiý, baǵa qalyptastyrý, kedendik retteý jáne investitsiialyq múmkindikterdi damytý máseleleri – Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń kún tártibinde turǵan ózekti másele ekenin atap ótti.
Ótken jyly 6 jeltoqsanda Odaqqa múshe elderdiń basshylary Eýraziialyq ekonomikalyq odaq sheńberinde integratsiialyq protsesterdi odan ári damytý týraly deklaratsiia qabyldap, Odaqtyń keleshektegi damý baǵdaryn aiqyndaǵan.
Atap aitqanda, Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń ortaq naryǵynyń tiimdiligin barynsha qamtamasyz etý jáne kedergilerdi tolyǵymen joiý, Odaq naryǵyndaǵy taýarlardyń, kórsetiletin qyzmetterdiń, kapitaldyń jáne jumys kúshiniń erkin ainalymyndaǵy shekteýlerdi barynsha qysqartý arqyly biznes pen tutynýshylarǵa arnalǵan múmkindikterdi keńeitý - negizgi baǵyttardyń qatarynda.
"Soǵan qaramastan, áli kúnge deiin múshe memleketter tarapynan seriktes elderdiń múddeleri eskerilmei, óz ishki naryqtaryn qorǵaý maqsatyn kózdeitin sharalar oryn alýda. Eýraziialyq ekonomikalyq odaq sheńberindegi erkin saýdaǵa aitarlyqtai tosqaýyl bolyp otyrǵan túitkilderdiń qatarynda ózara saýdany júzege asyrý, taýarlardy tranzitteý jáne ishki naryqqa qol jetkizý kezindegi qiyndyqtar, jekelegen taýarlardyń ákelinýine shekteý qoiý máseleleri, jergilikti bilik organdary tarapynan jasalatyn kedergiler bar", - deidi Qasym-Jomart Kemeluly.
Senat Tóraǵasy osylaisha mańyzdy máseleniń shetin shyǵaryp, jergilikti bilik tarapynan jasalatyn kedergilerdiń bar ekenin ashyq aitty.
"Deklaratsiialaýdy talap etetin kedendik shekaralardyń bolmaýyna qaramastan, kásipkerlerimiz birqatar "astyrtyn" kedergilerge tap bolyp otyr. Mundai jaǵdai syrtqy saýdaǵa teris áser etedi, biznes qoǵamdastyǵynyń eýraziialyq integratsiiaǵa degen senimsizdigin týdyrady jáne integratsiianyń damýyna qiyndyqtar keltiredi", - deidi ol sózinde.
Toqaevtyń aitýynsha, álemdik qarjy jáne taýar naryqtarynda oryn alyp otyrǵan turaqsyzdyq, sanktsiialyq teketirester Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń integratsiialyq áleýetine teris yqpal etip otyrǵany anyq. Bul múshe memleketterdiń saýda-ekonomikalyq saiasatyn úilestirý jumysyn ońtailandyrýdy talap etedi. Úkimet biznes qoǵamdastyǵy ókilderiniń nazaryn Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń ortaq naryǵyn qalyptastyrý barysynda ashylatyn múmkindikterge aýdarýy qajet.
"Atap aitqanda, aldaǵy ýaqytta qurylatyn Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń elektr energetikalyq naryǵynyń aiasynda Qazaqstan otandyq elektr energetikasy salasynyń eksporttyq áleýetin júzege asyrý múmkindigine ie bolyp otyr. 2025 jylǵa qarai Odaq sheńberinde gazdyń, munai men munai ónimderiniń ortaq naryǵy qalyptasady. Osy baǵytqa erekshe mán berip qaraǵanymyz jón. Biz ishki naryqta janar-jaǵar maidyń bólshek saýdadaǵy baǵasynyń ósýine jol bermeýge tiispiz", - deidi ol.
