Myrzan Kenjebaiǵa jaýap
Myrzan! Myń jerden arpalysqanyńmen Amanhandy mi batpaqtan alyp shyǵa almaisyń. Munyń bos áýreshilik. Oǵan ara túsken bolyp, meni aǵash atqa mingizgiń kelgeni – dalbasalyq. Ony qyzdyń balasyndai mápelep baqsań da, alpystan asqan shaǵynda qazaqtyń qara tiliniń qazanyn qainata almaidy. Osy kúl tasyǵany - tasyǵan. Meniń maqalamnyń shymbaiyna batqany sonsha, ol artymen súńgip, sasqan úirektiń kebin kidi. Atyna aitylǵan ashy da bolsa ádil syndy qasqaiyp turyp qabyldaýǵa, kelispese, qaiqaiyp turyp jaýap berýge jaramady. Áldeqashan jaryq kórgen jinaǵyna Esenǵalidyń jazǵan alǵysózin qaita jariialap, aqyndyǵyn dáleldep álekke túskeni qyzyq boldy. Ras, Raýshanov úlken aqyn. Dosynyń ózine unaǵan óleńderine pikir jazsa, jazǵan shyǵar. Dardai aqyn atanyp júrgen adamnan mysalǵa alar birer óleń tabylmasa, nesine qyryq jyl boiy qolyna qalam ustap kelgen?.. Ne túlen túrtkenin bilmeimin, osy tusta jaqsy kóretin Amangeldi inimniń meniń soqyrǵa taiaq ustatyp, taiǵa tańba basqandai syn- pikirlerime kózin juma qarap, tazalyq týraly «ýaǵyz» aitqanyna tań qaldym. «Ákeń jaqsy kisi edi...» dep bastalatyn ejelgi aýyr sózdi betine basýyma bolatyn edi. Aýyzym barmady. Balanyń kóńilin qimadym, Keńshiliktiń arýaǵyn syiladym. Meili. Bilgeni sol shyǵar...
Ádette ishi pasyq adamnyń qolqasy sasyq keledi. Múńkigen iisti aldymen óz tanaýy sezedi. Sonysyn jasyrý úshin «Men tazamyn!» dep ainalasyna jar salady. Shyn taza kisi úndemeidi. Tazalyǵy onsyz da aiqyn. Sondyqtan tazalyq jóninde kóp aityp, kópire sóilegenderden saqtaný kerek.
Meniń maqalam shyqqan kúni Amanhannyń jyrtysyn jyrtýshylar áleýmettik jelilerde bóriniń artyndai shýlap qoia berdi. Aryma tiip, aitpaǵan sózderi qalmady. Muhtar Shahanovtyń esimi tizimde nege joq dep qiǵylyq saldy. Muhtar Shahanovqa meni jek kórinishti etkisi kelip jantalasyp baqty. Muhittyń arǵy jaǵynda jatqan Muhtar Maǵaýinniń atyna da aýyr sózder aityp, ózderiniń bet-perdesin ashyp, kisilik keiipteriniń siqyn anyq kórsetti. Bir maqalada ádebietke qatysty búkil qasqa men jaisańdardy atap shyǵý múmkin emes ekendigi oilarynda joq. Sen de sol kóp shýyldaqtyń maǵan jasaǵan qysastyǵyn qaitalap, meni jarǵa jyǵyp, arandatqyń keledi. Sútten aq, sýdan tunyq azamat bolsań, tek Jumekendi ǵana emes, Ahmet Baitursynulyn, Baýyrjan Momyshulyn, Iliias Esenberlindi, Jubandy, Syrbaidy, Ǵafýdy, Saiyndy, Qalihandy, Farizany, Oralhandy, Aqseleýdi, Rymǵalidy, Saǵidy taǵy basqalardy nege aýyzyńa almaisyń? Demek jan saraiyń bylyq, bir barmaǵyń búgýli. Munymen qoimai, Memlekettik syilyqqa usynylǵanda Jumekenge qarsy shyqqan dep kópe-kórneý jala jabasyń. Sen, bir kebisti bir kebiske suǵyp, jurtty shatastyrma! Shatassań, óziń shatas. Esińnen jańylsań esińe túsireiin. Men sol joly «Ólgennen keiin bizdiń de kezegimiz keler» degen maqala jazǵanmyn. Onda Jumeken marqumǵa qarsy aitylǵan jarty aýyz sóz joq. Maqalada óliler men tirilerdi jarystyrmaý jóninde óte printsipti másele kóterilgen bolatyn. Meniń oryndy pikirimdi Qalihan Ysqaqov, Orazbek Sársenbaev, Aian Nysanalin sekildi qabyrǵaly qalamgerler qostaǵanyn sen oiyńa túsirgiń de kelmeidi. Bar qolyńnan keletini – bireý oza shapsa sháýjaiynan alý, aiaǵynan shalý. Qashan kórsem de ishińdegi qyzǵanyshtyń qyzyl iti yryldap úredi de turady. Ol da jalyqpaidy, sen de jalyqpaisyń. Tirligińniń túri – osy.
