فوتو: 2gis.kz
قوعامنىڭ ۇستازى سانالاتىن كٸتاپحانا قاشاندا كەرەك. ول ٶزٸنٸڭ قۇندىلىعىن, قاجەتتٸلٸگٸن ەشقاشان جويماق ەمەس. سوندىقتان كٸتاپحانانىڭ دا ٶمٸرشەڭدٸگٸن, ونىڭ جاڭارىپ, دامىپ وتىرۋىن مەملەكەت تە ٶز قامقورلىعىنا الۋى تيٸس. ەسٸرەسە ارنايى باعىتتاعى كٸتاپحانالاردىڭ مەسەلەسٸ كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەگەن جٶن.مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدا: «كٸتاپحانا – مەملەكەتتٸڭ, ۇلتتىڭ نەگٸزگٸ جادى. ەلٸمٸز ٷشٸن قۇندى تاريحي دەرەكتەر مەن ماتەريالداردىڭ دەنٸ كٸتاپحانادا ساقتالادى. سوندىقتان كٸتاپحانا ٸسٸن دامىتۋعا بەيجاي قاراۋعا بولمايدى. كٸتاپ وقىرمانعا قولجەتٸمدٸ بولۋى كەرەك» دەگەن ەدٸ. ەسٸرەسە بٸر عاسىر بۇرىن اشىلعان تاريحي كٸتاپحانالاردىڭ ماڭىزى ەرەكشە. بۇل رەتتە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم مينيسترلٸگٸ عىلىم كوميتەتٸ «عىلىم ورداسى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتٸك كەسٸپورنى ورتالىق عىلىمي كٸتاپحاناسىنىڭ قازٸرگٸ جاعدايى الاڭداتارلىق-اق.
دەپۋتاتتاردى الاڭداتىپ وتىرعان مەسەلە قانداي
بۇل مەسەلە تۋرالى مەجٸلٸس دەپۋتاتى ارداق نازاروۆ پالاتانىڭ بىلتىرعى جالپى وتىرىستارىنىڭ بٸرٸندە پرەمەر-مينيستردٸڭ ورىنباسارى تامارا دٷيسەنوۆاعا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان-دى. ا.نازاروۆ ٶز ساۋالىندا عىلىمي كٸتاپحانانىڭ قۇرىپ كەتكەلٸ تۇرعان قۇندى ماتەريالدارىنىڭ الداعى تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرگەن.
جالپى ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ باي عىلىمي قور بولىپ سانالاتىن بۇل كٸتاپحانا 1932 جىلى اشىلىپ, 1945 جىلى قانىش سەتباەۆتىڭ قولداۋىمەن جەكە «ورتالىق عىلىمي كٸتاپحانا» ستاتۋسىن العان ەكەن. كٸتاپحانادا بٷگٸندە 6 ميلليونعا جۋىق باسىلىم ساقتاۋلى. مۇندا قازاق تاريحى مەن مەدەنيەتٸنە قاتىستى ەڭ ٷلكەن قولجازبالار قورى جەنە 130 تٸلدەگٸ عىلىمي باسىلىمدار ساقتاۋلى.
«ٶكٸنٸشكە قاراي, مەكەمە اتاۋى «ورتالىق عىلىمي كٸتاپحانا» دەپ اتالعانىمەن, كٸتاپحانا ستاتۋسى جوق! ياعني, «عىلىم ورداسى» رمك-نٸڭ بٸر بٶلٸمٸ عانا بولىپ وتىر, جەكە كٸتاپحانا بولىپ سانالمايدى. سودان دا بولار, ۇلت رۋحانيياتىنىڭ قاراشاڭىراعى ايانىشتى حالدە», -دەيدٸ دەپۋتات.
ونىڭ ايتۋىنشا, ونداعى قۇندى قولجازبالار جويىلۋ الدىندا تۇر ەكەن. كٸتاپحانا قورىنداعى حٸٸ-حVٸٸٸ عاسىرلار اراسىن قامتيتىن قۇندى مۇرالار, ەل-فارابي, ەلٸشەر ناۋاي, اباي قۇنانبايۇلى, مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەيۇلى, شوقان ۋەليحانوۆ, مۇحتار ەۋەزوۆ, ەبۋبەكٸر ديۆاەۆ, ەلكەي مارعۇلان سىندى ٸرٸ تۇلعالاردىڭ قولجازبالارى, ابىلاي حاننىڭ حاتى, 3 مەترلٸك وراما ماتادا جازىلعان «قازاق حاندارىنىڭ شەجٸرەسٸ», حٸٸ عاسىردا بۇزاۋ تەرٸسٸنە جازىلعان 26 مەترلٸك «تەۋرات» كٸتابىنىڭ قولجازباسى ساقتالعان. ودان بٶلەك, 20 مىڭنان اسا قۇندى قولجازبا بار. ولاردىڭ كٶبٸ ەلٸ كٸتاپ بولىپ باسىلىپ شىقپاعان ەكەن. ارداق نازاروۆ ساۋالىندا كٸتاپحانانىڭ سانيتارلىق نورمالارى دۇرىس ساقتالماي تۇرعانىن جەتكٸزدٸ.
«قوردىڭ تەمپەرەتۋراسىن دۇرىستاپ تۇراتىن اپپاراتتار ٸستەن شىققان, ولاردى قايتا جابدىقتاۋ كەرەك. قازٸردٸڭ ٶزٸندە قورداعى باسىلىمدار كەۋٸپ, ٷگٸتٸلٸپ بارا جاتىر. وسىلاي جالعاسا بەرسە, 5-10 جىلدا باسىلىمداردىڭ 30%-ىن جوعالتامىز. سونداي-اق رەستاۆراتسييا جاسايتىن ورتالىق بولعانمەن, وندا باسىلىمداردى ٶڭدەيتٸن ارنايى ماتەريالدار جوق. قارجى بٶلٸنبەسە, كٸتاپحانا ول ماتەريالداردى ٶتە قىمبات باعاعا شەتەلدەن الدىرا المايدى», -دەدٸ ارداق نازاروۆ.
سونداي-اق ول كٸتاپحانا قورىنىڭ تولىقپاي جاتقانىنا دا قىنجىلىس بٸلدٸردٸ. ايتالىق سوڭعى 10 جىلدا كٸتاپحانا عىلىمي باسىلىمدارمەن تولىقپاعان, شەتەلدٸڭ ٷزدٸك عىلىمي باسىلىمدارىن ايتپاعاندا, ەلٸمٸزدەگٸ باسىلىمدارعا دا قولى جەتپەي وتىر. سوڭعى 3 جىلدا مەرزٸمدٸ باسىلىمداردى دا تولىق الماعان. بٸر قىزىعى, مەملەكەتتەن مەرزٸمدٸ باسىلىمداردى جازدىرىپ الۋعا اقشا بٶلٸنەدٸ.
مامان سانى 305-تەن 32-گە قىسقارعان
سونىمەن قاتار بۇل كٸتاپحاندا مامان تاپشىلىعى دا كٷن تەرتٸبٸندە تۇر. ال بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا قارجى دا بٶلٸنبەيدٸ. وسىدان 30 جىل بۇرىن ورتالىق عىلىمي كٸتاپحانادا 305 قىزمەتكەر جۇمىس ٸستەگەن بولسا, قازٸر 32 مامان عانا ەڭبەك ەتٸپ جٷر. جالاقى ماردىمسىز بولعاندىقتان مامان تۇراقتامايدى. 30-40 جىلدان بەرٸ قىزمەت ەتٸپ كەلە جاتقان ٶتە تەجٸريبەلٸ دەگەن كٸتاپحاناشىلاردىڭ ٶزٸ 100 مىڭ تەڭگەنٸڭ ار جاق-بەر جاعىنداعى عانا جالاقىنى قاناعات تۇتىپ كەلەدٸ. ال كٸتاپحانادا اتقارىلاتىن جۇمىس شاش ەتەكتەن.
«كەزٸندە 300-دەن استام مامان ٸستەگەن جۇمىستى باس-اياعى 30-عا دا جەتپەيتٸن قىزمەتكەرلەر قالاي اتقارسىن?! مامان تاپشىلىعىنا بايلانىستى كٸتاپحانانىڭ ەلەكتروندى كاتالوگى تولىق جاسالماي وتىر. قازٸر 30% قور ەلەكتروندى كاتالوگقا ەندٸ, 70% قوردى وقىرماندار قاعاز جەشٸكتەردەن كٸتاپحاناعا كەلٸپ قانا قاراي الادى.
پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرماسى بويىنشا, ەلٸمٸزدەگٸ كٸتاپحاناشىلاردىڭ جالاقىسى جىل سايىن كٶتەرٸلٸپ جاتىر. بٸراق جوعارىدا ايتقانىمداي, ورتالىق عىلىمي كٸتاپحانا «عىلىم ورداسى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتٸك كەسٸپورنى مەكەمەسٸنٸڭ بٸر بٶلٸمٸ عانا. ياعني, كٸتاپحانا ستاتۋسى جوق. سول سەبەپتٸ, قىزمەتكەرلەردٸڭ جالاقىسى 100 مىڭ تەڭگەدەن ارى ٶسپەي وتىر. مۇنداي ايلىققا ەلٸمٸزدٸڭ ەڭ ٷلكەن مەگاپوليسٸندە كٷن كٶرۋ وڭاي ەمەس», -دەگەن دەپۋتات ا.نازاروۆ اتالعان مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن بٸرقاتار ناقتى ۇسىنىستارىن جولداعان.
1. ورتالىق عىلىمي كٸتاپحاناعا جەكە «كٸتاپحانا» ستاتۋسىن بەرۋ كەرەك. ياعني, «عىلىم ورداسى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتٸك كەسٸپورنى مەكەمەسٸنٸڭ بٸر بٶلٸمٸ ەمەس, دەربەس كٸتاپحاناعا اينالۋى تيٸس;
2. بٸر عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان بەرٸ جينالىپ كەلە جاتقان قۇندى كٸتاپتار مەن مەرزٸمدٸ باسىلىمداردى كٷتٸمگە الىپ, ساقتاۋ ٷشٸن ارنايى جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتٸلۋ كەرەك;
3. كٸتاپحاناعا وقىرماندار سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ٷشٸن جاڭا ٷلگٸدەگٸ كومپيۋتەرلەر, كٶشٸرمە جاسايتىن اپپاراتتار الۋ كەرەك, وقۋ زالدارى كونديتسيونەرلەرمەن جابدىقتالۋ قاجەت;
4. ٶتكەن جىلداردا ورتالىق عىلىمي كٸتاپحانانىڭ كٸتاپقا جەنە مەرزٸمدٸ باسىلىمدارعا جازىلۋى ٷشٸن بٶلٸنگەن قارجىنىڭ قايدا كەتكەنٸن, قالاي جۇمسالعانىن قۇزىرلى ورگاندار تەكسەرۋٸ كەرەك. سونداي-اق بۇدان كەيٸن ورتالىق عىلىمي كٸتاپحانا قورىنىڭ جاڭا عىلىمي باسىلىمدارمەن تولىعۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت;
5. ورتالىق عىلىمي كٸتاپحانا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جالاقىسى ٶسۋٸ تيٸس. ولار دا باسقا كٸتاپحانالاردىڭ قىزمەتكەرلەرٸمەن دەڭگەيلەس جالاقى الۋى كەرەك. سونىڭ ارقاسىندا ورتالىق عىلىمي كٸتاپحاناعا كەرەك ماماندار قاراستىرىلىپ سانىن شۇعىل ارتتىرۋ قاجەت.
ورتالىق عىلىمي كٸتاپحانانىڭ مەسەلەسٸن ٷكٸمەت قالاي شەشٸپ جاتىر
ەلٸمٸزدەگٸ باس عىلىمي كٸتاپحانانىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸن كٶتەرگەن مەجٸلٸس دەپۋتاتىنىڭ ساۋالىنا قاتىستى ٷكٸمەتتٸڭ دە جاۋابى قولىمىزعا تيدٸ. وندا پرەمەر-مينيستردٸڭ ورىنباسارى بولىپ تۇرعان كەزٸندە جاۋاپ بەرگەن تامارا دٷيسەنوۆا ورتالىق عىلىمي كٸتاپحانانىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ ماقساتىندا رەستاۆراتسييا جەنە كونسەرۆاتسييا ورتالىعى قۇرىلعانىن جەتكٸزٸپتٸ.
ول 65 بٸرلٸكتەن تۇراتىن, جالپى سوماسى 625 ملن تەڭگەنٸ قۇرايتىن زاماناۋي رەستاۆراتسييالاۋ قوندىرعىلارىمەن جەنە ەرتٷرلٸ فورماتتاعى جىلدامدىعى جوعارى ٶندٸرٸستٸك روبوت سكانەرلەرمەن جابدىقتالعان.
ت.دٷيسەنوۆا وسىنىڭ نەتيجەسٸندە 18 مىڭعا جۋىق سيرەك كەزدەسەتٸن كٸتاپتار مەن قولجازبالار تسيفرلىق فورماتقا كٶشٸرٸلٸپ, وقىرماندار مەن عالىمداردىڭ عىلىمي ٸزدەنٸستەرٸنە ىڭعايلى بولۋ ٷشٸن كٸتاپحانانىڭ ۆەب-سايتىندا ورنالاستىرىلعانىن حابارلاعان.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سەيكەس بٷگٸنگٸ كٷنٸ «عىلىم ورداسى» عيماراتتارىنىڭ كەشەنٸندە كٷردەلٸ جٶندەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. كٸتاپحانانىڭ وقۋ زالدارىندا اۋا باپتاعىشتار ورناتىلىپ, جيھازدارى تولىقتاي جاڭارتىلۋ قولعا الىنعان.
كٸتاپحانانىڭ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگييالىق دامۋ جوسپارىنا سەيكەس جاڭا كومپيۋتەرلەر مەن كەڭسەگە ارنالعان تەحنيكالاردى ساتىپ الۋ جۇمىستارى ٸسكە اسىرىلعان.
جالپى كٸتاپحانا قورىن تولىقتىرۋعا جىل سايىن مەملەكەت تاراپىنان قارجى بٶلٸنٸپ وتىرادى. سوڭعى ٷش جىلدا كٸتاپحاناعا 70 ملن بٶلٸندٸ (ونىڭ ٸشٸندە 2022 جىلى – 30 ملن تەڭگە, 2023 جىلى – 17 ملن تەڭگە, 2024 جىلى – 23 ملن تەڭگە).
كٸتاپحانانىڭ كٸتاپ قورى 2019 جىلى – 30000, 2020 جىلى – 30008, 2021 جىلى – 18500, 2022 جىلى – 8678, 2023 جىلى 5044 بٸرلٸككە تولىققان», دەيدٸ ەكس ۆيتسە-پرەمەر.
ت.دٷيسەنوۆا قازٸرگٸ ۋاقىتتا كٸتاپحانا جاس عالىمدار مەن مامانداردى عىلىمعا تارتۋ ماقساتىندا عىلىممەن اينالىسۋعا ارنالعان مۋلتيمەدييالىق الاڭعا اينالعانىن قوسا كەتٸپتٸ. سونداي-اق كٸتاپحانا عىلىم, ٶندٸرٸس, بٸلٸم بەرۋ جەنە مەملەكەتتٸك باسقارۋ سالالارىنداعى عىلىمي مەكەمەلەرمەن تىعىز بايلانىستا بولا وتىرىپ, ەلەمدٸك جەتٸستٸكتەردٸ ناسيحاتتايتىن, جارييالانباعان قۇجاتتار قورىن قالىپتاستىراتىنىن اتاپ ٶتٸپتٸ. وعان قوسا قولجازبالاردى عىلىمي سيپاتتاۋ جەنە اقپاراتتىق-كٸتاپحانالىق پروتسەستەردٸ اۆتوماتتاندىرۋ سالاسىندا زەرتتەۋ جەنە ەدٸستەمەلٸك جۇمىستاردى ٷزدٸكسٸز جٷرگٸزەدٸ ەكەن.
قالاي دەسەك تە, ٷكٸمەت كٸتاپحانانى عىلىمي قىزمەتتٸ دامىتۋدىڭ نەگٸزگٸ فاكتورلارىنىڭ بٸرٸ ەكەنٸن ەسكەرە وتىرىپ, ونى عىلىم ورداسىنىڭ قۇرامىندا قالدىرۋدى ۇيعارىپتى. ال جالاقى مەسەلەسٸن ٷكٸمەتتٸڭ قاۋلىسىمەن رەتتەمەك.
ياعني ت.دٷيسەنوۆا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سەيكەس, 2025 جىلعا دەيٸن ەر جىل سايىن ازاماتتىق قىزمەتشٸلەردٸڭ جالاقىسى 20%-دان 100%-عا دەيٸن كٶتەرٸلەتٸنٸ جوسپارلانعانىن جەتكٸزگەن.