Odaq sheńberinde qazaqstandyq taýarlardyń tranziti men tasymaldanýyn jeńildetý úshin, sondai-aq Odaq elderindegi seriktestermen bailanystardy damytý úshin Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń 2025 jylǵa deiingi Tsifrlyq kún tártibiniń aiasynda tsifrlandyrý salasyndaǵy birlesken jobalardy iske asyrý óte mańyzdy. Biryńǵai tsifrlyq keńistikti damytý sharalary ekonomikalyq turǵydan naqty nátijeler berýi tiis. Osy tusta Eýraziialyq elektrondyq eńbek birjasyn qurý jónindegi Qazaqstannyń mańyzdy bastamasyn atap ótý qajet.
Odaqqa múshe memleketterdiń bir-birine memlekettik satyp alý salasynda ózara ulttyq rejimdi usynýy Otandyq biznes úshin úlken múmkindikter ashyp otyr. Odaqqa múshe memleketterdiń memlekettik satyp alýlaryna qatysý múmkindigi qazaqstandyq biznes úshin kólemi shamamen 102 mlrd. AQSh dollary bolatyn naryqqa jol ashady. Bul otandyq memlekettik satyp alý naryǵynan 12 ese úlken.
"Eýraziialyq integratsiia, eń aldymen, ekonomikalyq utymdylyqqa negizdelýge tiis. Sondyqtan ekonomikalyq múddeler integratsiialyq protsesterdiń negizgi qozǵaýshy kúshine ainalýy kerek. Eýraziialyq ekonomikalyq odaq týraly shartqa jii túzetýler engizý basty mindet emes ekenin túsiný qajet. Bul jalpy integratsiianyń túpki mánin burmalaýǵa ákelip soǵýy múmkin. Barlyq usynystar óte muqiiat taldanyp, baǵalanǵany durys. Qazirgi qubylmaly kezeńde Qazaqstan Úkimeti óz elimizde shyǵarýǵa bolatyn taýarlardy syrttan tasýdan naryqty arashalaý úshin otandyq taýar óndirýshilerdi tiimdi negizde qorǵaýǵa kúsh-jiger salýǵa tiis. Integratsiialyq uiymdar nemese jekelegen memleketter sheńberinde jasalatyn kelissózderde berik kózqarasty ustaný qajet". Bul - Senat spikeri aitqan negizgi oilardyń bir parasy.
Memleket basshysy atap kórsetkendei, otandyq syrtqy saýda saiasaty anaǵurlym qarqyndy ári belsendi salaǵa ainalýy tiis. Bul básekege qabiletti ulttyq ekonomikanyń damýyna oń yqpal etetin bolady.
Toqaevtyń "Biz aldymyzda turǵan qiyndyqtardy integratsiianyń qarqynyn báseńdetip almai eńserýimiz kerek. Eýraziialyq ekonomikalyq odaq rezervteriniń áleýeti odan ári damýdy qamtamasyz etýge, ekonomikalyq integratsiiany tereńdete túsýge qabiletti" degen sózi kópshilik kókeiindegi oidy dóp basary anyq.
Spiker atap ótkendei, Eýraziialyq ekonomikalyq odaq qalypty damýy tiis. Asyǵystyqqa jol bersek, uiymnyń bedeline nuqsan keltirýimiz múmkin. Sondyqtan biz uiymnyń negizgi mindeti - integratsiiany jáne ózara tiimdi yntymaqtastyqty tereńdetýge baǵyttalǵan jumysty jalǵastyra berýimiz qajet. Odaq sheńberindegi barlyq sheshimder ózara kelisim negizinde, otandyq biznes pen bizdiń azamattarymyzdyń múddelerin eskere otyryp qabyldanýy tiis.
Iá, Ekonomikalyq integratsiianyń artyqshylyqtaryn, eń aldymen, Eýraziialyq ekonomikalyq odaq elderiniń azamattary sezinýi kerek.
Úkimet saǵatyndaǵy talqylaý Eýraziialyq ekonomikalyq odaq sheńberindegi ulttyq saýda saiasatyn jetildirýge yqpal eteri sózsiz.