2010 jyly 10 maýsym kúni «Jas Alash» gazetinde Memlekettik syilyqqa bailanysty shyqqan maqalamda «... Oý aǵaiyn, qai zamanda halqymyz óli men tirini básekege salyp jarystyrýshy edi? Biz – arýaq syilaǵan elmiz. Qazaq «arýaq attaǵan ońbaidy» dep jatady. Arýaqpen jarysyp, óliniń aldyna túsken jan buryn-sońdy bolǵan emes, – dei kelip, arýaqtarynan ainalaiyn, Jumeken men Shamshi aǵamyzdyń qai-qaisysy da qandai da bir mártebeli syilyqqa laiyqty tulǵalar. Olarǵa eńseli eskerkish qoisa da, qaharmandyq ataq berse de artyq emes. Attary atalyp qalǵan eken, Memlekettik syilyq berilsin! Eki qolymdy kóterip qoldaimyn!» degenimdi qaida qoiasyń? Al, sen bolsań meni jerden alyp, jerge salyp, «Jumeken Nájimedenovke Memlekettik syilyq laýreaty berilýine bailanysty zar-maqala jazǵany adam aitqysyz uiat boldy» dep jorta kúńirenip, qara aspandy tóndiresiń. «Qobyzym ne deidi, jynym ne deidi?» depti baiaǵyda bir baqsy. Sol aitqandai, men ne dep otyrmyn, sen ne dep otyrsyń? Uiattyń ákesi – ar, sheshesi – iman ekenin múlde bilmeidi ekensiń. Bilseń, mundai ǵaibat sózge barmas ediń.
Bireýdiń túzý sózin burmalap, adal oiyn bylǵap, jalǵan aityp, jala jabýǵa kelgende aldyńa jan salmaisyń. Betiń búlk etpeidi. Sóitip otyryp uiatty qalai aýzyńa alasyń?..
Al, seniń Memlekettik syilyq alǵandarǵa jaǵalai kúl shashyp, poeziia, poema týraly aitqan pátýasyz paiymdaryńa kúlkim keledi. Ári-beriden soń Memlekettik syilyqqa tórelik etip, sarapqa salatyndai sen kim ediń?
Memlekettik syilyqty kimniń alǵysy kelmeidi. «Arsadaǵy ettiń sasyǵyn-ai!» depti bir mysyq jete almai. Sen Memlekettik syilyq jóninde aýzyńa ne kelse sony aitqan saiyn sol mysyq kóz aldyma elestei beredi.
Meniń maqalamda kóterilgen ózekti másele saǵan shybyn shaqqan qurly áser etpepti. Óz sózińmen aitqanda «ordaly oi, biik parasattyń iesi» bolsań, Amanhandy qorǵap qunyperen bolǵansha, týǵan til úshin shyryldaǵanyń jón edi... Ózgesin aitpaǵanda, sábidiń eńbegi men mańdaiyn, shi men syryqty, jeken men bókendi, kóktem men jazdy, jar men jartasty aiyra almai otyrǵandyǵyn nemen túsindiresiń? Dúmiń shydasa, Amanhan durys aityp otyr dep dáleldep kór?! Osyndaida «Óziń diýanasyń, kimge pir bolasyń?» degen mátel eriksiz oiǵa oralady.
Qazir Til máselesinen úlken qandai másele bar? Sen bolsań, Jazýshylar odaǵynyń jaǵdaiyn aitpady dep basty nysanadan eldiń nazaryn basqa jaqqa aýdaryp, qoian bultaqqa salasyń. Jymyńdy jasyryp, jymysqy oiyńdy júzege asyrǵyń keledi. Jazýshylar odaǵynyń uzaq-sonar jyryna da núkte qoiylar. Oǵan qaiǵyrma, Myrzanqaiǵy! Seniń «qaiǵyńnyń» nendei qaiǵy ekeni endi anyq boldy. Asanqaiǵy siiaqty Alty alashtyń qaiǵysy eken desem, seniń qaiǵyń Amanhannyń qaiǵysy eken ǵoi...
Kóktem jaiynda jazǵan bir óleńińde: «Bir jybyr bar... uǵynba, uǵyn meiliń» deisiń. «Jybyryń» bylai tursyn, «uǵynba, uǵyn meiliń» degenińdi ózińnen basqa eshkim uǵa qoimas. Sonymen bul jybyryń qai jybyr? Men biletin jybyr – seniń boiyńdaǵy pendeshiliktiń jybyry.
«Jybyryń» janyńa maza bermegendigi sonsha, kótere almaityn shoqpardy belińe bailap, meniń «Báiterek» bastatqan poemalaryma soqtyǵasyń. Elbasynyń aty atalǵan jerge taskenedei jabysa ketesiń. Syńarjaq syn, pátýasyz pikir, dálelsiz tujyrym jasaisyń. Bul bir emes birqansha jylǵa sozylyp keledi. Memlekettik syilyqqa usynyla qalsam, ne bir báigege túse qalsam qylyshyńdy qairap, soiylyńdy súiretip shyǵa kelesiń. Tappaityn báleń, jappaityn jalań joq. Ras, «Báiterek» poemasynyń keibir tustaryna kelispeitinder bar. Olardyń keńes retinde aitqan ádil synyn kezinde ózim de qabyl alǵam. Alaida, Astana, Elbasy jóninde nege jazasyń dep meni jazǵyryp, taqyryptyq shek qoiýǵa eshkimniń qaqysy joq. Ol – meniń jeke basymnyń isi, azamattyq pozitsiiam! Bolashaq, tarih aldynda árkim ózi jaýap beredi. Patsha da solai...
Osy joly domalap kep quiysqanǵa óziń qystyryldyń. Maqalańda: «...Memlekettik syilyq ápergen «dúniesi» de belgili bir adamnyń ata-babasynyń, atap aitsaq Naýryzbaidyń da erligin jyrlaýǵa búiregi buryp turǵanyn kózi ashyq adamǵa ańǵarý da asa qiyn emes», - dep, qońyrsytasyń. Eger ár qazaq óz ata-babasyn áspetteitin bolsa, ne bolǵanymyz? Meniń Memlekettik syilyq alǵan kitabym isi qazaqqa ortaq uly bahadúr Jalańtós poemasymen ashylady. Sen qusap ala qoidy bóle qyrqyp, júzge bólip otyrsaq, Jalańtós bir rýdyń ǵana babasy bolyp shyǵa keledi. Estiin degeniń osy ma?
Ras, men Astanaǵa kelgeli Táýelsizdikti kóp jyrladym. Bostandyq jolynda qan keshken qazaq batyrlaryn bólip-jarmai, tutas tolǵadym. Saýsaqpen sanap aitaiyn: «Bógenbai batyr», «Tý» (Qabanbai týraly), «Berdiǵoja batyr», «Jalańtós», «Naýryzbai batyr», «Aqmola shaiqasy» (Kenesary týraly), «Tólegetai», «Muqaǵali – Jeltoqsan», «Shaqantai batyr», «Kókala úirek», «Báiterek», «Súiinbai», «Qulmambet», «Jer – jannan qymbat» (Jumabek Táshenov týraly), «Jańǵyrý jyry» t.b. jiyny – jiyrmanyń ústinde poema jazyppyn. Memlekettik komissiia osy eńbegimdi eskergen bolar.
Basqany bilmeimin, óz basym Abylai zamanynan bastap, Táýelsizdikke deiingi halqymyzdyń azattyq jolyndaǵy kúresiniń erlik shejiresin jasaǵanyma senimdimin! Mine, men azdy-kópti osynsha sharýa bitirdim, al sen ne bitirdiń?..
Óleń tabiǵaty óte sheten. Onyń lúpildep turǵan názik tamyryn tamyrshydai dál baspasań adasasyń. Sondyqtan, qaitalap aitamyn, sóz tanityn kóz kerek, óleń tanityn óre kerek. Bul eki qasiettiń sende biri de joq. Óitkeni tani da almaisyń, taldai da almaisyń. Ádildikke júginýdi, kórkem shyǵarmanyń ózegine úńilýdi bilmeisiń. Tizege salýǵa, belden basýǵa shebersiń. Seniki syn emes – syndyrý. Qarǵanyń balapany ózine appaq. Árkimniń ishten shyqqan shyǵarmasy ózine ystyq. Synaǵysh bolsań, teriden telshik sydyrǵandai, maidan qylshyq sýyrǵandai, qara qyldy qaq jarǵandai ádil syna, qiianatqa barý, bireýdiń obalyna qalý – baryp turǵan kúná!
Kitaptaryńdy kóktei sholyp shyqqanda súisinip oqyrlyq, kóńilge toqyrlyq bir óleń tappadym desem, qapalanba! Baryń sol bolsa, qaiteiin? Oiqy-shoiqy oilaryńdy, qiqy-jiqy tirkesterińdi, aqsaq-toqsaq uiqastaryńdy qoidai qosaqtap, qozydai kógendemei tura turaiyn. Aldymen ásemdikten tyrdai, ádepten jurdai óleńderińnen bastaiyn: «Kúzgi arasan» degen óleńińde: «Qoitastar dáret syndyryp, tońqaiǵan qara qatyndai nemese aiyrylǵan ar men uiattan aq qaiyń tyrdai jalańash» deisiń qymsynbai. Myna joldardy oqyǵan aýyldaǵy shesheleriń, ápke-jeńgeleriń, qaryndastaryń, qyzdaryń qyzarǵan betin basyp, uiattan óle jazdaǵan shyǵar-aý? Osy óleńde «Shýda bult kileń shala mas» deisiń taǵy da. Nege ekenin bilmeimin seniń kózińe tabiǵat kórinisteri birde tońqaiǵan qara qatynnyń bóksesi, birde tyr jalańash uiatsyz, arsyz áiel, birde maskúnem bolyp elesteidi. Mastyq jaiynda kóp aitasyń. Maskúnemdiktiń syryn jaqsy biletin siiaqtysyń. Týǵan aýylyńa barǵan saiyn áiteýir aiyqpai júresiń.
Bolmai-aq uly aqyndai tereń jyryń,
Jarasar saǵan arnaý óleń búgin (?).
«Qulandy bir ózińdi jyrlaý úshin,
Shańdatyp qara joldy kelem búgin (?).
Shańdatyp kele jatyrsyń ba, shańdatpai kele jatyrsyń ba, Qulandy qaidan bilsin? Shańdatyp kele jatqanyńdy óziń jáne biz bilemiz. Óitkeni óleńderińniń basy-kózi shańnan kórinbeidi.
Biz shyqqaly kóp boldy Qulandydan,
(Masań edi qasymda shofer egde).
«Uly atańnyń beiiti anaý turǵan,
Qane, bala, túneimiz osy jerde», –
Dedi-daǵy sabazyń qulap túsip,
Uiyqtap qaldy zirattyń eteginde, – dep shubyrtasyń. Uly atańnyń basyna túnegeniń jón-aq. Biraq óziń saý bolsań, mas shoferdiń kóligine qalai qoryqpai minip júrsiń? Al, endi shańdatyp barǵan Qulandydan shańdatyp qaita qaitqanyńdy, shoferdiń mas ekenin, sulap túsip, zirattyń eteginde uiyqtap qalǵanyn qarabaiyr sóilemdermen habarlaǵanyń kimge kerek? Órnekti til, kesteli kelisim, oimaqtai oi qaida?
Qalatynyn báriniń ólgennen soń,
Tirshilikte oilai ma, qarai ma adam?
Myna jym-jyrt tylsymǵa kelgennen soń,
Qalai jatam, qudai-aý, qalai jatam?
Ólgennen soń myna dúnieniń qalatyny aitpasań da belgili. Záreń ushqanyna ishek-silem qatty. Qaljyńǵa súiep aitaiyn, janyń sondai tátti. Páni men baqidyń shegarasynda turyp, tatymdy oi aitýdyń orynyna «Qalai jatam, qudai-aý, qalai jatam?» dep zar qaǵasyń. Aman júr, júz jasa! Alaida, zirat jumyr basty pendeniń báriniń baratyn máńgilik mekeni ǵoi. Shetinegen sábi týraly bir óleńimde: «Shoshynba qarańǵydan, qulynshaǵym, ol jaqqa mekendeýge babań ketken» degenim bar edi. Babalardyń qasyna baryp kezegimiz kelgende bárimiz de jatamyz. Shoshynba, sen de jatasyń. Qaida barasyń?
Óziń oiǵa jutań bolǵan soń ózgeden jymqyrýdy da umytpaisyń.
Arman joq óz aýylymda uiyqtap jatyp,
Ne qaraqurt, ne jylan shaǵyp ólsem, – dep,
Járken Bódeshke aiaq astynan jien bop shyǵa kelesiń. Bul qarǵa tamyrly qazaqty qoisańshy?
Týǵan jerdiń bulaǵy,
Tolqynyńmen at meni,
Týǵan jerdiń jylany,
Shyryldatyp shaq meni!
Óleń osylai bolýy kerek. Járkenniń týǵan jerge degen súiispenshiligi ár jolda jalyn atyp, atoilap tur. Sen bolsań, «jymqyrǵanyńnyń» ózin jóndep iske jarata almapsyń. Járken qusap jylanmen betpe-bet kelýge de júregiń daýalamaidy. Ózińshe qýlyq jasap, uiyqtap jatyp op-ońai óle qalǵyń keledi.
Alys joldy alty ailyq,
Artqa tastap jasaǵyń (?).
Jaǵaǵa kep jantaiyp,
Uiyqtap ketken mas alyp.
Seniń «talantyńda» shek joq. Endi jartasty maskúnemge ainaldyryp jiberipsiń. Álińe qaramaisyń, attaǵan saiyn uiqastan súrinesiń. Sóite turyp, jurtqa jón aityp kúbinesiń. «Jasaǵyń» men «mas alybyń» uiqastan uiatty. Mundai mysaldar jeterlik.
Úndemeseń, bireýi ynjyq deidi,
Qarsy kelseń: «Dóreki, ur-jyq»(?) deidi.
«Ur-jyq» degen sóz tirkesi joq. Urda-jyq bar. Muny sózdiń basyn jaryp, kózin shyǵarý deidi.
Kelýine kóktemniń bir ai qaldy,
Kári qaqpas qys endi tura almaidy.
Órekpigen júrekpen qarsy ap turmyn,
Qyr jaǵalap júgirgen qumai tańdy (?).
Shyńǵys Aitmatovtyń «Teńiz jaǵalai júgirgen tarǵyl tóbetine» eliktegen túriń bolý kerek, tańdy qumai tazyǵa ainaldyryp qyr jaǵalatyp qoiypsyń. Birinshiden, qazaq «qyr jaǵalap» demeidi. Ózen jaǵalap, jar jaǵalap deidi. Qyrdy kezedi, qyrǵa shyǵady, qyrdy asady. Ekinshiden, tań júgirmeidi. Tań atady, tań arailaidy, tań bilinedi, tań raýandaidy, tań keledi, tań qulaniektenedi, tań bozarady. Amanhan aidy mysyqqa teńep masqara qylyp edi, sen tańdy itke teńep itin shyǵarypsyń. Ekeýiń bir qap, bir saptan shyqqandaisyń. Amanhandy shyr-pyr bolyp qorǵap otyrǵanyńdy endi túsindim.
Amanhan úshin kúiingeniń sonsha, «...Kemshilik ataýlyny qarjy politsiiasynyń jemqordyń jegen aqshasyn jipke tizgendei túgendep-aq shyǵypty» dep, kinálaisyń. Bul qai sasqanyń? Onyń óleńderindegi kemshilik ataýlyny moiyndai otyryp, jaýyrdy jaba toqyǵyń keledi. Olai bolmaidy, Kóke! Dálelsiz aitqan sóz dalaǵa atqan oqpen birdei.
Sondyqtan seniń de kúldikómesh, dúmbilez dúnielerińdi jańǵaqtai shaǵyp kóreiin:
Bul kim desem elge arnaǵan mol kúidi (?),
Rústemniń uly dep el sergidi (?).
Ataq aldy «Qurmetti qurylysshy»-bop,
Tóraǵasy «Atameken holdingi».
Osyny da óleń dep otyrǵan saǵan ne daýa? Óleń arnap otyrǵan aǵań ózi qurylysshy bolsa, elge qalai «mol kúi» syilaidy? Sen kúishi emes qurylysshy jóninde jazyp otyrsyń ǵoi. Aitaiyn degeniń qurylysshy aǵam elge jaǵdai jasady bolýy kerek. Biraq sol oidy dál jetkize almai dińkeń quryp otyr. «Rústemniń uly dep el sergidi» deisiń. Sergitindei el syrqat pa edi? Sergý sózi kóńili pás, eńsesi túsken nemese naýqastan saqaiyp kele jatqan adamǵa qatysty aitylady. Qazaqtyń qarapaiym sóziniń ara-jigin, mán-maǵynasyn ajyrata almaisyń. Oǵan myna «tehnika tilimen» jazylǵan jyrlaryń kýá:
It ómir ómir emes – avtobaza,
Biz sirá – ishindegi «KrAZ», «MAZ-y».
Qiraimyz bir kúni áli tasqa soǵyp,
Osylai júremiz de biraz ǵana.
Abai sózimen aitqanda, «qiynnan qiystyrǵan» shatty-butty óleńsymaqtaryńnyń surqynan adam shoshidy. Amanhannan ozǵan jeriń osy! Alda-jalda haltýraǵa Respýblikalyq báige jariialasa, eń aldymen qasqaiyp seniń keletiniń sózsiz...
Saǵan jazǵan jaýabymdy aiaqtai kele, «Búginde «Misyz» degen ataǵym bar» degen jolyńa kezikkende shalqamnan túse jazdadym. Jerge bir túkirdim. Sózimdi qor qyp, osynsha ýaqytymdy kimge shyǵyndap otyrmyn dep pushaiman boldym. Mundai «Mártebeli ataǵyń» bar ekenin bilgende, sende nem bar? Degenmen ózińe-óziń diagnozdy dál qoiypsyń...
«Jetektegen tazy túlki almaidy». Kórkem sóz óneriniń biigine, aryndap shyǵa almaǵandardyń óz obaly ózine. Ádebiet – ardyń isi! Oǵan advokattyq júrmeidi...
Nesipbek AITULY,
Memlekettik syilyqtyń laýreaty
Astana
Uqsas jazbalar:
