بٸلەزٸكتەگٸ ديسپلەيٸ دىڭ ەتە قالدى. قاراسا, «سٸزدٸ 11.00-دە ماحاللا جاندارمى لي مىرزا ٶزٸنٸڭ وفيسٸندە كٷتەدٸ» دەگەن حابار تۇر. «تاعى نە كەرەك بۇعان?» دەپ ويلادى ەرٸمبەت. اڭدىعانى مەن بولدىم عوي بۇل يتتٸڭ. ياپىراۋ, ميكروچيپ بار, بٸلەزٸك-ديسپلەي بار, كٶشە مەن اۋلا تولعان سپۋتنيك كامەرا, ٷيدەگٸ ينتەرنەتپەن دە بٸلٸپ تۇر وتىرعان-تۇرعانىڭدى, كٸرگەن-شىققانىڭدى. بۇعان نە كەرەك? ٸشكەن تاماق, كيگەن كيٸم – بەرٸن كٶرٸپ وتىر. قاي ۋاقىتتا تٷشكٸرگەنٸڭە دەيٸن جازىلىپ تۇرادى. سەكۋندىنا دەيٸن. ەندٸ نەگە بۇل مەنٸ تەرگەۋگە شاقىرا بەرەدٸ. باسقا ٸسٸم جوق پا مەنٸڭ.
ەۋەلٸ دٷكەنگە بارىپ سٷت الىپ, ارتىنشا ۇلدى ٷي ٸرگەسٸندەگٸ بالاباقشاعا اپارىپ, پەتەرٸنە قايتا كٸردٸ. سودان سوڭ وسى ماحاللانىڭ جاندەرمەرييا تۇرعان عيماراتىنا اسىقپاي اياڭدادى. تەز-اق جەتٸپ الۋى كەرەك, بٸراق العا باسقان اياعى كەرٸ تارتا بەردٸ. بارعىسى جوق. امال بار ما, اقىرى دەل قاسىنان جەي عانا ىسىلداپ جىلجىپ كەلە جاتقان كاۋچۋك تروتۋارعا تۇرا قالدى. باسقا – باسقا, ەنٸ جارتى قۇلاش تروتۋار جاندەرمەرييا ٷيٸنٸڭ تۋرا تۇسىنان ٶتپەي مە, جەر باۋىرلاپ جىلجىعان باسسىز, تاسپا جىلانعا ۇقساپ, كەۋدەسٸ ىسىلداپ اينالاسى ەكٸ-ٷش مينۋتتا جەتكٸزٸپ تاستادى.
«ەرٸمبەت مىرزا, سەلەمەتسٸز بە, كەلٸڭٸز, وتىرىڭىز» دەدٸ لي جاندارم ورنىنان تۇرىپ. جىميىپ قولىن ۇسىندى. سىعىرايعان شەگٸر كٶزدٸ, ەڭسەگەي بويلى, جۇقالتاڭ, قاراسۇر, جاس جٸگٸتتٸڭ قولى قارۋلى ەدٸ, سونى بٸلدٸرگٸسٸ كەلە مە, ەلدە ەدەتٸ مە, قول الىسقاندا مۇنىڭ وڭ قولىن ٷنەمٸ ٶستٸپ سىعىمداپ قويادى.
«سەلەمەت پە, سۇلتان مىرزا!» – دەدٸ ەرٸمبەت. ليدٸڭ ەسٸمٸ سۇلتان بولاتىن.
«مونيتوردان شارشاعان جوقسىز با, ەرٸمبەت? – سودان سوڭ جاۋاپ كٷتپەستەن جەدەلدەتە ٸلٸپ ەكەتتٸ. – سٸز شارشاماسىن دەپ وسىلاي ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرايىق دەپ شاقىرۋعا تۋرا كەلدٸ».
جاس جاندارمنىڭ ەزٸلٸم دەپ ايتقان كەزەكشٸ سٶزٸنە ەرٸمبەت جىميعان بولدى. قاشان دا وسى, قيسىنى جوق, قييۋى جوق, بٸردەڭەنٸ قالجىڭىم دەپ قويىپ قالادى, ەرٸكسٸز جىميعان بولىپ وتىراسىڭ.
سۇلتان لي مۇنىڭ حال-جاعدايىن سۇراپ, كٷن رايىن, قالا جاڭالىقتارىن ايتىپ بٸراز وتىردى دا, تٶتەسٸنە كٶشتٸ:
«سٶزدٸڭ قىسقاسى, ەرٸمبەت مىرزا, ٷش جاسار ۇلىڭىزدى سٸز جالعىز ٶزٸڭٸز باعا المايسىز. قاتىنىڭىز جوق. ەكٸنشٸ رەت ٷيلەنبەدٸڭٸز. شەشەسٸز ٶسكەن بالانىڭ پسيحولوگيياسى دۇرىس قالىپتاسپايدى. بالانى قوعامدىق ٷيگە ٶتكٸزەمٸز».
ەرٸمبەتتٸڭ جٷرەگٸ سۋ ەتە قالدى.
«جوق, – دەدٸ داۋسى قارلىعىپ, – ول مٷمكٸن ەمەس. بەرمەيمٸن, ٶتكٸزبەيمٸن بالامدى».
«سٸزدٸڭ بەرمەيمٸن دەگەنٸڭٸزگە زاڭ كٶنە مە? – دەدٸ سۇلتان لي ەلدەبٸر پاپكالاردى اقتارىستىرىپ جاتىپ. – زاڭ بالا جاعىندا. قوعامدىق تەربيە ٷيٸندە ٶسەدٸ, اپتاسىنا بٸر رەت كەلٸپ, التى ساعات جٷزدەسٸپ كەتەسٸز. ول ٷيدە ۇلدىڭ بارلىق جاعدايى جاسالادى, دەرٸگەرلەر قارايدى, تەربيە بەرەدٸ, بالاباقشادان ەلدەقايدا ارتىق. سٸزدٸڭ ٷستٸڭٸزدەن يۋۆەنال يۋستيتسييادان, بالاباقشا تەربيەشٸلەرٸنەن شاعىم تٷستٸ. بالاڭىزدى جۋىندىرمايتىن كٶرٸنەسٸز, باقشاعا كٸر بولىپ كەلەدٸ ەكەن…».
«ونى قاي تەربيەشٸ ايتىپ وتىر, – دەدٸ ەرٸمبەت مىنا جالاعا كٷيٸپ كەتە جازداپ. – كٷندە جۋىندىرام بالامدى, قۇدايعا شٷكٸر, ٷيدە ۆاننا بار, سۋ بار. جاتاردا مٸندەتتٸ تٷردە شومىلدىرامىن. تەكسەرەم دەسەڭٸزدەر, مٷمكٸندٸكتەرٸڭٸز بار عوي, ەيتپەسە ٷيگە ۆيدەوكامەرا قويىڭدار, بەرٸن كٶرٸپ وتىراسىڭدار».
«مەسەلە كامەرادا ەمەس, – دەدٸ جاس جاندارم سۇق ساۋساعىن شوشايتىپ. – مەسەلە تٷسكەن شاعىمدا. تەربيەشٸ مەن يۋستيتسييا بەكەر جازبايدى عوي. قىسقاسى, ەرٸمبەت مىرزا, ٶز قولىڭىزبەن, ٶز ەركٸڭٸزبەن ارىز جازعانىڭىز دۇرىس, ٷش جاسار بالامدى قوعامدىق ٷيگە الىڭدار دەپ. سول دۇرىس بولادى, سوندا اپتاسىنا بٸر رەت التى ساعات بالاڭىزدى كٶرە الاتىن بولاسىز. ولاي ەتپەسەڭٸز, وندا جاندەرمەرييا, يۋۆەنال يۋستيتسييا جەنە بالاباقشا ٶكٸلدەرٸ بار, بەرٸ قول قويعان اكت جاسايمىز, سول قۇجات نەگٸزٸندە سوت شەشٸم شىعارادى دا, بالاڭىزدان ەكەلٸك قۇقىڭىزدى ايىرادى. سٶيتٸپ, اقىر اياعىندا قوعامدىق ٷيدە تەربيەلەنگەن بالاڭىزدى ەشقاشان كٶرە المايتىن بولاسىز».
ەرٸمبەت شىداماي ورنىنان تۇرىپ كەتتٸ:
«سوت مەنٸڭ ەكەلٸك قۇقىمدى ايىرادى ەكەن دەپ قالاي سەنٸمدٸ ايتاسىز, ايىرمايدى ولار».
«وتىرىڭىز, وتىرىڭىز. زاڭ سولاي, ەرٸمبەت مىرزا. سٸزدٸڭ جاعدايىڭىزدا تٸپتٸ وڭاي. زاڭ, ايتتىم عوي, بالا جاعىندا. «اتا-انا جەنە بالا» كودەكسٸندە بٸرنەشە باپ بار, سولاردىڭ ارقاۋىمەن, قاي جاعىنان بولسىن, سٸزدٸ ەكەلٸك قۇقىڭىزدان ايىرا الادى. سولاي. بالانىڭ شەشەسٸ جوق, وسى سەبەپتٸڭ ٶزٸمەن-اق زاڭ بالانى تارتىپ الا الادى».
«ول زاڭدى كٸم جاساعان, كٸم شىعارعان?» بۋىنى بوساپ كەتكەن ەرٸمبەت ورىندىققا سىلق ەتٸپ وتىرىپ قالعانىن ٶزٸ دە اڭدامادى.
«كورپوراتسييا پارلامەنتٸ. سوندىقتان سٸزدٸڭ بالاڭىزدىڭ قۇقى, قاي جاعىنان بولسىن, قورعالعان» دەدٸ سۇلتان جاندارم باسىن كەگجيتٸپ.
ەرٸمبەت اۋزىنىڭ قۇرعاپ كەتكەنٸن سەزدٸ, ەيتسە دە, قولىن جايىپ شاپشاڭ سٶيلەي جٶنەلدٸ:
«ەۋ, اينالايىندار-اۋ, ەۋەلٸ بالامنىڭ ٶزٸنەن سۇراساڭىزدارشى, كٸممەن تۇرعىسى كەلەدٸ, جاتاردا شومىلا ما, ەكەسٸ ىستىق تاعام ەزٸرلەپ بەرە مە, بەرٸن اسىقپاي سۇراساڭدارشى ٶزٸنەن. ول – ەس بٸلٸپ قالعان, ەرەسەكتەرشە سٶيلەيتٸن بالا».
«زاڭ بالانىڭ پٸكٸرٸن سۇرامايدى, ەرٸمبەت مىرزا, كەمەلەتكە تولعانشا بالانىڭ پٸكٸرٸ ەسەپكە الىنبايدى. سەنبەسەڭٸز, ەلگٸ كودەكستٸ باستان-اياق وقىپ شىعىڭىز».
«بالاباقشانىڭ قاي تەربيەشٸسٸ ول شاعىم تٷسٸرٸپ جٷرگەن? اتى-جٶنٸن بٸلۋگە بولا ما?»
«كەيٸن كٶرسەتەمٸز شاعىمدى».
«ياپىر-اۋ, ول جەردەگٸ تەربيەشٸلەر كٶرٸپ جٷر عوي قانداي ادام ەكەنٸمدٸ. مەن اراق ٸشپەيمٸن, ناشا شەكپەيمٸن, بەيساۋات جٷرٸسٸم جوق, كٷمەندٸ ەسەپتە جوقپىن, بەرٸن بٸلەدٸ عوي ەل. Cٸز دە بٸلەسٸز, لي مىرزا».
«بۇل ايتىپ وتىرعانىڭىز ەسكٸ زامانداعى ەڭگٸمە, ەرٸمبەت مىرزا. – دەدٸ سۇلتان جاندارم قورابىنان بٸر سيگارەت سۋىرىپ الىپ, ونىسىن فٷۋ دەپ ٷرلەپ قويىپ وڭ ەزۋٸنە قىستىرىپ جاتىپ. – قازٸر, ايتتىم عوي, زاڭ قاتال, اتا-انانىڭ بٸرەۋٸ ٶمٸردە جوق بولسا, نەمەسە تٸپتٸ ۇزاق اۋىرىپ, تٶسەك تارتىپ جاتىپ قالسا, يۋۆەنال يۋستيتسييا بالاڭىزدى زاڭ تالابىنا قاراپ سوتقا بەرٸپ, سوت شەشٸمٸمەن قوعامدىق تەربيە ٷيٸنە ٶتكٸزٸپ جٸبەرە الادى. سٸز قاي جاعىنان دا ساي كەلٸپ تۇرسىز. ونىڭ ٷستٸنە شاعىم تٷسٸپ وتىر. مەنٸڭ سٸزگە ايتار اقىل-كەڭەسٸم: ٶز ەركٸڭٸزبەن ارىز جازىڭىز قوعامدىق تەربيە ٷيٸنە ٶتكٸزۋگە. ەسەسٸنە بالاڭىزدى جەتٸسٸنە بٸر رەت كٶرٸپ تۇراسىز. ال سوت شەشٸمٸمەن بالا تارتىپ الىنسا, وندا جىلىنا بٸر-اق رەت قانا كٶرە الاتىن بولاسىز. ويلانىڭىز».
«ويلاناتىن ەشتەڭە جوق. ارىز جازبايمىن».
«سودان سوڭ… سودان سوڭ بالاڭىزدىڭ, قوعامدىق تەربيە ٷيٸندە ٶسسە, كەلەشەگٸ دە زور بولادى عوي. تەربيە ٷيٸ بارلىق شىعىندى ٶز موينىنا الادى. ٸشٸپ-جەم, كيٸم-كەشەك, تٶرت ۋاق تاماق, بالاڭىزدىڭ ٶز قالاۋى بويىنشا, تٷرلٸ سپورت سەكتسيياسى, مۋزىكا, ٶنەر ٷيٸرمەلەرٸ, تاعى باسقا. مىقتى ماماندار تەربيە بەرەدٸ. ساباق وقيتىن مۇعالٸمنٸڭ كٷللٸسٸ ٷزدٸك. قوعامدىق تەربيە ٷيٸنەن شىققان تٷلەكتٸڭ بەرٸ ارناۋلى جوعارعى مەكتەپتەرگە تٷسەدٸ. كەلەشەكتەگٸ ٶمٸر ورنىن بەلگٸلەۋ ٷشٸن كورپوراتسييا ٷزدٸك وقىعان شەكٸرتتەرگە مول قارجى بٶلەدٸ. ال ٶزٸڭٸزدٸڭ تەربيەڭٸزدەگٸ ول بالانىڭ بولاشاعى نە بولادى? ايتىڭىزشى, جوق قوي كەلەشەگٸ!..».
«كەلەشەگٸن كٶرە جاتارمىز. بٸراق مەن بالامنىڭ تەربيەسٸن كورپوراتسيياعا بەرٸپ قويا المايمىن».
«كورپوراتسييانىڭ نەسٸ جامان?»
«قوعام تەربيەسٸ ٷيٸنەن شىققان بالا مەنٸڭ بالام بولمايدى, ول بەلگٸلٸ عوي. كورپوراتسييانىڭ قىزمەتكەرٸ بولادى دا شىعادى. ٶمٸر بويى كورپوراتسييانىڭ قۇلى بولىپ ٶتەدٸ».
«ونداي جالالى سٶز ايتپاڭىز. مۇنداي سٶزدەرٸڭٸز ٷشٸن زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرەسٸز».
ەرٸمبەت ٷندەمەي قالدى. تٶمەن قاراپ, سول قولىمەن يەگٸن سيپالاپ قويدى.
«قالاي بولسا دا, مەن بالامدى بەرە المايمىن, – دەدٸ بٸرازدان سوڭ. – ەرٸكتٸ تٷردە دە, مەجبٷرلەسە دە».
«زاڭ مەجبٷرلەسە, قايدا باراسىز, – دەدٸ لي اششى جىميىپ. – ال بەرمەدٸڭٸز دەيٸك, ول بالانىڭ كٷنٸ نە بولادى ەر جەتكەندە? مىنا زاماندا ول بالا بيوروبوتتان دا تٶمەن دەڭگەيدە كٷن كەشەدٸ دەپ قورىقپايسىز با?»
ەرٸمبەتتىڭ جٷرەگٸ سۋىپ كەتتٸ.
«ٶمٸر بويى جۇمىسسىز جٷرەتٸنٸ ٶز الدىنا. جۇمىسسىزدارعا كورپوراتسييا بٶلەتٸن جەردەماقىدان دا, مەديتسينا كٶمەگٸنەن دە, زاڭ ورىندارى جەردەمٸنەن دە تىس قالۋى ىقتيمال. قىسقاسىن ايتقاندا, قوعامعا قاجەتٸ شامالى ادام بولۋى ەبدەن مٷمكٸن».
«قوعام دەگەنٸمٸز سوندا كورپوراتسييا عانا بولىپ تۇر ما?»
«ەرينە. سٸز, مەسەلەن, قايدا جۇمىس ٸستەيسٸز?»
«مەن ٷيدە وتىرىپ اۋدارما جاسايمىن. تاپسىرىس بويىنشا. ونى سٸز جاقسى بٸلەسٸز عوي».
«سول اۋدارمانى سٸزگە جاساتىپ وتىرعان تاپسىرۋشىلار دا كورپوراتسيياعا قىزمەت ەتەدٸ عوي, كورپوراتسييا بٶلٸمدەرٸنەن اقشا الادى. اينالىپ كەلگەندە بەرٸڭدٸ اسىراپ وتىرعان كورپوراتسييا عوي».
«جٷيە سولاي بولسا, نە ٸستەي الامىز…».
«مٸنە, مٸنە. جٶنگە كەلدٸڭٸز, ەرٸمبەت مىرزا. جٷيە سولاي. ەندەشە بٸز بالاڭىزدىڭ كەلەشەگٸن ويلاپ, سول جٷيەگە ەنگٸزۋٸمٸز كەرەك, ەيتپەسە ول بالادا بولاشاق بولمايتىنىن سەزٸپ وتىرسىز. جاس كەزٸنەن كەلەشەگٸن ەلەستەتە الماسا, ٶمٸردە ورنىن تابا الماسا, ول بالا كەيٸن دەپرەسسيياعا تٷسەدٸ, قۇسا بولىپ ٶتەدٸ».
«ادامنىڭ ٶمٸردەگٸ ورنىن كورپوراتسييا بەلگٸلەي مە ەكەن?» – دەدٸ ەرٸمبەت مىسقىلمەن.
«ەلبەتتە. ەر جەتكەن سوڭ رەزەرۆاتسييادا ٷيەلەپ جاتقان, ٷيسٸز, كٷيسٸز جٷرگەن, كٷنٸن بٸر ۋاق تاماق ٸشۋ ارمانىمەن ٶتكٸزگەن جۇرتتىڭ قاتارىن تولتىرادى. سولاي, ەرٸمبەت مىرزا. مەن سٸزگە جاقسىلىق ويلاپ وتىرمىن ۇلىڭىزدىڭ كەلەشەگٸ كەمەل بولسىن دەپ».
«جوق. قالاي بولسا دا, مەن كٶنە المايمىن بۇل وزبىرلىققا».
«ابايلاپ سٶيلەڭٸز, مىرزا. كٸمدٸ وزبىر دەپ تۇرسىز? مەن زاڭ تالابىن تٷسٸندٸردٸم سٸزگە. – سودان سوڭ شەگٸر كٶزٸن سىعىرايتىپ بۇعان بٸراز قاراپ وتىردى. – جاقسى, – دەدٸ ارتىنشا. – ەسكەرتۋٸن ەسكەرتتٸم. بۇل تاراپتا باسقا جول جوق, نە ٶزٸڭٸز ٶتٸنٸش بەرەسٸز, نەمەسە زاڭ ورگاندارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ اكت جاساپ, سونىڭ نەگٸزٸندە سوت شەشٸمٸ شىققان سوڭ بٸز بالانى سٸزدەن الىپ, قوعامدىق تەربيە ٷيٸنە ٶتكٸزەمٸز. ويلانۋعا ٷش كٷن مۇرسات بەرەيٸن. ساۋ بولىڭىز. بٸر نەرسەنٸ ەسكەرٸڭٸز: بالاڭىز الداعى ٶمٸردە بيوروبوتتان دا تٶمەن ساتىدا تۇرماسىن. سٸزدٸڭ پٸكٸرٸڭٸز, قارسىلىعىڭىز ەشتەڭە شەشپەيدٸ, ونى جاقسى بٸلۋٸڭٸز كەرەك».
***
«ەرٸمبەت, ەرەكە, – دەپ ەدٸ سول كٷنٸ كەشكٸسٸن قايران حاۋا كٷيەۋٸنٸڭ جەلكە تۇسىنان كەلٸپ, دەمٸ قۇلاق تٷبٸن شارپىپ, قوس يٸنٸنەن قاپسىرا قۇشاقتاپ, – ەرەكە, بٷگٸن ساعان ايتار ەكٸ جاڭالىعىم بار: بٸرٸ جامان, بٸرٸ جاقسى. قايسىسىنان باستايىن?»
«دەل ەرتەكتەگٸدەي بولدى عوي مىنا سٶزٸڭ, – دەدٸ ەرٸمبەت كٷلٸمسٸرەپ. – ەرينە, جاقسىسىنان باستاماي ما دەيٸم».
«وندا… وندا ايتايىن. بٸراق سەنبەيسٸڭ-اۋ».
«نەگە? ساعان سەنبەگەن كەزٸم بولدى ما?»
«قۋانار ما ەدٸڭ?»
«وۋ, ەۋەلٸ ايتساڭشى, شىراعىم».
«اياعىم اۋىر ەكەن, ەرەكە» دەپ حاۋا قابىرعاداعى نوقاتتى باسىپ قالدى. جارق ەتٸپ سامالا نۇر تٶبەگە تۇتاس جايىلىپ بارىپ, مول جارىق تٷستٸ.
«تٷسٸنبەدٸم…».
«تٷسٸنٸپ تۇرسىڭ بەرٸن, وتاعاسى. مەن كٶتەرٸپپٸن».
«قويشى, – دەپ ەرٸمبەت ەڭسەسٸن جازىپ, موينىن بۇرىپ بەيبٸشەسٸنٸڭ قارا تورى اجارلى جٷزٸنە قاراعان. سەنبەگەنٸ كٶزٸنەن كٶرٸنٸپ تۇر. – ون بەس جىل بويى دەرٸگەرلەر قاقساپ, «كٶتەرە المايسىڭ» دەپ ٷكٸم شىعارعانى قايدا?..».
«بٸلەسٸڭ عوي, ەرەكە, – دەدٸ حاۋا قارسىداعى كرەسلوعا تٸزە بٷگٸپ. – مەن بيوحاكەر بولىپ بٸراز جۇمىس تا ٸستەدٸم عوي. بيوتەحنيكانىڭ قازٸرگٸ زامانعى جاڭالىقتارىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن بيوتەحنولوگ مامانداردىڭ ەڭبەگٸن لابوراتورييادا قولدانىپ, ساپىرىلىستىرىپ جٷرٸپ, ٶزگەشە بٸر تەسٸلدٸ بايقاپ, سول تەسٸلدٸڭ كٶمەگٸمەن دەرمەك جاساپ, ونىڭ انالىق بەزدەردٸڭ جۇمىسىن كٷشەيتەتٸن قابٸلەتٸ بار ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزدٸم… ٶمٸر بويعى ارمانىم بٸر قىزىل شاقا, شيكٸ ٶكپە كٶرۋ ەمەس پە ەدٸ. التى اي بولدى سونى ٸشٸپ جٷرگەنٸمە. قۇدانىڭ قۇدىرەتٸ, سول دەرمەكتٸڭ شيپاسى بولدى ما, سەۋلەمەن قاراتتىم بٷگٸن, راس ەكەن».
«نەشە ايلىق?» دەدٸ ەرٸمبەت حاۋانىڭ مويىلداي قارا كٶزٸنە تەسٸلە قاراپ.
«ەكٸ ايلىق».
«اپىراي, ە, – ەرٸمبەت ورنىنان تۇرىپ كەتتٸ. – ەي, حاۋا, ەي, سەنٸڭ مىناۋىڭ, راس, كٷشتٸ جاڭالىق ەكەن. كٷتپەگەن نەرسە. دەگەنمەن… دەگەنمەن كٶز كٶرمەي تۇرعان سوڭ كٶڭٸل سەنبەي مە, قالاي…».
حاۋا ٷنسٸز عانا كٷلدٸ.
«يە, ٶزٸمنٸڭ دە كٶڭٸلٸم تولىق سەنبەي تۇرعان سيياقتى».
«جاڭالىعىڭ عاجاپ ەكەن! – دەدٸ ەرٸمبەت قوس قولىن بٸر-بٸرٸنە ۋقالاپ. – وندا كەشكٸ اسىڭدى ەزٸرلەپ جٸبەر» دەدٸ سودان سوڭ ەيەلٸن كٶرسە, اسقازانى سىزداي قالاتىن ەجەلگٸ ەدەتٸمەن.
سٷت پٸسٸرٸم ۋاقىت ٶتپەي حاۋا ديسپلەي-تاباعا ەلدەنەنٸ قۋىرىپ, داستارحانعا قويا بەردٸ.
«ەرەكەم-اۋ, سەن قۋانىپ كەتتٸڭ بە, ەلدە قييالداپ كەتتٸڭ بە, ەكٸنشٸ جاڭالىعىمدى سۇرامادىڭ عوي?» دەدٸ حاۋا بۋىن بۇرقىراتىپ ىستىق شەيٸن قۇيىپ وتىرىپ.
«قاشانعىداي يٸسٸ جوق, بٸراق دەمٸ ٶزگەشە ەكەن, – دەدٸ ەرٸمبەت قۋىرداقتىڭ بٸر قاسىعىن اۋزىنا سالىپ جٸبەرٸپ. – نە تاعام بۇل? تاعى سينتەز بە?»
«وتاعاسى-اۋ, قازٸر سينتەزسٸز تاعام تابا الاسىڭ با ٶزٸ?»
«زييان ەمەس پە, ەيتەۋٸر?»
«زييان ەمەس. ۇشىنىپ قالارسىڭ, جيٸركەنبەي جەشٸ, اينالايىن. باياعى زامانداعىداي باعلاننىڭ ەتٸن قايدان تاۋىپ بەرە قويايىن. بارىمەن بازار دەشٸ».
«يە, سونىمەن جاعىمسىز جاڭالىعىڭدى ايتا عوي. قۇلاعىم سەندە».
«دەسە دە… كەيٸنٸرەك ايتايىن, تاماق سٸڭسٸن, اس باتسىن».
«ە, جارايدى».
«قىستىڭ ورتاسىندا كٷن ىسىپ كەتتٸ, 26 گرادۋس ىستىق, جازدا نە بولامىز?» – دەدٸ حاۋا.
«ايتپا».
ەكەۋٸ ەرنەنٸڭ باسىن بٸر شالىپ, شٷڭكٸلدەسە ەڭگٸمە-دٷكەندەتٸپ كەشكٸ استارىن ٸشٸپ الىپ, توق باسايىق دەپ پاركككە شىقتى.
ەرٸمبەت كٶڭٸلدٸ.
«ەرەكە, سەن ەر جٸگٸتسٸڭ عوي, – دەپ باستادى سٶزٸن حاۋا پاركتٸڭ تاستاق, كەڭ, داڭعىل جولىنا تٷسكەندە. – جاس كٷنٸڭنەن قايراتتى, اقىلدى, العىر ەدٸڭ عوي. قۋ تٸرشٸلٸك قوس بٷيٸردەن قىسىپ, قارالا اۋزىن قارا سانعا سالعاندا قاجىماي كەلە جاتقان كەڭ قۇرساق ارىستانىم».
«پاي-پاي-پاي-اي! ەي, شىراعىم, وراعىتپاي ايتا بەر» دەپ كٷلدٸ ەرٸمبەت.
«باياعى, جاۋگەرشٸلٸك زاماندا اتالارىمىز ايتقان ەكەن عوي, «قاتىن – جولدا, بالا – بەلدە» دەپ. ول زاماندا دا تٸرشٸلٸك ەتۋ وڭاي بولماعان عوي. تٸرشٸلٸك دەگەن شٸركٸن تاۋسىلمايتىن كٷرەس قوي. ٶزٸڭ تاۋسىلارسىڭ, ٶمٸرٸڭ تٷگەسٸلەر, بٸراق سەنٸڭ جولىڭدى جالعايتىن, سەنٸڭ سالتىڭدى ۇستايتىن ۇرپاعىڭ بولسا, ٶلمەۋسٸرەگەن ٷمٸت ٶشپەيدٸ عوي. سول ٷمٸت قوي ادامزاتتى جەتەلەپ, جەتەكتەپ كەلە جاتقان. سوندىقتان ەر-ازاماتقا قىرىق جاس دەگەن نە, تەيٸرٸ. قامىقپاي, قاجىماي, ەرتەڭگە سەنٸم ارتىپ, اياڭداپ, ٶرلەي بەرۋ كەرەك. سەن, ەرەكە, ماعان جولىقپاي تۇرعاندا دا ٶتكٸر, ٶجەت جٸگٸت ەدٸڭ, اناۋ-مىناۋعا مۇقالا قويمايسىڭ».
«اتتىڭ باسىن جٸبەردٸڭ-اۋ, بەيبٸشە. ايتشى ەندٸ, ەكەسٸنٸڭ ٶلگەنٸن دە ەستٸرتەدٸ» دەدٸ ەرٸمبەت جٷرٸسٸن توقتاتپاي, دەگەنمەن ەلدەقايدان پايدا بولعان قوبالجۋ سەزٸمٸ تۇلا بويىن شىمشىمداپ الىپ بارا جاتتى.
حاۋا سەل ٷنسٸز كەلە جاتتى دا, اسىقپاي جاۋاپ قاتتى:
«دەرٸگەرلەر ماعان لەيكەمييا دەگەن دياگنوز قويدى. ونىڭ تاعى اۋىر تٷرٸ ەكەن. ەم قابىلدارمىن, دەسە دە, كٶپكە ۇزامايتىن سەكٸلدٸمٸن».
«نە دەيد?! – ەرٸمبەت كٸلت توقتادى. – ول شٸركٸندەر ايتا بەرەدٸ, – دەدٸ ٸلە-شالا. – ەر جەرگە قارالۋ كەرەك قوي. سوڭعى دياگنوز باسقا بولىپ شىعۋى ەبدەن مٷمكٸن».
حاۋا ەرٸمبەتتٸڭ قولتىعىنان الىپ, جٷرەيٸك دەگەندەي يكەمدەپ العا قادام باستى.
«بەرٸنەن بۇرىن ولار ماعان مىنانداي شارت قويىپ وتىر. قازٸرگٸ زامان اپپاراتتارى لەيكەمييانى ەمدەۋگە جارايدى دەيدٸ. ٷش ايدا بەلگٸلٸ بولادى, ەمدەلٸپ جاتقان ادامدار بار كٶرٸنەدٸ».
«قانداي شارت?»
«اۋىر دەرٸ, لازەرلٸ سەۋلە ەنگەن سوڭ اعزادا ٶزگەرٸس بولۋى مٷمكٸن دەيدٸ, سوندا جاتىرداعى بالا ٶلٸپ كەتەدٸ ەكەن».
«ەندٸ?»
«بالانى الدىرىپ تاستاۋ كەرەك دەپ وتىر ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ».
ەرٸمبەت قاپەلٸمدە اڭىرىپ قالدى. سودان سوڭ جٶتكٸرٸندٸ. تاماعىن قىرنادى.
«الدىرىپ تاستا. سەنٸڭ ٶمٸرٸڭ قىمبات. باس امان بولسا, بالا بەرەر تاعى دا».
حاۋا ٷندەمەدٸ. ەكەۋٸ بٸراز ٷنسٸز جٷردٸ. پاركتٸڭ تٷبٸنە دەيٸن بارىپ قالىپتى. بۇرىلىپ تاستاق جولمەن باياۋ باسىپ كەرٸ جٷردٸ.
«بٸلەسٸڭ عوي, ەرٸمبەت, مەن شەشەسٸز ٶستٸم. انا ماحابباتى دەگەندٸ سەزٸنبەي كەلگەن اداممىن. قالاي اجالدان امان قالعانىمدى دا بٸلەسٸڭ. بٸر كەزدەگٸ ەلٸمٸزدٸڭ استاناسىندا جويقىن جەر سٸلكٸنٸسٸ بولدى عوي. اۋىر زٸلزالادان قانشاما ٷي قيراپ, قانشاما ادام وپات بولدى. بٸزدٸڭ باسپانا كٸرپٸشتەن قالانعان, ٷستٸندە بەتون پليتالار جابىلعان, ٷلكەن, جەر ٷي بولىپتى. سونىڭ ٶزٸ قارا جەر تۋلاعاندا بۇرىش-بۇرىشى, دٶدەگەسٸ مورت كەتٸپ, سۋىرىلىپ تٷسكەن اۋىر پليتالار شەشەم بايعۇستى باسىپ قالىپتى. سوندا بار-جوعى جيىرما ٷشتەگٸ كەلٸنشەك. زٸلزالادان كەيٸن قۇتقارۋشىلار ٷيٸندٸلەردٸ ارشىپ, قۇلاعان, قاۋساعان ٷي-ٷيدٸ تٸنتٸپ, شالاجانسار جاتسا دا, «تٸرٸ ادام بار ما?» دەپ قاراپ كەلە جاتقاندا بٸرەۋٸ تار قۋىستان ادامنىڭ دەنەسٸن كٶرٸپ, «تٸرٸ مە, جوق پا?» دەپ قولىن سالىپ جٸبەرسە, بٸر كەلٸنشەك جاتىر دەيدٸ, دەنەسٸ سۋىپ كەتكەن. ەيتكەنمەن ەكٸ جاقتاپ سٷيمەن سالىپ, پليتانى سىرعىتا يتەرٸپ, مەيٸتتٸ كٶرسە, جاتىسى ەرسٸ دەيدٸ. سەجدەگە جىعىلعانداي تٸزەرلەپ, ماڭدايىن جەرگە قويعان مەيٸتتٸڭ ەكٸ قولى ەكٸ بٷيٸرٸن جاۋىپ تۇرعان. قۇلاعان پليتا باس سٷيەگٸن جانشىپ, ومىرتقاسىن ٷزٸپ جٸبەرگەن سەكٸلدٸ. «قوي, ٶلەر ادام ٶلدٸ, ۋاقىت تىعىز, تٸرٸلەردٸ تاۋىپ الايىق» دەپ قۇتقارۋشىلار اۋىر پليتانى ەپپەن جاتقىزىپ, ارى قاراي كەتٸپ قالادى. ەيتكەنمەن, ەلگٸ توپ ٸشٸندەگٸ بٸر جٸگٸت ەكٸ ويلى بولىپ, ەلدە ەۋەستٸك بار, ەلدە باسقا پيعىلمەن, ەلدە جٷرەگٸ سەزدٸ, كٸم بٸلەدٸ, قالاي بولسا دا, قۇدىرەتتٸڭ كٷشٸمەن قايتا ورالىپ, ٶلگەن كەلٸنشەكتٸڭ قاسىنا كەلٸپتٸ. تٸزەرلەپ وتىرا قالىپ, قۋىسقا باسىن سۇعىپ, بٷك تٷسٸپ جاتقان مەيٸتتٸڭ قاتىپ قالعان شىنتاعىنىڭ تۇسىنان قولىن سالىپ جٸبەرٸپ تٸنتە باستايدى. كەنەت قوبالجىي ەنتٸگٸپ, قۋىستان باسىن, قولىن شىعارىپ, ەۋدەمجەر كەتٸپ قالعان توپقا ايعاي سالىپتى, «ەي, قايتىڭدار, مۇندا سەبي بالا بار» دەپ. قۇتقارۋشى توپ ٷيگە كەلٸپ, مەيٸتتٸڭ ٷستٸندەگٸ پليتانى الىپ, سىنىق پەن ٷيٸندٸنٸ تازالاپ, ارشىپ السا, تٸزەرلەي بٷك تٷسٸپ جاتقان مەيٸتتٸڭ قوينىندا, دەل كٸندٸگٸنٸڭ استىندا جاتىر دەيدٸ. ورالعان, قۇنداقتالعان قالپىندا. سٶيتٸپ, ەلگٸ جاس كەلٸنشەك بالام امان قالسىن دەپ ٶزٸن قۇربان قىلىپتى. ٷي قۇلاعاندا بٷك تٷسٸپ, تٸزەرلەپ, بالانى باۋىرىنا الىپ جاتا قالعان عوي. جٸگٸتتەر نەرەستەنٸ قولعا العاندا پىسىلداپ ۇيىقتاپ جاتىر دەيدٸ».
«سول بالا سەنسٸڭ…».
«يە, سول بالا مەن ەكەنمٸن, ەرٸمبەت».
«ە, بٸلەم عوي, سەن بۇل جايتتى ەسكە العاندى ۇناتا بەرمەيتٸن ەدٸڭ عوي».
«ەسكە الىپ وتىرعانىم… ەسكە الىپ وتىرعانىم, شەشەسٸز ٶسسەم دە, انا ماحابباتىن سەزٸنبەي كەلسەم دە, مەنٸ جارىق دٷنيەگە ەكەلگەن انامنىڭ وسى قايراتىن, ٶزٸن قۇربان ەتٸپ, بالانى امان الىپ قالعان ەلەۋسٸز عانا ەرلٸگٸن, جەر تۋلاعان سەتتە ساسپاي, ساسقالاقتاماي, «بالام امان قالسىن» دەپ جانۇشىرا تاپقان امالىن كٶز الدىما ەلەستەتتٸم عوي. تالاي مەرتە. انانىڭ بالاعا دەگەن سەزٸمٸنٸڭ كٷشتٸلٸگٸنە تەنتٸ بولىپ, تاماعىما ٶكسٸك تىعىلىپ, كٶزٸمە جاس كەلٸپ, تەلەيٸمە قايران قالۋشى ەدٸم. قۇدانىڭ قۇدىرەتٸ. كٶزٸن كٶرمەسەم دە, بەيشارا انام ٶمٸر بويى ماعان يدەال بولىپ كەلدٸ. قاراپ تۇرسام, انا دەگەن ٶمٸر بەرۋشٸ, تٸرشٸلٸكتٸ جالعاستىرۋشى جان عوي. انا بولۋ ٶزٸڭنٸڭ قالاۋىڭدى قۇربان ەتٸپ, سول بالاعا بەرٸن بەرٸپ, ٶمٸرٸڭدٸ سوعان ارناۋ ەكەن عوي. مەنٸڭ شەشەم ٶمٸرٸن مەنٸ باعىپ-قاعۋعا ارناي الماسا دا, ٶزٸن قۇربان ەتٸپ جانىمدى امان الىپ قالدى. «ونىڭ ەرلٸگٸن ٸستەي الام با, مەنٸ ٶمٸرگە ەكەلگەن سول شەشەمدەي بولا الام با?» دەپ ٶمٸر بويى ويلانىپ كەلٸپپٸن. مٸنە, وتىزدىڭ بەسەۋٸنەن استىم, ەلٸ سول ساۋالىما جاۋاپ تابا الماپپىن».
«قىسقاسى…».
«قىسقاسى, مەن وسى ەكٸ-ٷش كٷن ەبدەن ويلانىپ, الدىرماۋعا بەكٸندٸم. قۇدىرەت بٸزگە جان يەسٸن سىيلادى, ونى مەن ٶمٸرگە ەكەلۋگە مٸندەتتٸمٸن. دەرٸگەرلەر نە دەسە, و دەسٸن…».
«نە دەپ تۇرسىڭ سەن?! ٶزٸڭ جامان اۋرۋعا كەزٸگٸپ تۇرساڭ دا, بالانى ٶمٸرگە ەكەلمەكسٸڭ بە? جىندىسىڭ با سەن?! كٸسٸ ەۋەلٸ ٶزٸن ويلاۋ كەرەك, ال سەنٸكٸ نە? ٶلەم دەگەن سٶزٸڭ بە بۇل? الدىمەن ٶزٸڭ جاقسىلاپ ەمدەلٸپ الشى, قازٸرگٸ زاماندا لەيكەمييا جازىلمايتىن دەرت ەمەس قوي. دەرٸگەرلەر بالا دەرٸنٸڭ ۋىنا شىداماي ٶلٸپ كەتەدٸ دەسە, الدىرىپ تاستا. قىلمىس ەمەس قوي ول. قۇداي دەنگە ساۋلىق بەرسە, بالا ەكەلەرسٸڭ تاعى. سەن, حاۋا, بۇلاي سىڭار ەزۋلەگەنٸڭدٸ قوي!».
«ساعان بالا كەرەك ەمەس پە?» – دەدٸ حاۋا ەرٸمبەتكە قاراپ.
«سەنٸڭ باسىڭدى جۇتىپ ٶمٸرگە كەلگەن بالا كەرەك ەمەس. سەن, قييالي قاتىن, بۇل نيەتٸڭنەن قايت. نە دەپ باستى قاتىرىپ تۇرسىڭ?».
حاۋا ٷنسٸز كٷلدٸ.
«ەرەكە, اشۋىڭدى باس».
«باسپايمىن. ەندٸ بۇل سٶزٸڭدٸ ەستٸمەيتٸن بولايىن».
«ماقۇل» دەدٸ حاۋا جىميىپ.
ەكەۋٸ ەندٸ پاركتٸ ٷنسٸز ارالاي باستادى. بيە ساۋىم ۋاقىتتان سوڭ ورتا بويلى, دٶڭگەلەك جٷزدٸ, ەتجەڭدٸ كٷيەۋٸنٸڭ جىپ-جىلى قولىنان ۇستاعان حاۋا تاعى سٶيلەپ كەتتٸ:
«ەرەكە, اعايىنى جوق, جالعىز جٸگٸت, ەشتەڭەسٸ جوق, سالت جٸگٸت دەگەندٸ ەلەمەي, ەكەمنٸڭ قارسى بولعانىنا قاراماي, ەتەگٸڭنەن ۇستاپ ەدٸم. قاتەلەسپەدٸم. ۇشپاققا شىقپاساق تا, سەنٸمەن باقىتتى عۇمىر كەشتٸم دەپ ويلايمىن. ٷلدە مەن بٷلدەگە مالىنبادىم, ەليتاعا ۇقساپ ەۋەدەگٸ درون-ٷيدە تۇرمادىم, ەكو-تاعام جەمەدٸم, بٸراق ادامنىڭ بۇل دٷنيەدەگٸ بار اڭسارى سول ما? ەرينە, جوق. ساعان ٶكپەم جوق, ەرەكە. جاس كەزٸڭدەگٸ كەيبٸر قىلىقتارىڭدى دا كەشٸردٸم. مەنٸ جىلاتقان كٷندەرٸڭدٸ دە كەشٸردٸم. سول كەزدە-اق كەشٸرگەنمٸن, ٶزٸڭ بٸلەسٸڭ. كەشٸرە الساق, بويىمىز جەڭٸلەيٸپ قالادى عوي, جٷرەگٸمٸز تازارىپ قالادى عوي. ال سەبيدٸ دٷنيەگە ەكەلۋ كەرەك. ٶزٸ بەرگەن قۇدىرەت ٶزٸ جەتكٸزەر. «يتتٸڭ يەسٸ بولسا, بٶرٸنٸڭ تەڭٸرٸسٸ بار» دەگەن. ماڭدايىنا جازىلعان عۇمىرى دا بار شىعار».
***
ٷرەيلٸ ٷش كٷننەن كەيٸن ۇيقىسى بۇزىلىپ, اسقا تەبەتٸ جوعالعان, سالى سۋعا كەتٸپ, ەڭسەسٸ تٷسكەن ەرٸمبەت تاعى دا ماحاللا جاندەرمەريياسىنا كەلدٸ. لي جاندارم ورنىنان تۇرىپ, جىميىپ قارسى الدى.
«يە, ەرٸمبەت مىرزا, كٶڭٸل كٷيٸڭٸز قالاي?»
«بٸزدە قانداي كٶڭٸل كٷي بولۋشى ەدٸ, ەلدە ەدەيٸ سۇرايسىز با? ٷش تٷن ۇيىقتاماي شىقتىم. ساماي شاشىم اعارىپ كەتٸپتٸ وسى ٷش تٷندە. كٸسٸنٸڭ جانىن الاردا ەزٸرەيٸل بۇلاي قيناماس».
«كەشٸرٸم سۇرايمىن, ەرٸمبەت مىرزا. ارتىنان ويلاسام, راسىندا دا سٸزگە اۋىرلاۋ شارت قويىپپىن. ارتىقتاۋ كەتٸپپٸن, كەشٸرٸم ەتٸڭٸز».
ەرٸمبەت باسىن كٶتەرٸپ, كٶزٸنە تۋرا قاراپ, جاندارمدى تانىماي قالدى. وسىدان ٷش كٷن بۇرىنعى سۇلتان ەمەس, سٶزٸ مايدا, مٸنەزٸ جۇمساق. «ياپىر-اۋ, بۇل بەلە تاعى نە ويلاپ تاپتى ەكەن, ارتىنا ساقتاعان سىرى بار ما, ەلدە تٶبەدەن تاستاپ جٸبەرەر زٸلٸ بار ما?» دەپ ويلادى ەرٸمبەت.
«عافۋ ەتٸڭٸز. سٸزدەن بٸر نەرسە سۇراسام بولا ما?» – دەدٸ سۇلتان لي.
«سۇراڭىز».
«ەيەلٸڭٸزدٸڭ اتى-جٶنٸ كٸم ەدٸ?»
«حاۋا».
«تولىق اتى-جٶنٸ?»
«حاۋا ەرمۇراتقىزى».
«ول كٸسٸ ٷشٸنشٸ جەر-جاھان سوعىسىندا وسى مەگاپوليستٸڭ تٷبٸندەگٸ NN گەتتودا كٸم بولىپ ٸستەپ ەدٸ?»
«مەيٸربيكە بولدى-اۋ, بٸلۋٸمشە».
«قايتىس بولعانىنا ەكٸ جىل بولدى, يە?»
«يە».
«مەن ٶتٸنٸش جازىپ كوميتەتتٸڭ ارحيۆٸنەن وسى گەتتوعا قاتىستى بٸرتالاي قۇجاتتاردىڭ كٶشٸرمەسٸن الدىم. – دەدٸ سۇلتان تٷرەگەپ تۇرعان قالپى ٷستەلٸنٸڭ تارتپاسىنان جۋان-جۋان بٸرنەشە پاپكانى سۋىرىپ الىپ جاتىپ. – كەشە عانا قولىما تيدٸ. حاۋا ەرمۇراتقىزى تۋرالى دا سۇراۋ جاساتقان ەدٸم. باعىما قاراي, ول كٸسٸنٸڭ جەكە ٸسٸ سارى مايداي ساقتاۋلى تۇر ەكەن».
«بەيبٸشەمنٸڭ دٷنيەدەن ٶتكەنٸنە ەكٸ جىل. – دەدٸ ەرٸمبەت ەدەنگە قاراپ وتىرىپ قاجىعان, شارشاڭقى ٷنمەن. – بالامىزدىڭ سوت شەشٸمٸمەن كورپوراتسيياعا, وي, ەلگٸ… قوعام ٷيٸنە تەربيەگە الىنۋىنا ونىڭ ەش قاتىسى جوق قوي. قايتا, كٶزٸ تٸرٸ بولعاندا ول بەيشارا بۇل قيياناتقا تٶزبەس ەدٸ». «جوق, مەن باسقا مەسەلە بويىنشا حابارلاسىپ ەدٸم, ەرەكە».
«ەرەكە?.. مىنا بالا قازاق دەستٷرٸمەن «ەرەكەگە» كٶشتٸ, بٸر تىقىر تايانىپ تۇر-اۋ» دەپ ويلادى ەرٸمبەت.
«حاۋا جەڭگەمٸز گەتتوعا قامالعان, سوندا رەزەرۆاتسييادا ٶمٸر سٷرگەن بٸراز اداممەن بايلانىستا بولىپتى» دەدٸ لي.
ورنىنا وتىرىپ, ٷستەل ٷستٸندەگٸ ەلدەبٸر جۋان, سۇر پاپكانى الىپ اقتارا باستادى:
«مٸنە, فوتوسۋرەتٸ دە بار ەكەن اپايدىڭ. ورىنسىزداۋ بولسا دا, سٸزگە بٸر سۇراق قويايىنشى, جەڭگەمٸز نەدەن قايتىس بولدى?»
«جامان اۋرۋدان».
«ودان ەمدەلۋگە بولمادى ما ەكەن, قازٸرگٸ مەديتسينادا نەشە تٷرلٸ ەدٸس بار, جاڭا اپپاراتتار بار دەگەندەي…».
«ەرينە, بولار ەدٸ, بٸراق ول ۇلىمىزدىڭ دٷنيەگە كەلگەنٸن قالادى. ۇلدى دٷنيەگە كەلتٸرمەسە, تەحنولوگييانىڭ تٷر-تٷرٸ بار, ەمدەيمٸز, دەپتٸ دەرٸگەرلەر. حاۋا بٸراق ول جولدان باس تارتتى».
سۇلتان لي ورنىنان تۇرىپ كەتتٸ. جاسىل كٶزٸ جالت ەتٸپ, ٶڭٸ كٷرەڭٸتٸپ بٸرەر سەت تۇردى.
«عاجاپ, عاجاپ! ول كٸسٸ وسىنداي شەشٸم قابىلدادى ما?!»
ەرٸمبەت ليدٸڭ جٷزٸنە «وسىنىڭ ەسٸ دۇرىس پا?» دەگەندەي اڭىرايىپ بٸر قارادى دا قويدى. جاۋاپ بەرگٸسٸ كەلمەدٸ.
«مۇنداي دا بولادى ەكەن-اۋ!..».
«قالاي دەسە بولادى, – دەدٸ ەرٸمبەت اۋىر كٷرسٸنٸپ. – دەرٸگەرلەر: «ەكٸنٸڭ بٸرٸ» دەپ شارت قويعاندا حاۋا: «سەبيدٸ دٷنيەگە ەكەلەمٸن» دەپ شەشٸم قابىلدادى. ۇرىستىم «ەسٸڭ دۇرىس پا?» دەپ. «قويساڭشى, بالانىڭ قىلىعىن ٸستەمەي» دەپ. «ماعان سەنٸڭ اماندىعىڭ كەرەك, نەرەستەنٸ ەكەلٸپ, ٶزٸڭ كەتٸپ قالساڭ, ول جەتٸمگە قالاي قارايمىن مەن» دەپ. «ەرٸمبەت, – دەدٸ سوندا ول. – ەرٸمبەت, مەن ٸشتەگٸ بالادان باس تارتىپ, جامان اۋرۋدان قۇتىلسام دەپ قانشا ەمدەلسەم دە, ودان قۇلانتازا جازىلىپ كەتەتٸنٸمە ەشكٸم كەپٸل بولا المايدى. ول – بٸر. ەكٸنشٸ, ەمدەلٸپ شىقتىم دەيٸن, جاقسى, سودان كەيٸن بالا كٶتەرە الام با, جوق پا, تاعى كەپٸلدٸك جوق. بٸر مەرتە بالا بەرگەن قۇدىرەت ەكٸنشٸ رەت بەرە مە, مويىنعا بۇرشاق سالىپ, زار يلەپ تٸلەپ العان بالانى الدىرتىپ تاستاسام? بالاسىز ٶتكەن عۇمىر باقىتتى عۇمىر دەپ ايتا الماس ەدٸم ٶز باسىم. ونىڭ ٷستٸنە ٸشتەگٸ شارانا – ۇل ەكەن, ەرٸمبەت. سوعىستان كەيٸن سەلدٸرەپ قالعان بٸز سەكٸلدٸ ازعانا جۇرت جەر بەتٸنەن قۇرىپ كەتپەسٸن دەسەك, بٸزگە ۇل بالا كەرەك. ۇرپاق كەرەك. اتىڭ ٶشكٸر جاھان سوعىسىنان سوڭ ٶرتتەن كەيٸنگٸ جاس بۇتاداي سەلدٸرەپ قالدىق. جۇرتىمىز جەر بەتٸنەن كٶشپەسٸن دەسەك…». «حاۋا», – دەدٸم مەن شىداي الماي, «باسىمىز جاس, قارتايىپ تۇرعانىمىز جوق, بٸردەڭەسٸ بولار, سودان سوڭ… كٸم ايتتى ساعان ۇرپاقسىز ٶمٸر – باقىتسىز ٶمٸر دەپ. مٷلدەم ولاي ەمەس». «ول سٶزٸڭنٸڭ دە جانى بار شىعار, – دەدٸ حاۋا, – بٸراق مەنٸڭ جاعدايىمدا ٶزٸمدٸ قۇربان قىلعانىم – ەڭ دۇرىس شەشٸم. جامان اۋرۋىمەن تور تاستاپ اجال شٸركٸن بەرٸبٸر قويمايىن دەپ تۇر. مەنٸ تاڭداپ تۇر ول. قازٸر قۇرىقتان قۇتىلسام, ەرتەڭ قىلشا مويىنعا سارت ەتكٸزٸپ قايتا سالۋى مٷمكٸن. تاڭداعانى مەن ەكەنمٸن, السا, السىن, سولاي-اق بولسىن… تاعدىر دەگەن وسى ەمەس پە, ەرٸمبەت. كەشەگٸ الاپات سوعىستا قازا تاپقان بوزداقتاردان, رەزەرۆاتسييادا اشتىقتان ٶلگەن جاس بالالاردان جانىم ارتىق پا, باسىم ارداقتى ما. جازمىشتان وزمىش جوق. مۇنى… سانام تٷيسٸنٸپ, جٷرەگٸم سەزٸپ تۇر. تۇلا بويىممەن سەزەمٸن. بٸراق جٷرەگٸمدە قورقىنىش جوق. ٷرەي جوق. بٸلەمٸن, قۇدىرەتتٸڭ ٶزٸ تاعدىردى سىزىپ بەرەدٸ. بٸز ونىڭ سىرىن ۇعا الماسپىز. اقىرەتتٸڭ بارى راس بولسا, تاڭدا ماحشاردا جٷزدەسەرمٸز. سٷرەمٸز بٸرگە سوندا. بٸر عانا ەتتەڭ-اي بار, ول – ۇلىمنىڭ جەتٸم ٶسۋٸ, اناسىز ٶسۋٸ. وعان نە شارا بار بٸزدە, نە ٸستەي الامىز? ەشتەڭە. ول دا جازمىش شىعار. رەتٸ كەلسە, ساليقالى بٸرەۋ جولىقسا, شەشە ورنىنا شەشە تابارسىڭ… رەتٸ كەلمەسە, ۇلىمدى ەشكٸمگە جەۋتەڭدەتپەي ٶسٸرەرسٸڭ, ەرەكە. مەن ساعان سەنەمٸن, ارىستانىم. سەنٸڭ ٶڭٸڭ سۋىق بولعانىمەن مەيٸرٸم ۇيالاعان, جىلى جٷرەگٸڭ بار, بالاجانسىڭ, مەنٸڭ ورنىمدى جوقتاتپاي ٶسٸرەرسٸڭ. ٶمٸر شٸركٸن – مەڭگٸلٸك ەمەس قوي, تالقانىڭ تەز-اق تاۋسىلادى… مەن دە سوعىستى, لاگەردٸ, اشتىقتان شىبىنداي قىرىلعان ەلدٸ كٶرگەن اداممىن. ٶلٸمنەن قورىقپايمىن. ٶلٸم – العانشا عانا ٷرەيلٸ. ٶلگەن سوڭ بٸزگە بەرٸبٸر. جاستىق شاق ٶتتٸ سوعىسپەن, سوعىستان كەيٸنگٸ تاۋقىمەتپەن. ەندٸ بالا بەرگەندە, ودان قالاي باس تارتاسىڭ. اجال قازٸر الدى نە, ون جىلدان كەيٸن الدى نە, بەرٸبٸر ەمەس پە. مەڭگٸ جٷرمەيمٸز عوي. تاعدىردىڭ شەشٸمٸ وسى بولسا, مويىنمەن كٶتەرۋٸمٸز كەرەك. ٶمٸرگە ۇرپاق كەلسە, ودان ارتىق نە باقىت بار, وتاعاسى. مەنٸڭ شەشٸمٸم دەپ ساناما مۇنى, قۇدىرەتتٸڭ ماڭدايعا جازعانى دەپ بٸل…».
ەرٸمبەت سول كەزدٸ كٶز الدىنا ەلەستەتتٸ مە, بٸراز ۋاقىت ٷنسٸز قالدى.
«…جە, سونىمەن, قىسقاسى, حاۋا تٶرت-بەس اي ٶتپەي, التى جارىم ايلىق قىزىل شاقانى ٶمٸرگە ەكەلدٸ. قۋانىشىندا شەك بولمادى. قۋانعانى سونداي, كٶزٸنٸڭ جاسى مونشاقتاپ جىلاي بەرەدٸ. بالا تاپقان سوڭ دا دەرٸگەرلەر ەمدەۋگە ىقىلاس بٸلدٸردٸ. مەن دە: «ەمدەلۋ كەرەك» دەدٸم. ول قارسى بولدى, «ەمدٸ تەگٸس قابىلداسام, بالا ەمٸزە المايتىن بولام, ەمشەك سٷتٸ نەرەستەگە جاراماي قالادى» دەپ. بٸراق مەن جولىن تاپتىم, – قالا سىرتىندا بيە بايلايتىن كٸسٸمەن كەلٸسٸپ, باعاسى ۋداي بولسا دا, قازٸر جىلقى باعۋ, بيە بايلاۋ دەگەن قالىپ بارادى عوي, – ساۋمالدى ساتىپ الىپ, شاقالاقتىڭ اۋزىنا تامىزىپ, ەپتەپ-ەپتەپ ٸشكٸزٸپ, بيە سٷتٸنە ٷيرەتتٸك. وعان دا قۋاندىق. ٶز باسىم قاتتى سەندٸم ەمدەلٸپ, جازىلىپ كەتەدٸ دەپ. حاۋا دا سونداي سەنٸمدە بولعان سيياقتى ەدٸ. دەرٸگەرلەر دە: «وي, قازٸر لەيكەمييا وبىرعا جاتپايدى, نانوتەحنولوگييانىڭ كٶمەگٸمەن جازىپ الامىز» دەدٸ. «تىم قۇرىسا, بالام قاز باسىپ جٷرگەنٸنشە شىداي تۇرسام» دەدٸ بٸر كٷنٸ حاۋا. قۇداي اۋزىنا سالدى ما, اقىرى سولاي بولدى. ۇلىمىز تەي-تەي باسقان كەزدە تۇساۋىن كەستٸ دە, جٷرەگٸ مەيٸرٸمگە تولى, قايران حاۋام جٷردٸ دە كەتتٸ. ٶزٸ ايتقانداي, راس, جازمىشتان وزمىش جوق ەكەن. جوقتى بار قىلاتىن, باردى كٶل قىلاتىن نانوتەحنولوگيياسى دا كٶمەكتەسە المادى. ٶمٸر شٸركٸن تەتتٸ عوي, تٸرٸ ادام تٸرشٸلٸگٸن جاسايدى ەكەن, ارتىنان سولقىلداپ جىلاپ قالساق تا, سۇم دٷنيە ٶزٸنٸڭ شىعىرشىعىن تارتىپ, ديٸرمەن تاسىن اينالدىرا جٶنەلدٸ. بەرٸنەن بۇرىن تٸلٸ شىعا باستاعان ۇلىما قيىن بولدى. ەلەڭدەپ اناسىن ەلٸ كٷنگە كٷتۋمەن جٷرگەنٸن كٶرگەندە جٷرەگٸم ەزٸلٸپ, كٶكٸرەگٸم قارس ايىرىلادى. سەبيدٸڭ تٸلٸ, بالانىڭ كٷلكٸسٸ بەرٸن ۇمىتتىرادى دەسەك تە, قۋ كەۋدە قوڭىلتاقسىپ تۇرادى ەكەن… ٶستٸپ يتشٸلەپ سٷرٸپ جاتقانىمدا سەن جارالى قۇسقا تاس اتاسىڭ. تٸرشٸلٸگٸمنٸڭ سەنٸ, ٶمٸرٸمنٸڭ مەنٸ دەپ تاپقان ۇلىمدى سەن سوت شەشٸمٸمەن كورپوراتسيياعا, ەي, ەلگٸ قوعام تەربيەسٸ ٷيٸنە ٶتكٸزەم دەپ قيعىلىق سالاسىڭ. ٷۋھ!.. ودان دا مەنٸ اتىپ تاستاپ, مەيٸتٸمنەن اتتاپ ٶتٸپ, تارتىپ الىپ كەت جالعىزىمدى. شىققىر كٶزٸم شىرىلداتىپ ەكەتٸپ بارا جاتقانىن كٶرمەي-اق قويسىن».
«عافۋ ەتٸڭٸز, ەراعا, كەشٸرٸم سۇرايمىن, ات-شاپان ايىپ مەنٸكٸ. زاڭ تالابى بار, ەرينە, ەيتكەنمەن كٸسٸمەن تٸل تابىسا الۋىمىز دا كەرەك, مەن سول جاعىن ۇمىتىپپىن, كەشٸرٸم ٶتٸنەم».
سۇلتان لي كابينەتٸندە ارى-بەرٸ ويقاستاپ, ارقاسىنا ەر باتقان اتتاي قايقاڭداپ بٸراز جٷردٸ دە, سٶيلەپ كەتتٸ:
«ەلبەتتە, مەن كٶپ ٶمٸر كٶرگەنٸم جوق, اعاسى, دەگەنمەن كەشەگٸ قاندى سوعىستا ادامزاتتىڭ ارتىق اۋزى دەپ, اس ٸشٸپ, اياق بوساتار ماسىل دەپ, ودان قالسا, «سەكتانتتار» دەپ بٸزدٸڭ ەلدەگٸ كەيبٸر ەلەۋمەتكە رەزەرۆاتسييا جاساعانىن بٸلەسٸز. مەن سول توپقا تٷسكەن بٸر ەۋلەتتٸڭ ٷمٸت كٷتكەن بالاسى ەدٸم, جاسىم سوندا التىدا ەكەن. بەرٸ كٶز الدىمدا. جاۋ بٸزدٸ مالدان تٶمەن ساناپ تار اۋدانداعى گەتتوعا قامادى. جٷز مىڭداپ قامادى. گەتتو ٸشٸندەگٸ ادام تٶزگٸسٸز تٸرشٸلٸك قانداي: اشتىقتان ەلسٸرەگەن جۇرت, اڭىراعان كەمپٸر, كٷرسٸنگەن شال – بەرٸ كٶز الدىمدا. شەشەم دٸنگە قاتتى بەرٸلگەن ادام ەدٸ. كٷندٸز-تٷنٸ ەرنٸ جىبىرلاپ دۇعاسىن وقىپ جاتاتىن. بەرٸنەن بۇرىن بٸز تٸرشٸلٸك ەتكەن گەتتوداعى بالالارعا قيىن بولدى. اجال اۋزىندا تۇرعان بالالار, ٸشٸندە مەن دە بارمىن, ەلبەتتە, ەرتەڭٸن بولجاي الماسا دا, تويىپ تاماق ٸشپەگەن سوڭ جوقتان ٶزگەگە جىلاپ, ىڭىرسىپ, ٷلكەندەردٸڭ مازاسىن الاتىن كٶرٸنەمٸز. گەتتوداعى جاعداي ەلگٸندەي بولعاندا, كەلەشەك تٸپتٸ قاراڭعى بولاتىن. ٶلٸم لاگەرٸنە ايدالىپ كەتۋ قاۋپٸ كٷشتٸ ول كەزدە. قارا جٷرەك دۇشپاندا اياۋشىلىق جوق. ٷلكەن-كٸشٸ دەمەي اجال كامەراسىنا ايداپ ەكەتۋٸ وپ-وڭاي بولاتىن. شەشەم ەكەۋمٸز گەتتودا بٸر جىلداي تۇردىق. بٸر جىلدان كەيٸن اشارشىلىق باستالدى. كٸسٸ باسىنا ساناپ بەرەتٸن قارا سۋ مەن قارا نان جۇعىنعا جۇق بولمايدى. كەرٸ-قۇرتاڭ ٶلٸمدٸ قارسى الۋعا دايىندالا باستادى. ونى مەن, التى جاسار بالا, قايدان تٷسٸنەم, كەيٸن ەستٸگەن ەڭگٸمەم عوي. كٷندەردٸڭ بٸر كٷنٸندە «گەتتو ٸشٸندە سٷزەك باستالدى» دەگەن قاۋەسەت شىعىپتى, ٶيتكەنٸ «مۇنداعى ەل اشتىقتان ەمەس, سٷزەكتەن ٶلٸپ جاتىر» دەگەن سٶز تاراعان. سودان, قويشى, قالاداعى ەسكەري ٶكٸمەتتٸڭ پەرمەنٸمەن سانيتارلار گەتتو ٸشٸنە دەزينفەكتسييا جاساۋعا كٸرە باستادى. بۇل كەزدە ٶلٸم-جٸتٸم كٶبەيگەن. قىلىشىن سٷيرەتٸپ قىس كەلٸپ قالعان شاق. ەل قازاق تاريحىنداعى 1932 جىلدىڭ گەنوتسيدٸندەي باسىبايلى ٶلٸمگە كەسٸلگەنٸن تٷسٸنە باستاعان. تٸكەنەك سىم قورشاعان, سىرتىندا ەسكەر كٷزەتكەن گەتتونىڭ ەر تۇسىنان كٸرەتٸن جولدارى بار ەدٸ, سول جولدارمەن سانيتار كٶلٸكتەرٸ كٸرٸپ, سٷزەككە قارسى تازالىق باستالىپ كەتتٸ. سٷزەك گەتتو سىرتىنا شىعىپ كەتسە, ەسكەرگە جۇعۋى, قالاداعى ەلگە تاراۋى مٷمكٸن. ٶكٸمەت وسىدان قورقادى عوي. جە, سونىمەن سانيتار قىز-جٸگٸتتەر جيٸ كەلەتٸن بولدى. بەتٸن عانا تۇمشالاپ قويماي, باس-اياقتى تولىق جاباتىن ارناۋلى كيٸمدەرٸن كيٸپ, اساي-مٷسەيٸن قولعا العان سانيتارلار سانتەحنيكا قۇبىرى, جەرتٶلە, قويشى, ەيتەۋٸر قۋىس-قۋىس, بۇرىش-بۇرىشتى تٷك قالدىرماي, ەلدەنە سەۋٸپ, پىشىلداتىپ, ىسىلداتىپ جاتاتىن. مەيٸتتٸ مٸندەتتٸ تٷردە. بۇرىن كٸسٸ «نەدەن ٶلدٸ ەكەن?» دەپ مەيٸتتٸ تەكسەرۋگە ەكەتٸپ جاتاتىن, ەندٸ ەشكٸم جولاعىسى كەلمەيدٸ. تۇمشالانىپ العان سانيتار قۇرال-جابدىعىن سايلاپ ەكەلٸپ, كٶبٸك شاشىپ مەيٸتتٸ اق قويمالجىڭعا كٶمٸپ كەتەدٸ. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە اۋرۋ شەشەمنٸڭ سونداي سانيتارلاردىڭ بٸرەۋٸمەن سٶيلەسٸپ جٷرگەنٸن بايقادىم, تٸزگٸن ۇشىمەن حابارلاسىپ, ەلگٸلەردەن العان ازىن-اۋلاق ازىقتى مەنٸڭ اۋزىما ەكەلٸپ تىعاتىن. بٸر كٷنٸ تٶبەمنەن جاي تٷسٸردٸ. «سۇلتان بالام, سەنەن جاسىرىپ كەلدٸم, ەندٸ ايتۋعا تۋرا كەلٸپ تۇر, مىنا اۋرۋ مەنٸ الماي قويماس, جاعدايىمىز مىناۋ, سەنٸڭ شىن شەشەڭ مەن ەمەس, باسقا, مەن ٶگەي شەشەڭمٸن, سەنٸڭ ٶز شەشەڭ قالادا تۇرادى, سەنٸڭ سوعان بارۋىڭ كەرەك» دەپ. بالامىن عوي, سٶزٸن ۇعا قويماسام دا, ٶڭٸن قاتايتىپ العان شەشەمنٸڭ سۋىق جٷزٸنە قاراپ, شار ەتٸپ جىلاپ جٸبەردٸم. «ولاي ايتپا» دەپ ەڭٸرەپپٸن. شەشەم: «شىندىق وسى, التىنىم, سەنٸڭ قالاعا, ٶز شەشەڭە بارۋىڭ كەرەك» دەپ سابىرمەن ەلدەنەنٸ تٷسٸندٸرمەك بولادى. ونى تٷسٸنە قوياتىن مەن بە, جانىم الاي-تٷلەي بولىپ, «سٶيلەمە ولاي» دەپ باقىرا بەرسەم كەرەك. سٶزدٸڭ قىسقاسى, كٶنبەيتٸنٸمدٸ بٸلٸپ, ەلگٸ سانيتار قىزدىڭ كٶمەگٸمەن ماعان دەرٸ بەرٸپ ۇيىقتاتىپتى دا, مەيٸت تيەگەن كٶلٸكتٸڭ ٸشٸنە جاتقىزىپ سىرتقا الىپ شىعىپتى. ويانسام, بٸر ٷيدە جاتىرمىن, باسىمدا قاراقات كٶزٸ كٷلٸمدەپ ەلگٸ سانيتار قىز وتىر. كٷلٸمسٸرەپ: «سۇلتان, وياندىڭ با, قورىقپا, قازٸر قاۋٸپسٸز جەردەسٸڭ. جۋىنىپ-شايىنىپ ال, ىستىق تاماق كٷتٸپ تۇر» دەدٸ. قىسقاسى, مەن عانا ەمەس, سانيتار بولىپ جٷرگەن سول قىزدىڭ ارقاسىندا, سول قىزدىڭ كٶمەگٸمەن ونداعان بالا گەتتودان سىرتقا شىعىپپىز, اجال اۋزىنان قالىپپىز. ەر جەتكەن سوڭ سول قىزدى – سول اپايدى كٶپ ٸزدەدٸم, تابا المادىم. جاس بولعان سوڭ, قولىم قىسقا بولعان سوڭ تابىلمادى. قازٸر مٷمكٸندٸگٸم بار عوي, سوعىس جىلدارىنداعى ارحيۆتٸ ٸندەتٸپ جٷرٸپ, اپايدى تاۋىپ الدىم. تٷرٸ كٶز الدىمدا, اتى-جٶنٸ ەسٸمدە. يە, ول كٸسٸنٸڭ اتى – حاۋا. حاۋا ەرمۇراتقىزى. تاپتىم-اۋ دەگەن شاعىمدا حاۋا اپاي بۇل دٷنيەدەن ٶتٸپ كەتٸپتٸ. بٸراق جاقسىلىعىن تٸرٸ تۇرعانىمدا ۇمىتام با. ول كٸسٸنٸڭ جالعىز ۇلىن «ارىز تٷستٸ» دەپ قوعام ٷيٸنە ٶز قولىممەن ٶتكٸزەم بە. ەراعا, مەن پروگرامماعا بايلانعان بيوروبوت ەمەسپٸن عوي, مەن دە جٷرەگٸ بار, سەزٸمٸ بار اداممىن. ارىزدى جولىن تاۋىپ جاپتىرارمىن, الاڭداماڭىز. بۇرىنعىشا تٸرشٸلٸك ەتە بەرٸڭٸز».
سۇلتان لي داۋسى قارلىعىپ, ارا-اراسىندا جٶتكٸرٸنٸپ, مۇنىڭ كٶزٸنە قاراماي ەڭگٸمەسٸن ايتىپ شىققان ەدٸ. ەرٸمبەت جاۋاپ بەرمەدٸ. مىنا وقيعانىڭ باسقا ارناعا تٷسٸپ كەتكەنٸنە سەنەر-سەنبەسٸن بٸلمەي, ايران-اسىر بولىپ وتىر.
«تەك ۇلدى بالاباقشادان شىعارىپ الىڭىز. – دەدٸ سۇلتان باياۋ ٷنمەن, ورىندىعىنا وتىرىپ جاتىپ. – ول جاققا بارماي-اق قويسىن. يۋۆەنال قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ كٶزٸنە تٷسٸرمەڭٸز. مەن بۇل جەردە ۇزاق وتىرماۋىم دا مٷمكٸن. ىڭعايى كەلسە, بٸرەر جىلدا قونىس اۋدارعانىڭىز دا دۇرىس شىعار. زاڭنىڭ اتى – زاڭ, ولاردىڭ تالابىمەن تالاسا المايمىز عوي».
ەرٸمبەت قاتتى شارشاعانىن ەندٸ عانا سەزدٸ. تۇلا بويىمەن. بۋىن-بۋىنى ەلسٸرەپ قالىپتى, ەكٸ ۇمتىلىپ ورنىنان ەرەڭ تۇرىپ, لي جاندارمعا العىس ايتۋدى دا ۇمىتىپ, سٷيرەتٸلٸپ دالاعا شىعىپ كەتتٸ.
