مىرزان كەنجەبايعا جاۋاپ
مىرزان! مىڭ جەردەن ارپالىسقانىڭمەن امانحاندى مي باتپاقتان الىپ شىعا المايسىڭ. مۇنىڭ بوس ەۋرەشٸلٸك. وعان ارا تٷسكەن بولىپ, مەنٸ اعاش اتقا مٸنگٸزگٸڭ كەلگەنٸ – دالباسالىق. ونى قىزدىڭ بالاسىنداي مەپەلەپ باقساڭ دا, الپىستان اسقان شاعىندا قازاقتىڭ قارا تٸلٸنٸڭ قازانىن قايناتا المايدى. وسى كٷل تاسىعانى - تاسىعان. مەنٸڭ ماقالامنىڭ شىمبايىنا باتقانى سونشا, ول ارتىمەن سٷڭگٸپ, ساسقان ٷيرەكتٸڭ كەبٸن كيدٸ. اتىنا ايتىلعان اششى دا بولسا ەدٸل سىندى قاسقايىپ تۇرىپ قابىلداۋعا, كەلٸسپەسە, قايقايىپ تۇرىپ جاۋاپ بەرۋگە جارامادى. ەلدەقاشان جارىق كٶرگەن جيناعىنا ەسەنعاليدىڭ جازعان العىسٶزٸن قايتا جارييالاپ, اقىندىعىن دەلەلدەپ ەلەككە تٷسكەنٸ قىزىق بولدى. راس, راۋشانوۆ ٷلكەن اقىن. دوسىنىڭ ٶزٸنە ۇناعان ٶلەڭدەرٸنە پٸكٸر جازسا, جازعان شىعار. دارداي اقىن اتانىپ جٷرگەن ادامنان مىسالعا الار بٸرەر ٶلەڭ تابىلماسا, نەسٸنە قىرىق جىل بويى قولىنا قالام ۇستاپ كەلگەن?.. نە تٷلەن تٷرتكەنٸن بٸلمەيمٸن, وسى تۇستا جاقسى كٶرەتٸن امانگەلدٸ ٸنٸمنٸڭ مەنٸڭ سوقىرعا تاياق ۇستاتىپ, تايعا تاڭبا باسقانداي سىن- پٸكٸرلەرٸمە كٶزٸن جۇما قاراپ, تازالىق تۋرالى «ۋاعىز» ايتقانىنا تاڭ قالدىم. «ەكەڭ جاقسى كٸسٸ ەدٸ...» دەپ باستالاتىن ەجەلگٸ اۋىر سٶزدٸ بەتٸنە باسۋىما بولاتىن ەدٸ. اۋىزىم بارمادى. بالانىڭ كٶڭٸلٸن قيمادىم, كەڭشٸلٸكتٸڭ ارۋاعىن سىيلادىم. مەيلٸ. بٸلگەنٸ سول شىعار...
ەدەتتە ٸشٸ پاسىق ادامنىڭ قولقاسى ساسىق كەلەدٸ. مٷڭكٸگەن يٸستٸ الدىمەن ٶز تاناۋى سەزەدٸ. سونىسىن جاسىرۋ ٷشٸن «مەن تازامىن!» دەپ اينالاسىنا جار سالادى. شىن تازا كٸسٸ ٷندەمەيدٸ. تازالىعى ونسىز دا ايقىن. سوندىقتان تازالىق جٶنٸندە كٶپ ايتىپ, كٶپٸرە سٶيلەگەندەردەن ساقتانۋ كەرەك.
مەنٸڭ ماقالام شىققان كٷنٸ امانحاننىڭ جىرتىسىن جىرتۋشىلار ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە بٶرٸنٸڭ ارتىنداي شۋلاپ قويا بەردٸ. ارىما تيٸپ, ايتپاعان سٶزدەرٸ قالمادى. مۇحتار شاحانوۆتىڭ ەسٸمٸ تٸزٸمدە نەگە جوق دەپ قيعىلىق سالدى. مۇحتار شاحانوۆقا مەنٸ جەك كٶرٸنٸشتٸ ەتكٸسٸ كەلٸپ جانتالاسىپ باقتى. مۇحيتتىڭ ارعى جاعىندا جاتقان مۇحتار ماعاۋيننٸڭ اتىنا دا اۋىر سٶزدەر ايتىپ, ٶزدەرٸنٸڭ بەت-پەردەسٸن اشىپ, كٸسٸلٸك كەيٸپتەرٸنٸڭ سيقىن انىق كٶرسەتتٸ. بٸر ماقالادا ەدەبيەتكە قاتىستى بٷكٸل قاسقا مەن جايساڭداردى اتاپ شىعۋ مٷمكٸن ەمەس ەكەندٸگٸ ويلارىندا جوق. سەن دە سول كٶپ شۋىلداقتىڭ ماعان جاساعان قىساستىعىن قايتالاپ, مەنٸ جارعا جىعىپ, ارانداتقىڭ كەلەدٸ. سٷتتەن اق, سۋدان تۇنىق ازامات بولساڭ, تەك جۇمەكەندٸ عانا ەمەس, احمەت بايتۇرسىنۇلىن, باۋىرجان مومىشۇلىن, ٸليياس ەسەنبەرليندٸ, جۇباندى, سىربايدى, عافۋدى, سايىندى, قاليحاندى, فاريزانى, ورالحاندى, اقسەلەۋدٸ, رىمعاليدى, ساعيدى تاعى باسقالاردى نەگە اۋىزىڭا المايسىڭ? دەمەك جان سارايىڭ بىلىق, بٸر بارماعىڭ بٷگۋلٸ. مۇنىمەن قويماي, مەملەكەتتٸك سىيلىققا ۇسىنىلعاندا جۇمەكەنگە قارسى شىققان دەپ كٶپە-كٶرنەۋ جالا جاباسىڭ. سەن, بٸر كەبٸستٸ بٸر كەبٸسكە سۇعىپ, جۇرتتى شاتاستىرما! شاتاسساڭ, ٶزٸڭ شاتاس. ەسٸڭنەن جاڭىلساڭ ەسٸڭە تٷسٸرەيٸن. مەن سول جولى «ٶلگەننەن كەيٸن بٸزدٸڭ دە كەزەگٸمٸز كەلەر» دەگەن ماقالا جازعانمىن. وندا جۇمەكەن مارقۇمعا قارسى ايتىلعان جارتى اۋىز سٶز جوق. ماقالادا ٶلٸلەر مەن تٸرٸلەردٸ جارىستىرماۋ جٶنٸندە ٶتە پرينتسيپتٸ مەسەلە كٶتەرٸلگەن بولاتىن. مەنٸڭ ورىندى پٸكٸرٸمدٸ قاليحان ىسقاقوۆ, ورازبەك سەرسەنباەۆ, ايان نىسانالين سەكٸلدٸ قابىرعالى قالامگەرلەر قوستاعانىن سەن ويىڭا تٷسٸرگٸڭ دە كەلمەيدٸ. بار قولىڭنان كەلەتٸنٸ – بٸرەۋ وزا شاپسا شەۋجايىنان الۋ, اياعىنان شالۋ. قاشان كٶرسەم دە ٸشٸڭدەگٸ قىزعانىشتىڭ قىزىل يتٸ ىرىلداپ ٷرەدٸ دە تۇرادى. ول دا جالىقپايدى, سەن دە جالىقپايسىڭ. تٸرلٸگٸڭنٸڭ تٷرٸ – وسى.
2010 جىلى 10 ماۋسىم كٷنٸ «جاس الاش» گازەتٸندە مەملەكەتتٸك سىيلىققا بايلانىستى شىققان ماقالامدا «... وۋ اعايىن, قاي زاماندا حالقىمىز ٶلٸ مەن تٸرٸنٸ بەسەكەگە سالىپ جارىستىرۋشى ەدٸ? بٸز – ارۋاق سىيلاعان ەلمٸز. قازاق «ارۋاق اتتاعان وڭبايدى» دەپ جاتادى. ارۋاقپەن جارىسىپ, ٶلٸنٸڭ الدىنا تٷسكەن جان بۇرىن-سوڭدى بولعان ەمەس, – دەي كەلٸپ, ارۋاقتارىنان اينالايىن, جۇمەكەن مەن شامشٸ اعامىزدىڭ قاي-قايسىسى دا قانداي دا بٸر مەرتەبەلٸ سىيلىققا لايىقتى تۇلعالار. ولارعا ەڭسەلٸ ەسكەركٸش قويسا دا, قاھارماندىق اتاق بەرسە دە ارتىق ەمەس. اتتارى اتالىپ قالعان ەكەن, مەملەكەتتٸك سىيلىق بەرٸلسٸن! ەكٸ قولىمدى كٶتەرٸپ قولدايمىن!» دەگەنٸمدٸ قايدا قوياسىڭ? ال, سەن بولساڭ مەنٸ جەردەن الىپ, جەرگە سالىپ, «جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆكە مەملەكەتتٸك سىيلىق لاۋرەاتى بەرٸلۋٸنە بايلانىستى زار-ماقالا جازعانى ادام ايتقىسىز ۇيات بولدى» دەپ جورتا كٷڭٸرەنٸپ, قارا اسپاندى تٶندٸرەسٸڭ. «قوبىزىم نە دەيدٸ, جىنىم نە دەيدٸ?» دەپتٸ باياعىدا بٸر باقسى. سول ايتقانداي, مەن نە دەپ وتىرمىن, سەن نە دەپ وتىرسىڭ? ۇياتتىڭ ەكەسٸ – ار, شەشەسٸ – يمان ەكەنٸن مٷلدە بٸلمەيدٸ ەكەنسٸڭ. بٸلسەڭ, مۇنداي عايبات سٶزگە بارماس ەدٸڭ.
بٸرەۋدٸڭ تٷزۋ سٶزٸن بۇرمالاپ, ادال ويىن بىلعاپ, جالعان ايتىپ, جالا جابۋعا كەلگەندە الدىڭا جان سالمايسىڭ. بەتٸڭ بٷلك ەتپەيدٸ. سٶيتٸپ وتىرىپ ۇياتتى قالاي اۋزىڭا الاسىڭ?..
ال, سەنٸڭ مەملەكەتتٸك سىيلىق العاندارعا جاعالاي كٷل شاشىپ, پوەزييا, پوەما تۋرالى ايتقان پەتۋاسىز پايىمدارىڭا كٷلكٸم كەلەدٸ. ەرٸ-بەرٸدەن سوڭ مەملەكەتتٸك سىيلىققا تٶرەلٸك ەتٸپ, ساراپقا سالاتىنداي سەن كٸم ەدٸڭ?
مەملەكەتتٸك سىيلىقتى كٸمنٸڭ العىسى كەلمەيدٸ. «ارساداعى ەتتٸڭ ساسىعىن-اي!» دەپتٸ بٸر مىسىق جەتە الماي. سەن مەملەكەتتٸك سىيلىق جٶنٸندە اۋزىڭا نە كەلسە سونى ايتقان سايىن سول مىسىق كٶز الدىما ەلەستەي بەرەدٸ.
مەنٸڭ ماقالامدا كٶتەرٸلگەن ٶزەكتٸ مەسەلە ساعان شىبىن شاققان قۇرلى ەسەر ەتپەپتٸ. ٶز سٶزٸڭمەن ايتقاندا «وردالى وي, بيٸك پاراساتتىڭ يەسٸ» بولساڭ, امانحاندى قورعاپ قۇنىپەرەن بولعانشا, تۋعان تٸل ٷشٸن شىرىلداعانىڭ جٶن ەدٸ... ٶزگەسٸن ايتپاعاندا, سەبيدٸڭ ەڭبەگٸ مەن ماڭدايىن, شي مەن سىرىقتى, جەكەن مەن بٶكەندٸ, كٶكتەم مەن جازدى, جار مەن جارتاستى ايىرا الماي وتىرعاندىعىن نەمەن تٷسٸندٸرەسٸڭ? دٷمٸڭ شىداسا, امانحان دۇرىس ايتىپ وتىر دەپ دەلەلدەپ كٶر?! وسىندايدا «ٶزٸڭ ديۋاناسىڭ, كٸمگە پٸر بولاسىڭ?» دەگەن مەتەل ەرٸكسٸز ويعا ورالادى.
قازٸر تٸل مەسەلەسٸنەن ٷلكەن قانداي مەسەلە بار? سەن بولساڭ, جازۋشىلار وداعىنىڭ جاعدايىن ايتپادى دەپ باستى نىسانادان ەلدٸڭ نازارىن باسقا جاققا اۋدارىپ, قويان بۇلتاققا سالاسىڭ. جىمىڭدى جاسىرىپ, جىمىسقى ويىڭدى جٷزەگە اسىرعىڭ كەلەدٸ. جازۋشىلار وداعىنىڭ ۇزاق-سونار جىرىنا دا نٷكتە قويىلار. وعان قايعىرما, مىرزانقايعى! سەنٸڭ «قايعىڭنىڭ» نەندەي قايعى ەكەنٸ ەندٸ انىق بولدى. اسانقايعى سيياقتى التى الاشتىڭ قايعىسى ەكەن دەسەم, سەنٸڭ قايعىڭ امانحاننىڭ قايعىسى ەكەن عوي...
كٶكتەم جايىندا جازعان بٸر ٶلەڭٸڭدە: «بٸر جىبىر بار... ۇعىنبا, ۇعىن مەيلٸڭ» دەيسٸڭ. «جىبىرىڭ» بىلاي تۇرسىن, «ۇعىنبا, ۇعىن مەيلٸڭ» دەگەنٸڭدٸ ٶزٸڭنەن باسقا ەشكٸم ۇعا قويماس. سونىمەن بۇل جىبىرىڭ قاي جىبىر? مەن بٸلەتٸن جىبىر – سەنٸڭ بويىڭداعى پەندەشٸلٸكتٸڭ جىبىرى.
«جىبىرىڭ» جانىڭا مازا بەرمەگەندٸگٸ سونشا, كٶتەرە المايتىن شوقپاردى بەلٸڭە بايلاپ, مەنٸڭ «بەيتەرەك» باستاتقان پوەمالارىما سوقتىعاسىڭ. ەلباسىنىڭ اتى اتالعان جەرگە تاسكەنەدەي جابىسا كەتەسٸڭ. سىڭارجاق سىن, پەتۋاسىز پٸكٸر, دەلەلسٸز تۇجىرىم جاسايسىڭ. بۇل بٸر ەمەس بٸرقانشا جىلعا سوزىلىپ كەلەدٸ. مەملەكەتتٸك سىيلىققا ۇسىنىلا قالسام, نە بٸر بەيگەگە تٷسە قالسام قىلىشىڭدى قايراپ, سويىلىڭدى سٷيرەتٸپ شىعا كەلەسٸڭ. تاپپايتىن بەلەڭ, جاپپايتىن جالاڭ جوق. راس, «بەيتەرەك» پوەماسىنىڭ كەيبٸر تۇستارىنا كەلٸسپەيتٸندەر بار. ولاردىڭ كەڭەس رەتٸندە ايتقان ەدٸل سىنىن كەزٸندە ٶزٸم دە قابىل العام. الايدا, استانا, ەلباسى جٶنٸندە نەگە جازاسىڭ دەپ مەنٸ جازعىرىپ, تاقىرىپتىق شەك قويۋعا ەشكٸمنٸڭ قاقىسى جوق. ول – مەنٸڭ جەكە باسىمنىڭ ٸسٸ, ازاماتتىق پوزيتسييام! بولاشاق, تاريح الدىندا ەركٸم ٶزٸ جاۋاپ بەرەدٸ. پاتشا دا سولاي...
وسى جولى دومالاپ كەپ قۇيىسقانعا ٶزٸڭ قىستىرىلدىڭ. ماقالاڭدا: «...مەملەكەتتٸك سىيلىق ەپەرگەن «دٷنيەسٸ» دە بەلگٸلٸ بٸر ادامنىڭ اتا-باباسىنىڭ, اتاپ ايتساق ناۋرىزبايدىڭ دا ەرلٸگٸن جىرلاۋعا بٷيرەگٸ بۇرىپ تۇرعانىن كٶزٸ اشىق ادامعا اڭعارۋ دا اسا قيىن ەمەس», - دەپ, قوڭىرسىتاسىڭ. ەگەر ەر قازاق ٶز اتا-باباسىن ەسپەتتەيتٸن بولسا, نە بولعانىمىز? مەنٸڭ مەملەكەتتٸك سىيلىق العان كٸتابىم يسٸ قازاققا ورتاق ۇلى باھادٷر جالاڭتٶس پوەماسىمەن اشىلادى. سەن قۇساپ الا قويدى بٶلە قىرقىپ, جٷزگە بٶلٸپ وتىرساق, جالاڭتٶس بٸر رۋدىڭ عانا باباسى بولىپ شىعا كەلەدٸ. ەستيٸن دەگەنٸڭ وسى ما?
راس, مەن استاناعا كەلگەلٸ تەۋەلسٸزدٸكتٸ كٶپ جىرلادىم. بوستاندىق جولىندا قان كەشكەن قازاق باتىرلارىن بٶلٸپ-جارماي, تۇتاس تولعادىم. ساۋساقپەن ساناپ ايتايىن: «بٶگەنباي باتىر», «تۋ» (قابانباي تۋرالى), «بەردٸعوجا باتىر», «جالاڭتٶس», «ناۋرىزباي باتىر», «اقمولا شايقاسى» (كەنەسارى تۋرالى), «تٶلەگەتاي», «مۇقاعالي – جەلتوقسان», «شاقانتاي باتىر», «كٶكالا ٷيرەك», «بەيتەرەك», «سٷيٸنباي», «قۇلمامبەت», «جەر – جاننان قىمبات» (جۇمابەك تەشەنوۆ تۋرالى), «جاڭعىرۋ جىرى» ت.ب. جيىنى – جيىرمانىڭ ٷستٸندە پوەما جازىپپىن. مەملەكەتتٸك كوميسسييا وسى ەڭبەگٸمدٸ ەسكەرگەن بولار.
باسقانى بٸلمەيمٸن, ٶز باسىم ابىلاي زامانىنان باستاپ, تەۋەلسٸزدٸككە دەيٸنگٸ حالقىمىزدىڭ ازاتتىق جولىنداعى كٷرەسٸنٸڭ ەرلٸك شەجٸرەسٸن جاساعانىما سەنٸمدٸمٸن! مٸنە, مەن ازدى-كٶپتٸ وسىنشا شارۋا بٸتٸردٸم, ال سەن نە بٸتٸردٸڭ?..
ٶلەڭ تابيعاتى ٶتە شەتەن. ونىڭ لٷپٸلدەپ تۇرعان نەزٸك تامىرىن تامىرشىداي دەل باسپاساڭ اداساسىڭ. سوندىقتان, قايتالاپ ايتامىن, سٶز تانيتىن كٶز كەرەك, ٶلەڭ تانيتىن ٶرە كەرەك. بۇل ەكٸ قاسيەتتٸڭ سەندە بٸرٸ دە جوق. ٶيتكەنٸ تاني دا المايسىڭ, تالداي دا المايسىڭ. ەدٸلدٸككە جٷگٸنۋدٸ, كٶركەم شىعارمانىڭ ٶزەگٸنە ٷڭٸلۋدٸ بٸلمەيسٸڭ. تٸزەگە سالۋعا, بەلدەن باسۋعا شەبەرسٸڭ. سەنٸكٸ سىن ەمەس – سىندىرۋ. قارعانىڭ بالاپانى ٶزٸنە اپپاق. ەركٸمنٸڭ ٸشتەن شىققان شىعارماسى ٶزٸنە ىستىق. سىناعىش بولساڭ, تەرٸدەن تەلشٸك سىدىرعانداي, مايدان قىلشىق سۋىرعانداي, قارا قىلدى قاق جارعانداي ەدٸل سىنا, قيياناتقا بارۋ, بٸرەۋدٸڭ وبالىنا قالۋ – بارىپ تۇرعان كٷنە!
كٸتاپتارىڭدى كٶكتەي شولىپ شىققاندا سٷيسٸنٸپ وقىرلىق, كٶڭٸلگە توقىرلىق بٸر ٶلەڭ تاپپادىم دەسەم, قاپالانبا! بارىڭ سول بولسا, قايتەيٸن? ويقى-شويقى ويلارىڭدى, قيقى-جيقى تٸركەستەرٸڭدٸ, اقساق-توقساق ۇيقاستارىڭدى قويداي قوساقتاپ, قوزىداي كٶگەندەمەي تۇرا تۇرايىن. الدىمەن ەسەمدٸكتەن تىرداي, ەدەپتەن جۇرداي ٶلەڭدەرٸڭنەن باستايىن: «كٷزگٸ اراسان» دەگەن ٶلەڭٸڭدە: «قويتاستار دەرەت سىندىرىپ, توڭقايعان قارا قاتىنداي نەمەسە ايىرىلعان ار مەن ۇياتتان اق قايىڭ تىرداي جالاڭاش» دەيسٸڭ قىمسىنباي. مىنا جولداردى وقىعان اۋىلداعى شەشەلەرٸڭ, ەپكە-جەڭگەلەرٸڭ, قارىنداستارىڭ, قىزدارىڭ قىزارعان بەتٸن باسىپ, ۇياتتان ٶلە جازداعان شىعار-اۋ? وسى ٶلەڭدە «شۋدا بۇلت كٸلەڭ شالا ماس» دەيسٸڭ تاعى دا. نەگە ەكەنٸن بٸلمەيمٸن سەنٸڭ كٶزٸڭە تابيعات كٶرٸنٸستەرٸ بٸردە توڭقايعان قارا قاتىننىڭ بٶكسەسٸ, بٸردە تىر جالاڭاش ۇياتسىز, ارسىز ەيەل, بٸردە ماسكٷنەم بولىپ ەلەستەيدٸ. ماستىق جايىندا كٶپ ايتاسىڭ. ماسكٷنەمدٸكتٸڭ سىرىن جاقسى بٸلەتٸن سيياقتىسىڭ. تۋعان اۋىلىڭا بارعان سايىن ەيتەۋٸر ايىقپاي جٷرەسٸڭ.
بولماي-اق ۇلى اقىنداي تەرەڭ جىرىڭ,
جاراسار ساعان ارناۋ ٶلەڭ بٷگٸن (?).
«قۇلاندى بٸر ٶزٸڭدٸ جىرلاۋ ٷشٸن,
شاڭداتىپ قارا جولدى كەلەم بٷگٸن (?).
شاڭداتىپ كەلە جاتىرسىڭ با, شاڭداتپاي كەلە جاتىرسىڭ با, قۇلاندى قايدان بٸلسٸن? شاڭداتىپ كەلە جاتقانىڭدى ٶزٸڭ جەنە بٸز بٸلەمٸز. ٶيتكەنٸ ٶلەڭدەرٸڭنٸڭ باسى-كٶزٸ شاڭنان كٶرٸنبەيدٸ.
بٸز شىققالى كٶپ بولدى قۇلاندىدان,
(ماساڭ ەدٸ قاسىمدا شوفەر ەگدە).
«ۇلى اتاڭنىڭ بەيٸتٸ اناۋ تۇرعان,
قانە, بالا, تٷنەيمٸز وسى جەردە», –
دەدٸ-داعى سابازىڭ قۇلاپ تٷسٸپ,
ۇيىقتاپ قالدى زيراتتىڭ ەتەگٸندە, – دەپ شۇبىرتاسىڭ. ۇلى اتاڭنىڭ باسىنا تٷنەگەنٸڭ جٶن-اق. بٸراق ٶزٸڭ ساۋ بولساڭ, ماس شوفەردٸڭ كٶلٸگٸنە قالاي قورىقپاي مٸنٸپ جٷرسٸڭ? ال, ەندٸ شاڭداتىپ بارعان قۇلاندىدان شاڭداتىپ قايتا قايتقانىڭدى, شوفەردٸڭ ماس ەكەنٸن, سۇلاپ تٷسٸپ, زيراتتىڭ ەتەگٸندە ۇيىقتاپ قالعانىن قارابايىر سٶيلەمدەرمەن حابارلاعانىڭ كٸمگە كەرەك? ٶرنەكتٸ تٸل, كەستەلٸ كەلٸسٸم, ويماقتاي وي قايدا?
قالاتىنىن بەرٸنٸڭ ٶلگەننەن سوڭ,
تٸرشٸلٸكتە ويلاي ما, قاراي ما ادام?
مىنا جىم-جىرت تىلسىمعا كەلگەننەن سوڭ,
قالاي جاتام, قۇداي-اۋ, قالاي جاتام?
ٶلگەننەن سوڭ مىنا دٷنيەنٸڭ قالاتىنى ايتپاساڭ دا بەلگٸلٸ. زەرەڭ ۇشقانىنا ٸشەك-سٸلەم قاتتى. قالجىڭعا سٷيەپ ايتايىن, جانىڭ سونداي تەتتٸ. پەني مەن باقيدىڭ شەگاراسىندا تۇرىپ, تاتىمدى وي ايتۋدىڭ ورىنىنا «قالاي جاتام, قۇداي-اۋ, قالاي جاتام?» دەپ زار قاعاسىڭ. امان جٷر, جٷز جاسا! الايدا, زيرات جۇمىر باستى پەندەنٸڭ بەرٸنٸڭ باراتىن مەڭگٸلٸك مەكەنٸ عوي. شەتٸنەگەن سەبي تۋرالى بٸر ٶلەڭٸمدە: «شوشىنبا قاراڭعىدان, قۇلىنشاعىم, ول جاققا مەكەندەۋگە باباڭ كەتكەن» دەگەنٸم بار ەدٸ. بابالاردىڭ قاسىنا بارىپ كەزەگٸمٸز كەلگەندە بەرٸمٸز دە جاتامىز. شوشىنبا, سەن دە جاتاسىڭ. قايدا باراسىڭ?
ٶزٸڭ ويعا جۇتاڭ بولعان سوڭ ٶزگەدەن جىمقىرۋدى دا ۇمىتپايسىڭ.
ارمان جوق ٶز اۋىلىمدا ۇيىقتاپ جاتىپ,
نە قاراقۇرت, نە جىلان شاعىپ ٶلسەم, – دەپ,
جەركەن بٶدەشكە اياق استىنان جيەن بوپ شىعا كەلەسٸڭ. بۇل قارعا تامىرلى قازاقتى قويساڭشى?
تۋعان جەردٸڭ بۇلاعى,
تولقىنىڭمەن ات مەنٸ,
تۋعان جەردٸڭ جىلانى,
شىرىلداتىپ شاق مەنٸ!
ٶلەڭ وسىلاي بولۋى كەرەك. جەركەننٸڭ تۋعان جەرگە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ ەر جولدا جالىن اتىپ, اتويلاپ تۇر. سەن بولساڭ, «جىمقىرعانىڭنىڭ» ٶزٸن جٶندەپ ٸسكە جاراتا الماپسىڭ. جەركەن قۇساپ جىلانمەن بەتپە-بەت كەلۋگە دە جٷرەگٸڭ داۋالامايدى. ٶزٸڭشە قۋلىق جاساپ, ۇيىقتاپ جاتىپ وپ-وڭاي ٶلە قالعىڭ كەلەدٸ.
الىس جولدى التى ايلىق,
ارتقا تاستاپ جاساعىڭ (?).
جاعاعا كەپ جانتايىپ,
ۇيىقتاپ كەتكەن ماس الىپ.
سەنٸڭ «تالانتىڭدا» شەك جوق. ەندٸ جارتاستى ماسكٷنەمگە اينالدىرىپ جٸبەرٸپسٸڭ. ەلٸڭە قارامايسىڭ, اتتاعان سايىن ۇيقاستان سٷرٸنەسٸڭ. سٶيتە تۇرىپ, جۇرتقا جٶن ايتىپ كٷبٸنەسٸڭ. «جاساعىڭ» مەن «ماس الىبىڭ» ۇيقاستان ۇياتتى. مۇنداي مىسالدار جەتەرلٸك.
ٷندەمەسەڭ, بٸرەۋٸ ىنجىق دەيدٸ,
قارسى كەلسەڭ: «دٶرەكٸ, ۇر-جىق»(?) دەيدٸ.
«ۇر-جىق» دەگەن سٶز تٸركەسٸ جوق. ۇردا-جىق بار. مۇنى سٶزدٸڭ باسىن جارىپ, كٶزٸن شىعارۋ دەيدٸ.
كەلۋٸنە كٶكتەمنٸڭ بٸر اي قالدى,
كەرٸ قاقپاس قىس ەندٸ تۇرا المايدى.
ٶرەكپٸگەن جٷرەكپەن قارسى اپ تۇرمىن,
قىر جاعالاپ جٷگٸرگەن قۇماي تاڭدى (?).
شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «تەڭٸز جاعالاي جٷگٸرگەن تارعىل تٶبەتٸنە» ەلٸكتەگەن تٷرٸڭ بولۋ كەرەك, تاڭدى قۇماي تازىعا اينالدىرىپ قىر جاعالاتىپ قويىپسىڭ. بٸرٸنشٸدەن, قازاق «قىر جاعالاپ» دەمەيدٸ. ٶزەن جاعالاپ, جار جاعالاپ دەيدٸ. قىردى كەزەدٸ, قىرعا شىعادى, قىردى اسادى. ەكٸنشٸدەن, تاڭ جٷگٸرمەيدٸ. تاڭ اتادى, تاڭ ارايلايدى, تاڭ بٸلٸنەدٸ, تاڭ راۋاندايدى, تاڭ كەلەدٸ, تاڭ قۇلانيەكتەنەدٸ, تاڭ بوزارادى. امانحان ايدى مىسىققا تەڭەپ ماسقارا قىلىپ ەدٸ, سەن تاڭدى يتكە تەڭەپ يتٸن شىعارىپسىڭ. ەكەۋٸڭ بٸر قاپ, بٸر ساپتان شىققاندايسىڭ. امانحاندى شىر-پىر بولىپ قورعاپ وتىرعانىڭدى ەندٸ تٷسٸندٸم.
امانحان ٷشٸن كٷيٸنگەنٸڭ سونشا, «...كەمشٸلٸك اتاۋلىنى قارجى پوليتسيياسىنىڭ جەمقوردىڭ جەگەن اقشاسىن جٸپكە تٸزگەندەي تٷگەندەپ-اق شىعىپتى» دەپ, كٸنەلايسىڭ. بۇل قاي ساسقانىڭ? ونىڭ ٶلەڭدەرٸندەگٸ كەمشٸلٸك اتاۋلىنى مويىنداي وتىرىپ, جاۋىردى جابا توقىعىڭ كەلەدٸ. ولاي بولمايدى, كٶكە! دەلەلسٸز ايتقان سٶز دالاعا اتقان وقپەن بٸردەي.
سوندىقتان سەنٸڭ دە كٷلدٸكٶمەش, دٷمبٸلەز دٷنيەلەرٸڭدٸ جاڭعاقتاي شاعىپ كٶرەيٸن:
بۇل كٸم دەسەم ەلگە ارناعان مول كٷيدٸ (?),
رٷستەمنٸڭ ۇلى دەپ ەل سەرگيدٸ (?).
اتاق الدى «قۇرمەتتٸ قۇرىلىسشى»-بوپ,
تٶراعاسى «اتامەكەن حولدينگٸ».
وسىنى دا ٶلەڭ دەپ وتىرعان ساعان نە داۋا? ٶلەڭ ارناپ وتىرعان اعاڭ ٶزٸ قۇرىلىسشى بولسا, ەلگە قالاي «مول كٷي» سىيلايدى? سەن كٷيشٸ ەمەس قۇرىلىسشى جٶنٸندە جازىپ وتىرسىڭ عوي. ايتايىن دەگەنٸڭ قۇرىلىسشى اعام ەلگە جاعداي جاسادى بولۋى كەرەك. بٸراق سول ويدى دەل جەتكٸزە الماي دٸڭكەڭ قۇرىپ وتىر. «رٷستەمنٸڭ ۇلى دەپ ەل سەرگيدٸ» دەيسٸڭ. سەرگيتٸندەي ەل سىرقات پا ەدٸ? سەرگۋ سٶزٸ كٶڭٸلٸ پەس, ەڭسەسٸ تٷسكەن نەمەسە ناۋقاستان ساقايىپ كەلە جاتقان ادامعا قاتىستى ايتىلادى. قازاقتىڭ قاراپايىم سٶزٸنٸڭ ارا-جٸگٸن, مەن-ماعىناسىن اجىراتا المايسىڭ. وعان مىنا «تەحنيكا تٸلٸمەن» جازىلعان جىرلارىڭ كۋە:
يت ٶمٸر ٶمٸر ەمەس – اۆتوبازا,
بٸز سٸرە – ٸشٸندەگٸ «كراز», «ماز-ى».
قيرايمىز بٸر كٷنٸ ەلٸ تاسقا سوعىپ,
وسىلاي جٷرەمٸز دە بٸراز عانا.
اباي سٶزٸمەن ايتقاندا, «قيىننان قيىستىرعان» شاتتى-بۇتتى ٶلەڭسىماقتارىڭنىڭ سۇرقىنان ادام شوشيدى. امانحاننان وزعان جەرٸڭ وسى! الدا-جالدا حالتۋراعا رەسپۋبليكالىق بەيگە جارييالاسا, ەڭ الدىمەن قاسقايىپ سەنٸڭ كەلەتٸنٸڭ سٶزسٸز...
ساعان جازعان جاۋابىمدى اياقتاي كەلە, «بٷگٸندە «ميسىز» دەگەن اتاعىم بار» دەگەن جولىڭا كەزٸككەندە شالقامنان تٷسە جازدادىم. جەرگە بٸر تٷكٸردٸم. سٶزٸمدٸ قور قىپ, وسىنشا ۋاقىتىمدى كٸمگە شىعىنداپ وتىرمىن دەپ پۇشايمان بولدىم. مۇنداي «مەرتەبەلٸ اتاعىڭ» بار ەكەنٸن بٸلگەندە, سەندە نەم بار? دەگەنمەن ٶزٸڭە-ٶزٸڭ دياگنوزدى دەل قويىپسىڭ...
«جەتەكتەگەن تازى تٷلكٸ المايدى». كٶركەم سٶز ٶنەرٸنٸڭ بيٸگٸنە, ارىنداپ شىعا الماعانداردىڭ ٶز وبالى ٶزٸنە. ەدەبيەت – اردىڭ ٸسٸ! وعان ادۆوكاتتىق جٷرمەيدٸ...
نەسٸپبەك ايتۇلى,
مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
استانا
ۇقساس جازبالار:
