Bileziktegi displeii dyń ete qaldy. Qarasa, «sizdi 11.00-de mahalla jandarmy Li myrza óziniń ofisinde kútedi» degen habar tur. «Taǵy ne kerek buǵan?» dep oilady Erimbet. Ańdyǵany men boldym ǵoi bul ittiń. Iapyraý, mikrochip bar, bilezik-displei bar, kóshe men aýla tolǵan spýtnik kamera, úidegi internetpen de bilip tur otyrǵan-turǵanyńdy, kirgen-shyqqanyńdy. Buǵan ne kerek? Ishken tamaq, kigen kiim – bárin kórip otyr. Qai ýaqytta túshkirgenińe deiin jazylyp turady. Sekýndyna deiin. Endi nege bul meni tergeýge shaqyra beredi. Basqa isim joq pa meniń.
Áýeli dúkenge baryp sút alyp, artynsha uldy úi irgesindegi balabaqshaǵa aparyp, páterine qaita kirdi. Sodan soń osy mahallanyń jandermeriia turǵan ǵimaratyna asyqpai aiańdady. Tez-aq jetip alýy kerek, biraq alǵa basqan aiaǵy keri tarta berdi. Barǵysy joq. Amal bar ma, aqyry dál qasynan jái ǵana ysyldap jyljyp kele jatqan kaýchýk trotýarǵa tura qaldy. Basqa – basqa, eni jarty qulash trotýar jandermeriia úiiniń týra tusynan ótpei me, jer baýyrlap jyljyǵan bassyz, taspa jylanǵa uqsap, keýdesi ysyldap ainalasy eki-úsh minýtta jetkizip tastady.
«Erimbet myrza, sálemetsiz be, kelińiz, otyryńyz» dedi Li jandarm ornynan turyp. Jymiyp qolyn usyndy. Syǵyraiǵan shegir kózdi, eńsegei boily, juqaltań, qarasur, jas jigittiń qoly qarýly edi, sony bildirgisi kele me, álde ádeti me, qol alysqanda munyń oń qolyn únemi óstip syǵymdap qoiady.
«Sálemet pe, Sultan myrza!» – dedi Erimbet. Lidiń esimi Sultan bolatyn.
«Monitordan sharshaǵan joqsyz ba, Erimbet? – Sodan soń jaýap kútpesten jedeldete ilip áketti. – Siz sharshamasyn dep osylai áńgime-dúken quraiyq dep shaqyrýǵa týra keldi».
Jas jandarmnyń ázilim dep aitqan kezekshi sózine Erimbet jymiǵan boldy. Qashan da osy, qisyny joq, qiiýy joq, birdeńeni qaljyńym dep qoiyp qalady, eriksiz jymiǵan bolyp otyrasyń.
Sultan Li munyń hal-jaǵdaiyn surap, kún raiyn, qala jańalyqtaryn aityp biraz otyrdy da, tótesine kóshti:
«Sózdiń qysqasy, Erimbet myrza, úsh jasar ulyńyzdy siz jalǵyz ózińiz baǵa almaisyz. Qatynyńyz joq. Ekinshi ret úilenbedińiz. Sheshesiz ósken balanyń psihologiiasy durys qalyptaspaidy. Balany Qoǵamdyq úige ótkizemiz».
Erimbettiń júregi sý ete qaldy.
«Joq, – dedi daýsy qarlyǵyp, – ol múmkin emes. Bermeimin, ótkizbeimin balamdy».
«Sizdiń bermeimin degenińizge zań kóne me? – dedi Sultan Li áldebir papkalardy aqtarystyryp jatyp. – Zań bala jaǵynda. Qoǵamdyq tárbie úiinde ósedi, aptasyna bir ret kelip, alty saǵat júzdesip ketesiz. Ol úide uldyń barlyq jaǵdaiy jasalady, dárigerler qaraidy, tárbie beredi, balabaqshadan áldeqaida artyq. Sizdiń ústińizden iývenal iýstitsiiadan, balabaqsha tárbieshilerinen shaǵym tústi. Balańyzdy jýyndyrmaityn kórinesiz, baqshaǵa kir bolyp keledi eken…».
«Ony qai tárbieshi aityp otyr, – dedi Erimbet myna jalaǵa kúiip kete jazdap. – Kúnde jýyndyram balamdy, qudaiǵa shúkir, úide vanna bar, sý bar. Jatarda mindetti túrde shomyldyramyn. Tekserem deseńizder, múmkindikterińiz bar ǵoi, áitpese úige videokamera qoiyńdar, bárin kórip otyrasyńdar».
«Másele kamerada emes, – dedi jas jandarm suq saýsaǵyn shoshaityp. – Másele túsken shaǵymda. Tárbieshi men iýstitsiia beker jazbaidy ǵoi. Qysqasy, Erimbet myrza, óz qolyńyzben, óz erkińizben aryz jazǵanyńyz durys, úsh jasar balamdy Qoǵamdyq úige alyńdar dep. Sol durys bolady, sonda aptasyna bir ret alty saǵat balańyzdy kóre alatyn bolasyz. Olai etpeseńiz, onda jandermeriia, iývenal iýstitsiia jáne balabaqsha ókilderi bar, bári qol qoiǵan akt jasaimyz, sol qujat negizinde sot sheshim shyǵarady da, balańyzdan ákelik quqyńyzdy aiyrady. Sóitip, aqyr aiaǵynda Qoǵamdyq úide tárbielengen balańyzdy eshqashan kóre almaityn bolasyz».
Erimbet shydamai ornynan turyp ketti:
«Sot meniń ákelik quqymdy aiyrady eken dep qalai senimdi aitasyz, aiyrmaidy olar».
«Otyryńyz, otyryńyz. Zań solai, Erimbet myrza. Sizdiń jaǵdaiyńyzda tipti ońai. Zań, aittym ǵoi, bala jaǵynda. «Ata-ana jáne bala» kodeksinde birneshe bap bar, solardyń arqaýymen, qai jaǵynan bolsyn, sizdi ákelik quqyńyzdan aiyra alady. Solai. Balanyń sheshesi joq, osy sebeptiń ózimen-aq zań balany tartyp ala alady».
«Ol zańdy kim jasaǵan, kim shyǵarǵan?» Býyny bosap ketken Erimbet oryndyqqa sylq etip otyryp qalǵanyn ózi de ańdamady.
«Korporatsiia parlamenti. Sondyqtan sizdiń balańyzdyń quqy, qai jaǵynan bolsyn, qorǵalǵan» dedi Sultan jandarm basyn kegjitip.
Erimbet aýzynyń qurǵap ketkenin sezdi, áitse de, qolyn jaiyp shapshań sóilei jóneldi:
«Áý, ainalaiyndar-aý, áýeli balamnyń ózinen surasańyzdarshy, kimmen turǵysy keledi, jatarda shomyla ma, ákesi ystyq taǵam ázirlep bere me, bárin asyqpai surasańdarshy ózinen. Ol – es bilip qalǵan, eresektershe sóileitin bala».
«Zań balanyń pikirin suramaidy, Erimbet myrza, kámeletke tolǵansha balanyń pikiri esepke alynbaidy. Senbeseńiz, álgi kodeksti bastan-aiaq oqyp shyǵyńyz».
«Balabaqshanyń qai tárbieshisi ol shaǵym túsirip júrgen? Aty-jónin bilýge bola ma?»
«Keiin kórsetemiz shaǵymdy».
«Iapyr-aý, ol jerdegi tárbieshiler kórip júr ǵoi qandai adam ekenimdi. Men araq ishpeimin, nasha shekpeimin, beisaýat júrisim joq, kúmándi esepte joqpyn, bárin biledi ǵoi el. Ciz de bilesiz, Li myrza».
«Bul aityp otyrǵanyńyz eski zamandaǵy áńgime, Erimbet myrza. – dedi Sultan jandarm qorabynan bir sigaret sýyryp alyp, onysyn fúý dep úrlep qoiyp oń ezýine qystyryp jatyp. – Qazir, aittym ǵoi, zań qatal, ata-ananyń bireýi ómirde joq bolsa, nemese tipti uzaq aýyryp, tósek tartyp jatyp qalsa, iývenal iýstitsiia balańyzdy zań talabyna qarap sotqa berip, sot sheshimimen Qoǵamdyq tárbie úiine ótkizip jibere alady. Siz qai jaǵynan da sai kelip tursyz. Onyń ústine shaǵym túsip otyr. Meniń sizge aitar aqyl-keńesim: óz erkińizben aryz jazyńyz Qoǵamdyq tárbie úiine ótkizýge. Esesine balańyzdy jetisine bir ret kórip turasyz. Al sot sheshimimen bala tartyp alynsa, onda jylyna bir-aq ret qana kóre alatyn bolasyz. Oilanyńyz».
«Oilanatyn eshteńe joq. Aryz jazbaimyn».
«Sodan soń… sodan soń balańyzdyń, Qoǵamdyq tárbie úiinde ósse, keleshegi de zor bolady ǵoi. Tárbie úii barlyq shyǵyndy óz moinyna alady. Iship-jem, kiim-keshek, tórt ýaq tamaq, balańyzdyń óz qalaýy boiynsha, túrli sport sektsiiasy, mýzyka, óner úiirmeleri, taǵy basqa. Myqty mamandar tárbie beredi. Sabaq oqityn muǵalimniń kúllisi úzdik. Qoǵamdyq tárbie úiinen shyqqan túlektiń bári arnaýly joǵarǵy mektepterge túsedi. Keleshektegi ómir ornyn belgileý úshin Korporatsiia úzdik oqyǵan shákirtterge mol qarjy bóledi. Al ózińizdiń tárbieńizdegi ol balanyń bolashaǵy ne bolady? Aityńyzshy, joq qoi keleshegi!..».
«Keleshegin kóre jatarmyz. Biraq men balamnyń tárbiesin Korporatsiiaǵa berip qoia almaimyn».
«Korporatsiianyń nesi jaman?»
«Qoǵam tárbiesi úiinen shyqqan bala meniń balam bolmaidy, ol belgili ǵoi. Korporatsiianyń qyzmetkeri bolady da shyǵady. Ómir boiy korporatsiianyń quly bolyp ótedi».
«Ondai jalaly sóz aitpańyz. Mundai sózderińiz úshin zań aldynda jaýap beresiz».
Erimbet úndemei qaldy. Tómen qarap, sol qolymen iegin sipalap qoidy.
«Qalai bolsa da, men balamdy bere almaimyn, – dedi birazdan soń. – Erikti túrde de, májbúrlese de».
«Zań májbúrlese, qaida barasyz, – dedi Li ashy jymiyp. – Al bermedińiz deiik, ol balanyń kúni ne bolady er jetkende? Myna zamanda ol bala biorobottan da tómen deńgeide kún keshedi dep qoryqpaisyz ba?»
Erimbettyń júregi sýyp ketti.
«Ómir boiy jumyssyz júretini óz aldyna. Jumyssyzdarǵa Korporatsiia bóletin járdemaqydan da, meditsina kómeginen de, zań oryndary járdeminen de tys qalýy yqtimal. Qysqasyn aitqanda, qoǵamǵa qajeti shamaly adam bolýy ábden múmkin».
«Qoǵam degenimiz sonda Korporatsiia ǵana bolyp tur ma?»
«Árine. Siz, máselen, qaida jumys isteisiz?»
«Men úide otyryp aýdarma jasaimyn. Tapsyrys boiynsha. Ony siz jaqsy bilesiz ǵoi».
«Sol aýdarmany sizge jasatyp otyrǵan tapsyrýshylar da Korporatsiiaǵa qyzmet etedi ǵoi, Korporatsiia bólimderinen aqsha alady. Ainalyp kelgende bárińdi asyrap otyrǵan Korporatsiia ǵoi».
«Júie solai bolsa, ne istei alamyz…».
«Mine, mine. Jónge keldińiz, Erimbet myrza. Júie solai. Endeshe biz balańyzdyń keleshegin oilap, sol júiege engizýimiz kerek, áitpese ol balada bolashaq bolmaitynyn sezip otyrsyz. Jas kezinen keleshegin elestete almasa, ómirde ornyn taba almasa, ol bala keiin depressiiaǵa túsedi, qusa bolyp ótedi».
«Adamnyń ómirdegi ornyn Korporatsiia belgilei me eken?» – dedi Erimbet mysqylmen.
«Álbette. Er jetken soń rezervatsiiada úielep jatqan, úisiz, kúisiz júrgen, kúnin bir ýaq tamaq ishý armanymen ótkizgen jurttyń qataryn toltyrady. Solai, Erimbet myrza. Men sizge jaqsylyq oilap otyrmyn ulyńyzdyń keleshegi kemel bolsyn dep».
«Joq. Qalai bolsa da, men kóne almaimyn bul ozbyrlyqqa».
«Abailap sóileńiz, myrza. Kimdi ozbyr dep tursyz? Men zań talabyn túsindirdim sizge. – Sodan soń shegir kózin syǵyraityp buǵan biraz qarap otyrdy. – Jaqsy, – dedi artynsha. – Eskertýin eskerttim. Bul tarapta basqa jol joq, ne ózińiz ótinish beresiz, nemese zań organdarynyń ókilderi akt jasap, sonyń negizinde sot sheshimi shyqqan soń biz balany sizden alyp, Qoǵamdyq tárbie úiine ótkizemiz. Oilanýǵa úsh kún mursat bereiin. Saý bolyńyz. Bir nárseni eskerińiz: balańyz aldaǵy ómirde biorobottan da tómen satyda turmasyn. Sizdiń pikirińiz, qarsylyǵyńyz eshteńe sheshpeidi, ony jaqsy bilýińiz kerek».
***
«Erimbet, Ereke, – dep edi sol kúni keshkisin qairan Haýa kúieýiniń jelke tusynan kelip, demi qulaq túbin sharpyp, qos iininen qapsyra qushaqtap, – Ereke, búgin saǵan aitar eki jańalyǵym bar: biri jaman, biri jaqsy. Qaisysynan bastaiyn?»
«Dál ertektegidei boldy ǵoi myna sóziń, – dedi Erimbet kúlimsirep. – Árine, jaqsysynan bastamai ma dáiim».
«Onda… onda aitaiyn. Biraq senbeisiń-aý».
«Nege? Saǵan senbegen kezim boldy ma?»
«Qýanar ma ediń?»
«Oý, áýeli aitsańshy, shyraǵym».
«Aiaǵym aýyr eken, Ereke» dep Haýa qabyrǵadaǵy noqatty basyp qaldy. Jarq etip samala nur tóbege tutas jaiylyp baryp, mol jaryq tústi.
«Túsinbedim…».
«Túsinip tursyń bárin, otaǵasy. Men kóterippin».
«Qoishy, – dep Erimbet eńsesin jazyp, moinyn buryp báibishesiniń qara tory ajarly júzine qaraǵan. Senbegeni kózinen kórinip tur. – On bes jyl boiy dárigerler qaqsap, «kótere almaisyń» dep úkim shyǵarǵany qaida?..».
«Bilesiń ǵoi, Ereke, – dedi Haýa qarsydaǵy kresloǵa tize búgip. – Men biohaker bolyp biraz jumys ta istedim ǵoi. Biotehnikanyń qazirgi zamanǵy jańalyqtaryn zertteýmen ainalysatyn biotehnolog mamandardyń eńbegin laboratoriiada qoldanyp, sapyrylystyryp júrip, ózgeshe bir tásildi baiqap, sol tásildiń kómegimen dármek jasap, onyń analyq bezderdiń jumysyn kúsheitetin qabileti bar ekenine kóz jetkizdim… Ómir boiǵy armanym bir qyzyl shaqa, shiki ókpe kórý emes pe edi. Alty ai boldy sony iship júrgenime. Qudanyń qudyreti, sol dármektiń shipasy boldy ma, sáýlemen qarattym búgin, ras eken».
«Neshe ailyq?» dedi Erimbet Haýanyń moiyldai qara kózine tesile qarap.
«Eki ailyq».
«Apyrai, á, – Erimbet ornynan turyp ketti. – Ái, Haýa, ái, seniń mynaýyń, ras, kúshti jańalyq eken. Kútpegen nárse. Degenmen… degenmen kóz kórmei turǵan soń kóńil senbei me, qalai…».
Haýa únsiz ǵana kúldi.
«Iá, ózimniń de kóńilim tolyq senbei turǵan siiaqty».
«Jańalyǵyń ǵajap eken! – dedi Erimbet qos qolyn bir-birine ýqalap. – Onda keshki asyńdy ázirlep jiber» dedi sodan soń áielin kórse, asqazany syzdai qalatyn ejelgi ádetimen.
Sút pisirim ýaqyt ótpei Haýa displei-tabaǵa áldeneni qýyryp, dastarhanǵa qoia berdi.
«Erekem-aý, sen qýanyp kettiń be, álde qiialdap kettiń be, ekinshi jańalyǵymdy suramadyń ǵoi?» dedi Haýa býyn burqyratyp ystyq sháiin quiyp otyryp.
«Qashanǵydai iisi joq, biraq dámi ózgeshe eken, – dedi Erimbet qýyrdaqtyń bir qasyǵyn aýzyna salyp jiberip. – Ne taǵam bul? Taǵy sintez be?»
«Otaǵasy-aý, qazir sintezsiz taǵam taba alasyń ba ózi?»
«Ziian emes pe, áiteýir?»
«Ziian emes. Ushynyp qalarsyń, jiirkenbei jeshi, ainalaiyn. Baiaǵy zamandaǵydai baǵlannyń etin qaidan taýyp bere qoiaiyn. Barymen bazar deshi».
«Iá, sonymen jaǵymsyz jańalyǵyńdy aita ǵoi. Qulaǵym sende».
«Dese de… keiinirek aitaiyn, tamaq sińsin, as batsyn».
«E, jaraidy».
«Qystyń ortasynda kún ysyp ketti, 26 gradýs ystyq, jazda ne bolamyz?» – dedi Haýa.
«Aitpa».
Ekeýi árneniń basyn bir shalyp, shúńkildese áńgime-dúkendetip keshki astaryn iship alyp, toq basaiyq dep parkkke shyqty.
Erimbet kóńildi.
«Ereke, sen er jigitsiń ǵoi, – dep bastady sózin Haýa parktiń tastaq, keń, dańǵyl jolyna túskende. – jas kúnińnen qairatty, aqyldy, alǵyr ediń ǵoi. Qý tirshilik qos búiirden qysyp, qarala aýzyn qara sanǵa salǵanda qajymai kele jatqan keń qursaq arystanym».
«Pai-pai-pai-ai! Ái, shyraǵym, oraǵytpai aita ber» dep kúldi Erimbet.
«Baiaǵy, jaýgershilik zamanda atalarymyz aitqan eken ǵoi, «qatyn – jolda, bala – belde» dep. Ol zamanda da tirshilik etý ońai bolmaǵan ǵoi. Tirshilik degen shirkin taýsylmaityn kúres qoi. Óziń taýsylarsyń, ómiriń túgesiler, biraq seniń jolyńdy jalǵaityn, seniń saltyńdy ustaityn urpaǵyń bolsa, ólmeýsiregen úmit óshpeidi ǵoi. Sol úmit qoi adamzatty jetelep, jetektep kele jatqan. Sondyqtan er-azamatqa qyryq jas degen ne, táiiri. Qamyqpai, qajymai, erteńge senim artyp, aiańdap, órlei berý kerek. Sen, Ereke, maǵan jolyqpai turǵanda da ótkir, ójet jigit ediń, anaý-mynaýǵa muqala qoimaisyń».
«Attyń basyn jiberdiń-aý, báibishe. Aitshy endi, ákesiniń ólgenin de estirtedi» dedi Erimbet júrisin toqtatpai, degenmen áldeqaidan paida bolǵan qobaljý sezimi tula boiyn shymshymdap alyp bara jatty.
Haýa sál únsiz kele jatty da, asyqpai jaýap qatty:
«Dárigerler maǵan leikemiia degen diagnoz qoidy. Onyń taǵy aýyr túri eken. Em qabyldarmyn, dese de, kópke uzamaityn sekildimin».
«Ne deid?! – Erimbet kilt toqtady. – Ol shirkinder aita beredi, – dedi ile-shala. – Ár jerge qaralý kerek qoi. Sońǵy diagnoz basqa bolyp shyǵýy ábden múmkin».
Haýa Erimbettiń qoltyǵynan alyp, júreiik degendei ikemdep alǵa qadam basty.
«Bárinen buryn olar maǵan mynandai shart qoiyp otyr. Qazirgi zaman apparattary leikemiiany emdeýge jaraidy deidi. Úsh aida belgili bolady, emdelip jatqan adamdar bar kórinedi».
«Qandai shart?»
«Aýyr dári, lazerli sáýle engen soń aǵzada ózgeris bolýy múmkin deidi, sonda jatyrdaǵy bala ólip ketedi eken».
«Endi?»
«Balany aldyryp tastaý kerek dep otyr úzildi-kesildi».
Erimbet qapelimde ańyryp qaldy. Sodan soń jótkirindi. Tamaǵyn qyrnady.
«Aldyryp tasta. Seniń ómiriń qymbat. Bas aman bolsa, bala berer taǵy da».
Haýa úndemedi. Ekeýi biraz únsiz júrdi. Parktiń túbine deiin baryp qalypty. Burylyp tastaq jolmen baiaý basyp keri júrdi.
«Bilesiń ǵoi, Erimbet, men sheshesiz óstim. Ana mahabbaty degendi sezinbei kelgen adammyn. Qalai ajaldan aman qalǵanymdy da bilesiń. Bir kezdegi elimizdiń astanasynda joiqyn jer silkinisi boldy ǵoi. Aýyr zilzaladan qanshama úi qirap, qanshama adam opat boldy. Bizdiń baspana kirpishten qalanǵan, ústinde beton plitalar jabylǵan, úlken, jer úi bolypty. Sonyń ózi qara jer týlaǵanda burysh-buryshy, dódegesi mort ketip, sýyrylyp túsken aýyr plitalar sheshem baiǵusty basyp qalypty. Sonda bar-joǵy jiyrma úshtegi kelinshek. Zilzaladan keiin qutqarýshylar úiindilerdi arshyp, qulaǵan, qaýsaǵan úi-úidi tintip, shalajansar jatsa da, «tiri adam bar ma?» dep qarap kele jatqanda bireýi tar qýystan adamnyń denesin kórip, «tiri me, joq pa?» dep qolyn salyp jiberse, bir kelinshek jatyr deidi, denesi sýyp ketken. Áitkenmen eki jaqtap súimen salyp, plitany syrǵyta iterip, máiitti kórse, jatysy ersi deidi. Sájdege jyǵylǵandai tizerlep, mańdaiyn jerge qoiǵan máiittiń eki qoly eki búiirin jaýyp turǵan. Qulaǵan plita bas súiegin janshyp, omyrtqasyn úzip jibergen sekildi. «Qoi, óler adam óldi, ýaqyt tyǵyz, tirilerdi taýyp alaiyq» dep qutqarýshylar aýyr plitany eppen jatqyzyp, ary qarai ketip qalady. Áitkenmen, álgi top ishindegi bir jigit eki oily bolyp, álde áýestik bar, álde basqa piǵylmen, álde júregi sezdi, kim biledi, qalai bolsa da, qudyrettiń kúshimen qaita oralyp, ólgen kelinshektiń qasyna kelipti. Tizerlep otyra qalyp, qýysqa basyn suǵyp, búk túsip jatqan máiittiń qatyp qalǵan shyntaǵynyń tusynan qolyn salyp jiberip tinte bastaidy. Kenet qobaljyi entigip, qýystan basyn, qolyn shyǵaryp, áýdemjer ketip qalǵan topqa aiǵai salypty, «ái, qaityńdar, munda sábi bala bar» dep. Qutqarýshy top úige kelip, máiittiń ústindegi plitany alyp, synyq pen úiindini tazalap, arshyp alsa, tizerlei búk túsip jatqan máiittiń qoinynda, dál kindiginiń astynda jatyr deidi. Oralǵan, qundaqtalǵan qalpynda. Sóitip, álgi jas kelinshek balam aman qalsyn dep ózin qurban qylypty. Úi qulaǵanda búk túsip, tizerlep, balany baýyryna alyp jata qalǵan ǵoi. Jigitter náresteni qolǵa alǵanda pysyldap uiyqtap jatyr deidi».
«Sol bala sensiń…».
«Iá, sol bala men ekenmin, Erimbet».
«E, bilem ǵoi, sen bul jaitty eske alǵandy unata bermeitin ediń ǵoi».
«Eske alyp otyrǵanym… Eske alyp otyrǵanym, sheshesiz óssem de, ana mahabbatyn sezinbei kelsem de, meni jaryq dúniege ákelgen anamnyń osy qairatyn, ózin qurban etip, balany aman alyp qalǵan eleýsiz ǵana erligin, jer týlaǵan sátte saspai, sasqalaqtamai, «balam aman qalsyn» dep janushyra tapqan amalyn kóz aldyma elestettim ǵoi. Talai márte. Ananyń balaǵa degen seziminiń kúshtiligine tánti bolyp, tamaǵyma óksik tyǵylyp, kózime jas kelip, táleiime qairan qalýshy edim. Qudanyń qudyreti. Kózin kórmesem de, beishara anam ómir boiy maǵan ideal bolyp keldi. Qarap tursam, ana degen ómir berýshi, tirshilikti jalǵastyrýshy jan ǵoi. Ana bolý ózińniń qalaýyńdy qurban etip, sol balaǵa bárin berip, ómirińdi soǵan arnaý eken ǵoi. Meniń sheshem ómirin meni baǵyp-qaǵýǵa arnai almasa da, ózin qurban etip janymdy aman alyp qaldy. «Onyń erligin istei alam ba, meni ómirge ákelgen sol sheshemdei bola alam ba?» dep ómir boiy oilanyp kelippin. Mine, otyzdyń beseýinen astym, áli sol saýalyma jaýap taba almappyn».
«Qysqasy…».
«Qysqasy, men osy eki-úsh kún ábden oilanyp, aldyrmaýǵa bekindim. Qudyret bizge jan iesin syilady, ony men ómirge ákelýge mindettimin. Dárigerler ne dese, o desin…».
«Ne dep tursyń sen?! Óziń jaman aýrýǵa kezigip tursań da, balany ómirge ákelmeksiń be? Jyndysyń ba sen?! Kisi áýeli ózin oilaý kerek, al seniki ne? Ólem degen sóziń be bul? Aldymen óziń jaqsylap emdelip alshy, qazirgi zamanda leikemiia jazylmaityn dert emes qoi. Dárigerler bala dáriniń ýyna shydamai ólip ketedi dese, aldyryp tasta. Qylmys emes qoi ol. Qudai denge saýlyq berse, bala ákelersiń taǵy. Sen, Haýa, bulai syńar ezýlegenińdi qoi!».
«Saǵan bala kerek emes pe?» – dedi Haýa Erimbetke qarap.
«Seniń basyńdy jutyp ómirge kelgen bala kerek emes. Sen, qiiali qatyn, bul nietińnen qait. Ne dep basty qatyryp tursyń?».
Haýa únsiz kúldi.
«Ereke, ashýyńdy bas».
«Baspaimyn. Endi bul sózińdi estimeitin bolaiyn».
«Maqul» dedi Haýa jymiyp.
Ekeýi endi parkti únsiz aralai bastady. Bie saýym ýaqyttan soń orta boily, dóńgelek júzdi, etjeńdi kúieýiniń jyp-jyly qolynan ustaǵan Haýa taǵy sóilep ketti:
«Ereke, aǵaiyny joq, jalǵyz jigit, eshteńesi joq, salt jigit degendi elemei, ákemniń qarsy bolǵanyna qaramai, etegińnen ustap edim. Qatelespedim. Ushpaqqa shyqpasaq ta, senimen baqytty ǵumyr keshtim dep oilaimyn. Úlde men búldege malynbadym, elitaǵa uqsap áýedegi dron-úide turmadym, eko-taǵam jemedim, biraq adamnyń bul dúniedegi bar ańsary sol ma? Árine, joq. Saǵan ókpem joq, Ereke. Jas kezińdegi keibir qylyqtaryńdy da keshirdim. Meni jylatqan kúnderińdi de keshirdim. Sol kezde-aq keshirgenmin, óziń bilesiń. Keshire alsaq, boiymyz jeńileiip qalady ǵoi, júregimiz tazaryp qalady ǵoi. Al sábidi dúniege ákelý kerek. Ózi bergen qudyret ózi jetkizer. «Ittiń iesi bolsa, bóriniń táńirisi bar» degen. Mańdaiyna jazylǵan ǵumyry da bar shyǵar».
***
Úreili úsh kúnnen keiin uiqysy buzylyp, asqa tábeti joǵalǵan, saly sýǵa ketip, eńsesi túsken Erimbet taǵy da mahalla jandermeriiasyna keldi. Li jandarm ornynan turyp, jymiyp qarsy aldy.
«Iá, Erimbet myrza, kóńil kúiińiz qalai?»
«Bizde qandai kóńil kúi bolýshy edi, álde ádeii suraisyz ba? Úsh tún uiyqtamai shyqtym. Samai shashym aǵaryp ketipti osy úsh túnde. Kisiniń janyn alarda ázireiil bulai qinamas».
«Keshirim suraimyn, Erimbet myrza. Artynan oilasam, rasynda da sizge aýyrlaý shart qoiyppyn. Artyqtaý ketippin, keshirim etińiz».
Erimbet basyn kóterip, kózine týra qarap, jandarmdy tanymai qaldy. Osydan úsh kún burynǵy Sultan emes, sózi maida, minezi jumsaq. «Iapyr-aý, bul bále taǵy ne oilap tapty eken, artyna saqtaǵan syry bar ma, álde tóbeden tastap jiberer zili bar ma?» dep oilady Erimbet.
«Ǵafý etińiz. Sizden bir nárse surasam bola ma?» – dedi Sultan Li.
«Surańyz».
«Áielińizdiń aty-jóni kim edi?»
«Haýa».
«Tolyq aty-jóni?»
«Haýa Ermuratqyzy».
«Ol kisi úshinshi jer-jahan soǵysynda osy megapolistiń túbindegi NN gettoda kim bolyp istep edi?»
«Meiirbike boldy-aý, bilýimshe».
«Qaitys bolǵanyna eki jyl boldy, iá?»
«Iá».
«Men ótinish jazyp komitettiń arhivinen osy gettoǵa qatysty birtalai qujattardyń kóshirmesin aldym. – dedi Sultan túregep turǵan qalpy ústeliniń tartpasynan jýan-jýan birneshe papkany sýyryp alyp jatyp. – Keshe ǵana qolyma tidi. Haýa Ermuratqyzy týraly da suraý jasatqan edim. Baǵyma qarai, ol kisiniń jeke isi sary maidai saqtaýly tur eken».
«Báibishemniń dúnieden ótkenine eki jyl. – dedi Erimbet edenge qarap otyryp qajyǵan, sharshańqy únmen. – Balamyzdyń sot sheshimimen Korporatsiiaǵa, oi, álgi… Qoǵam úiine tárbiege alynýyna onyń esh qatysy joq qoi. Qaita, kózi tiri bolǵanda ol beishara bul qiianatqa tózbes edi». «Joq, men basqa másele boiynsha habarlasyp edim, Ereke».
«Ereke?.. Myna bala qazaq dástúrimen «Erekege» kóshti, bir tyqyr taianyp tur-aý» dep oilady Erimbet.
«Haýa jeńgemiz gettoǵa qamalǵan, sonda rezervatsiiada ómir súrgen biraz adammen bailanysta bolypty» dedi Li.
Ornyna otyryp, ústel ústindegi áldebir jýan, sur papkany alyp aqtara bastady:
«Mine, fotosýreti de bar eken apaidyń. Orynsyzdaý bolsa da, sizge bir suraq qoiaiynshy, jeńgemiz neden qaitys boldy?»
«Jaman aýrýdan».
«Odan emdelýge bolmady ma eken, qazirgi meditsinada neshe túrli ádis bar, jańa apparattar bar degendei…».
«Árine, bolar edi, biraq ol ulymyzdyń dúniege kelgenin qalady. Uldy dúniege keltirmese, tehnologiianyń túr-túri bar, emdeimiz, depti dárigerler. Haýa biraq ol joldan bas tartty».
Sultan Li ornynan turyp ketti. Jasyl kózi jalt etip, óńi kúreńitip birer sát turdy.
«Ǵajap, ǵajap! Ol kisi osyndai sheshim qabyldady ma?!»
Erimbet Lidiń júzine «osynyń esi durys pa?» degendei ańyraiyp bir qarady da qoidy. Jaýap bergisi kelmedi.
«Mundai da bolady eken-aý!..».
«Qalai dese bolady, – dedi Erimbet aýyr kúrsinip. – Dárigerler: «ekiniń biri» dep shart qoiǵanda Haýa: «Sábidi dúniege ákelemin» dep sheshim qabyldady. Urystym «esiń durys pa?» dep. «Qoisańshy, balanyń qylyǵyn istemei» dep. «Maǵan seniń amandyǵyń kerek, náresteni ákelip, óziń ketip qalsań, ol jetimge qalai qaraimyn men» dep. «Erimbet, – dedi sonda ol. – Erimbet, men ishtegi baladan bas tartyp, jaman aýrýdan qutylsam dep qansha emdelsem de, odan qulantaza jazylyp ketetinime eshkim kepil bola almaidy. Ol – bir. Ekinshi, emdelip shyqtym deiin, jaqsy, sodan keiin bala kótere alam ba, joq pa, taǵy kepildik joq. Bir márte bala bergen qudyret ekinshi ret bere me, moiynǵa burshaq salyp, zar ilep tilep alǵan balany aldyrtyp tastasam? Balasyz ótken ǵumyr baqytty ǵumyr dep aita almas edim óz basym. Onyń ústine ishtegi sharana – ul eken, Erimbet. Soǵystan keiin seldirep qalǵan biz sekildi azǵana jurt jer betinen quryp ketpesin desek, bizge ul bala kerek. Urpaq kerek. Atyń óshkir jahan soǵysynan soń órtten keiingi jas butadai seldirep qaldyq. Jurtymyz jer betinen kóshpesin desek…». «Haýa», – dedim men shydai almai, «basymyz jas, qartaiyp turǵanymyz joq, birdeńesi bolar, sodan soń… kim aitty saǵan urpaqsyz ómir – baqytsyz ómir dep. Múldem olai emes». «Ol sózińniń de jany bar shyǵar, – dedi Haýa, – biraq meniń jaǵdaiymda ózimdi qurban qylǵanym – eń durys sheshim. Jaman aýrýymen tor tastap ajal shirkin báribir qoimaiyn dep tur. Meni tańdap tur ol. Qazir quryqtan qutylsam, erteń qylsha moiynǵa sart etkizip qaita salýy múmkin. Tańdaǵany men ekenmin, alsa, alsyn, solai-aq bolsyn… Taǵdyr degen osy emes pe, Erimbet. Keshegi alapat soǵysta qaza tapqan bozdaqtardan, rezervatsiiada ashtyqtan ólgen jas balalardan janym artyq pa, basym ardaqty ma. Jazmyshtan ozmysh joq. Muny… sanam túisinip, júregim sezip tur. Tula boiymmen sezemin. Biraq júregimde qorqynysh joq. Úrei joq. Bilemin, qudyrettiń ózi taǵdyrdy syzyp beredi. Biz onyń syryn uǵa almaspyz. Aqyrettiń bary ras bolsa, tańda mahsharda júzdesermiz. Súremiz birge sonda. Bir ǵana átteń-ai bar, ol – ulymnyń jetim ósýi, anasyz ósýi. Oǵan ne shara bar bizde, ne istei alamyz? Eshteńe. Ol da jazmysh shyǵar. Reti kelse, saliqaly bireý jolyqsa, sheshe ornyna sheshe tabarsyń… Reti kelmese, ulymdy eshkimge jáýteńdetpei ósirersiń, Ereke. Men saǵan senemin, arystanym. Seniń óńiń sýyq bolǵanymen meiirim uialaǵan, jyly júregiń bar, balajansyń, meniń ornymdy joqtatpai ósirersiń. Ómir shirkin – máńgilik emes qoi, talqanyń tez-aq taýsylady… Men de soǵysty, lagerdi, ashtyqtan shybyndai qyrylǵan eldi kórgen adammyn. Ólimnen qoryqpaimyn. Ólim – alǵansha ǵana úreili. Ólgen soń bizge báribir. Jastyq shaq ótti soǵyspen, soǵystan keiingi taýqymetpen. Endi bala bergende, odan qalai bas tartasyń. Ajal qazir aldy ne, on jyldan keiin aldy ne, báribir emes pe. Máńgi júrmeimiz ǵoi. Taǵdyrdyń sheshimi osy bolsa, moiynmen kóterýimiz kerek. Ómirge urpaq kelse, odan artyq ne baqyt bar, otaǵasy. Meniń sheshimim dep sanama muny, qudyrettiń mańdaiǵa jazǵany dep bil…».
Erimbet sol kezdi kóz aldyna elestetti me, biraz ýaqyt únsiz qaldy.
«…Já, sonymen, qysqasy, Haýa tórt-bes ai ótpei, alty jarym ailyq qyzyl shaqany ómirge ákeldi. Qýanyshynda shek bolmady. Qýanǵany sondai, kóziniń jasy monshaqtap jylai beredi. Bala tapqan soń da dárigerler emdeýge yqylas bildirdi. Men de: «emdelý kerek» dedim. Ol qarsy boldy, «emdi tegis qabyldasam, bala emize almaityn bolam, emshek súti nárestege jaramai qalady» dep. Biraq men jolyn taptym, – qala syrtynda bie bailaityn kisimen kelisip, baǵasy ýdai bolsa da, qazir jylqy baǵý, bie bailaý degen qalyp barady ǵoi, – saýmaldy satyp alyp, shaqalaqtyń aýzyna tamyzyp, eptep-eptep ishkizip, bie sútine úirettik. Oǵan da qýandyq. Óz basym qatty sendim emdelip, jazylyp ketedi dep. Haýa da sondai senimde bolǵan siiaqty edi. Dárigerler de: «oi, qazir leikemiia obyrǵa jatpaidy, nanotehnologiianyń kómegimen jazyp alamyz» dedi. «Tym qurysa, balam qaz basyp júrgeninshe shydai tursam» dedi bir kúni Haýa. Qudai aýzyna saldy ma, aqyry solai boldy. Ulymyz tái-tái basqan kezde tusaýyn kesti de, júregi meiirimge toly, qairan Haýam júrdi de ketti. Ózi aitqandai, ras, jazmyshtan ozmysh joq eken. Joqty bar qylatyn, bardy kól qylatyn nanotehnologiiasy da kómektese almady. Ómir shirkin tátti ǵoi, tiri adam tirshiligin jasaidy eken, artynan solqyldap jylap qalsaq ta, sum dúnie óziniń shyǵyrshyǵyn tartyp, diirmen tasyn ainaldyra jóneldi. Bárinen buryn tili shyǵa bastaǵan ulyma qiyn boldy. Eleńdep anasyn áli kúnge kútýmen júrgenin kórgende júregim ezilip, kókiregim qars aiyrylady. Sábidiń tili, balanyń kúlkisi bárin umyttyrady desek te, qý keýde qońyltaqsyp turady eken… Óstip itshilep súrip jatqanymda sen jaraly qusqa tas atasyń. Tirshiligimniń sáni, ómirimniń máni dep tapqan ulymdy sen sot sheshimimen Korporatsiiaǵa, ái, álgi Qoǵam Tárbiesi úiine ótkizem dep qiǵylyq salasyń. Úýh!.. Odan da meni atyp tastap, máiitimnen attap ótip, tartyp alyp ket jalǵyzymdy. Shyqqyr kózim shyryldatyp áketip bara jatqanyn kórmei-aq qoisyn».
«Ǵafý etińiz, Eraǵa, keshirim suraimyn, at-shapan aiyp meniki. Zań talaby bar, árine, áitkenmen kisimen til tabysa alýymyz da kerek, men sol jaǵyn umytyppyn, keshirim ótinem».
Sultan Li kabinetinde ary-beri oiqastap, arqasyna er batqan attai qaiqańdap biraz júrdi de, sóilep ketti:
«Álbette, men kóp ómir kórgenim joq, aǵasy, degenmen keshegi qandy soǵysta adamzattyń artyq aýzy dep, as iship, aiaq bosatar masyl dep, odan qalsa, «sektanttar» dep bizdiń eldegi keibir áleýmetke rezervatsiia jasaǵanyn bilesiz. Men sol topqa túsken bir áýlettiń úmit kútken balasy edim, jasym sonda altyda eken. Bári kóz aldymda. Jaý bizdi maldan tómen sanap tar aýdandaǵy gettoǵa qamady. Júz myńdap qamady. Getto ishindegi adam tózgisiz tirshilik qandai: ashtyqtan álsiregen jurt, ańyraǵan kempir, kúrsingen shal – bári kóz aldymda. Sheshem dinge qatty berilgen adam edi. Kúndiz-túni erni jybyrlap duǵasyn oqyp jatatyn. Bárinen buryn biz tirshilik etken gettodaǵy balalarǵa qiyn boldy. Ajal aýzynda turǵan balalar, ishinde men de barmyn, álbette, erteńin boljai almasa da, toiyp tamaq ishpegen soń joqtan ózgege jylap, yńyrsyp, úlkenderdiń mazasyn alatyn kórinemiz. Gettodaǵy jaǵdai álgindei bolǵanda, keleshek tipti qarańǵy bolatyn. Ólim lagerine aidalyp ketý qaýpi kúshti ol kezde. Qara júrek dushpanda aiaýshylyq joq. Úlken-kishi demei ajal kamerasyna aidap áketýi op-ońai bolatyn. Sheshem ekeýmiz gettoda bir jyldai turdyq. Bir jyldan keiin asharshylyq bastaldy. Kisi basyna sanap beretin qara sý men qara nan juǵynǵa juq bolmaidy. Kári-qurtań ólimdi qarsy alýǵa daiyndala bastady. Ony men, alty jasar bala, qaidan túsinem, keiin estigen áńgimem ǵoi. Kúnderdiń bir kúninde «getto ishinde súzek bastaldy» degen qaýeset shyǵypty, óitkeni «mundaǵy el ashtyqtan emes, súzekten ólip jatyr» degen sóz taraǵan. Sodan, qoishy, qaladaǵy áskeri ókimettiń pármenimen sanitarlar getto ishine dezinfektsiia jasaýǵa kire bastady. Bul kezde ólim-jitim kóbeigen. Qylyshyn súiretip qys kelip qalǵan shaq. El qazaq tarihyndaǵy 1932 jyldyń genotsidindei basybaily ólimge kesilgenin túsine bastaǵan. Tikenek sym qorshaǵan, syrtynda ásker kúzetken gettonyń ár tusynan kiretin joldary bar edi, sol joldarmen sanitar kólikteri kirip, súzekke qarsy tazalyq bastalyp ketti. Súzek getto syrtyna shyǵyp ketse, áskerge juǵýy, qaladaǵy elge taraýy múmkin. Ókimet osydan qorqady ǵoi. Já, sonymen sanitar qyz-jigitter jii keletin boldy. Betin ǵana tumshalap qoimai, bas-aiaqty tolyq jabatyn arnaýly kiimderin kiip, asai-múseiin qolǵa alǵan sanitarlar santehnika qubyry, jertóle, qoishy, áiteýir qýys-qýys, burysh-buryshty túk qaldyrmai, áldene seýip, pyshyldatyp, ysyldatyp jatatyn. Máiitti mindetti túrde. Buryn kisi «neden óldi eken?» dep máiitti tekserýge áketip jatatyn, endi eshkim jolaǵysy kelmeidi. Tumshalanyp alǵan sanitar qural-jabdyǵyn sailap ákelip, kóbik shashyp máiitti aq qoimaljyńǵa kómip ketedi. Kúnderdiń kúninde aýrý sheshemniń sondai sanitarlardyń bireýimen sóilesip júrgenin baiqadym, tizgin ushymen habarlasyp, álgilerden alǵan azyn-aýlaq azyqty meniń aýzyma ákelip tyǵatyn. Bir kúni tóbemnen jai túsirdi. «Sultan balam, senen jasyryp keldim, endi aitýǵa týra kelip tur, myna aýrý meni almai qoimas, jaǵdaiymyz mynaý, seniń shyn shesheń men emes, basqa, men ógei shesheńmin, seniń óz shesheń qalada turady, seniń soǵan barýyń kerek» dep. Balamyn ǵoi, sózin uǵa qoimasam da, óńin qataityp alǵan sheshemniń sýyq júzine qarap, shar etip jylap jiberdim. «Olai aitpa» dep eńireppin. Sheshem: «Shyndyq osy, altynym, seniń qalaǵa, óz shesheńe barýyń kerek» dep sabyrmen áldeneni túsindirmek bolady. Ony túsine qoiatyn men be, janym alai-túlei bolyp, «sóileme olai» dep baqyra bersem kerek. Sózdiń qysqasy, kónbeitinimdi bilip, álgi sanitar qyzdyń kómegimen maǵan dári berip uiyqtatypty da, máiit tiegen kóliktiń ishine jatqyzyp syrtqa alyp shyǵypty. Oiansam, bir úide jatyrmyn, basymda qaraqat kózi kúlimdep álgi sanitar qyz otyr. Kúlimsirep: «Sultan, oiandyń ba, qoryqpa, qazir qaýipsiz jerdesiń. Jýynyp-shaiynyp al, ystyq tamaq kútip tur» dedi. Qysqasy, men ǵana emes, sanitar bolyp júrgen sol qyzdyń arqasynda, sol qyzdyń kómegimen ondaǵan bala gettodan syrtqa shyǵyppyz, ajal aýzynan qalyppyz. Er jetken soń sol qyzdy – sol apaidy kóp izdedim, taba almadym. Jas bolǵan soń, qolym qysqa bolǵan soń tabylmady. Qazir múmkindigim bar ǵoi, soǵys jyldaryndaǵy arhivti indetip júrip, apaidy taýyp aldym. Túri kóz aldymda, aty-jóni esimde. Iá, ol kisiniń aty – Haýa. Haýa Ermuratqyzy. Taptym-aý degen shaǵymda Haýa apai bul dúnieden ótip ketipti. Biraq jaqsylyǵyn tiri turǵanymda umytam ba. Ol kisiniń jalǵyz ulyn «aryz tústi» dep Qoǵam úiine óz qolymmen ótkizem be. Eraǵa, men programmaǵa bailanǵan biorobot emespin ǵoi, men de júregi bar, sezimi bar adammyn. Aryzdy jolyn taýyp japtyrarmyn, alańdamańyz. Burynǵysha tirshilik ete berińiz».
Sultan Li daýsy qarlyǵyp, ara-arasynda jótkirinip, munyń kózine qaramai áńgimesin aityp shyqqan edi. Erimbet jaýap bermedi. Myna oqiǵanyń basqa arnaǵa túsip ketkenine sener-senbesin bilmei, airan-asyr bolyp otyr.
«Tek uldy balabaqshadan shyǵaryp alyńyz. – dedi Sultan baiaý únmen, oryndyǵyna otyryp jatyp. – Ol jaqqa barmai-aq qoisyn. Iývenal qyzmetkerleriniń kózine túsirmeńiz. Men bul jerde uzaq otyrmaýym da múmkin. Yńǵaiy kelse, birer jylda qonys aýdarǵanyńyz da durys shyǵar. Zańnyń aty – zań, olardyń talabymen talasa almaimyz ǵoi».
Erimbet qatty sharshaǵanyn endi ǵana sezdi. Tula boiymen. Býyn-býyny álsirep qalypty, eki umtylyp ornynan áreń turyp, Li jandarmǵa alǵys aitýdy da umytyp, súiretilip dalaǵa shyǵyp ketti.
