احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرٸ, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەلٸمحان جٷنٸسبەك kaz.tengrinews.kz تٸلشٸسٸنە لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشكەن سوڭ كيريلشە جازىلعان قازاق تٸلٸندەگٸ كٸتاپتاردىڭ تاعدىرى قانداي بولاتىنىن ايتىپ بەردٸ.
"1929 جىلى اراب تٸلٸنەن كيريلل قارپٸنە ٶتكەندە بٸردە-بٸر تۋىندىمىزدى جوعالتقان جوقپىز, وسى جولى دا سولاي بولادى. بٸزدٸڭ جازۋشىلارىمىزدىڭ باستى ەڭبەكتەرٸنٸڭ بارلىعى قايتا باسىپ شىعارىلادى. ولار لاتىن تٸلٸنە قاراماستان جىل سايىن قايتا باسىلىپ شىعارىلاتىن", - دەدٸ ەلٸمحان جٷنٸسبەك.
ونىڭ ايتۋىنشا, لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشكەن سوڭ بارلىق كٸتاپ كٶشٸرٸلٸپ باسىلادى. "ٶزەكتٸ تۋىندىلار عانا قايتا باسىلىپ شىعارىلادى. عىلىمي ەڭبەكتەردٸ ٸزدەگەن ادامدار ونى تاۋىپ, وقيتىن بولادى. ال جالپى قوعامداعىلار بۇل ماتەريالدارعا اسا قىزىعۋشىلىق تانىتپايدى. سٸزدەر بالالارىڭىزعا ەجەلگٸ تٷرٸكتەردٸڭ شىعارمالارىن وقىپ وتىرمايسىزدار عوي?!", - دەيدٸ عالىم.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, عىلىمي كٸتاپتىڭ قاي تٸلدە جازىلعانى ماڭىزدى ەمەس. سەبەبٸ ماماندار ولارعا مەلٸمەت قاجەت بولسا, ونى تابۋدىڭ جولىن بٸلەدٸ.
"قازٸرگٸ ۋاقىتتا بٸزدٸڭ عالىمدار ەجەلگٸ تٷرٸكتەردٸڭ جەنە ورتا عاسىرلارداعى تٷرٸكتەردٸڭ جازۋلارىن زەرتتەپ جاتىر. ول جازۋلاردى قازٸر ەشكٸم قولدانىپ جٷرگەن جوق. سوندىقتان دا عىلىمي ماتەريالداردى تەك سول سالاداعى ماماندار ٸزدەيدٸ. جالپى قوعام ٷشٸن ول ماتەريالدار قىزىق بولادى دەپ ويلامايمىن. قازٸر ماتەريالداردىڭ كٶبٸ كيريلليتساعا اۋدارىلىپ جاتىر. كەرەك بولسا, ادام قاجەتتٸ ماتەريالىن كەز كەلگەن تٸلدە جازىلعان نۇسقاسىن تابا الادى", - دەدٸ ەلٸمحان جٷنٸسبەك.
ەلٸمحان جٷنٸسبەكتٸڭ ايتۋىنشا, قازاقتارعا لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋگە 2-3 جىل جەتەدٸ: "نەگٸزٸندە بۇل قيىن مەسەلە. بالالار 1-سىنىپتان باستاپ لاتىن ەلٸپبيٸن وقىپ, 10-11-سىنىپقا جەتكەن كەزدە عانا بۇل مەسەلە شەشٸلەتٸن شىعار. بارلىعى بٸزدٸڭ كٸتاپتاردى, وقۋ-ەدٸستەمەلٸك قۇرالداردى جەنە مۇعالٸمدەردٸ قالاي دايىندايتىنىمىزعا بايلانىستى بولىپ تۇر. قازٸر قازاقستاندىق مەكتەپتەر اعىلشىن تٸلٸن وقىپ جاتىر, شەكسپير مەن باسقالاردى وقىپ جاتىر. كٸمنٸڭ شاماسى جەتەدٸ جەنە كٸم قىزىعۋشىلىق تانىتادى سول كيريلليتسادا وقيتىن بولادى. "ۆوينا ي ميردى", چەحوۆتى جەنە باسقالارىن دا وقيدى. بۇدان بٸر پروبلەما جاساۋدىڭ قاجەتٸ جوق".
سونداي-اق, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عالىمداردىڭ ەلٸپبيدٸ قالاي قۇرۋ مەن ونداعى ەرەجەلەردٸ ٶزگەرتۋگە قاتىستى بٸر شەشٸمگە كەلگەندەرٸن ايتىپ ٶتتٸ.
"قازٸر لينگۆيستيكادا ەشتەڭەنٸ تٷسٸنبەيتٸندەر جٷزدەگەن نۇسقالارىن ۇسىنىپ جاتىر. قازٸر بايقاۋ جارييالايتىن بولساق, 10 مىڭ ستۋدەنت 10 مىڭ ۇسىنىسىن ايتادى. مۇندا بٸر لينگۆيستيكالىق نەگٸزٸ بار فۋندامەنت بولۋى كەرەك. كٶپشٸلٸگٸ قازاق تٸلٸندە قانشا دىبىستىڭ بار ەكەنٸن دە بٸلمەيدٸ. ياعني, مەنٸڭ ايتقىم كەلگەنٸ كٶبٸ قازاق تٸلٸندەگٸ بايىرعى سٶزدەرگە قاتىستى مورفولوگييالىق, بۋىن جاساۋشى دىبىستارعا قاتىستى ەرەجەلەردٸ بٸلمەيدٸ, بٸراق ٶزدەرٸنٸڭ ەلٸپبيٸن ۇسىنادى. سٸز 100 نۇسقا دەگەندٸ تٷسٸنٸپ وتىرسىزدار ما? سەبەبٸ بارلىعى بٸر ەرٸپتٸ باسقا ەرٸپكە اۋىستىرساق مەسەلە شەشٸلەدٸ دەپ ويلايدى. بٸراق لينگۆيستيكالىق زاڭدىلىقتار, تەورييالار, تەجٸريبە دەگەن بار عوي. سوندىقتان بۇل مەسەلەمەن تٸل ماماندارى اينالىسۋ كەرەك. تٸل ماماندارىنىڭ ٸشٸندە فونەتيكا ماماندارى بار. ەيتپەسە مۇندا بەرٸ تٷسٸنٸكسٸز بولادى", - دەدٸ ەلٸمحان جٷنٸسبەك.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, قازاق سٶزدەرٸن دۇرىس جازۋ ٷشٸن 28 ەرٸپ كەرەك.
"حالىقارالىق تەرميندەر دە بار, ولاردى قالاي جازۋ كەرەكتٸگٸن ويلاستىرۋ قاجەت. مەنٸڭشە, كٶنە قازاق سٶزدەرٸن قالاي جازاتىنىمىز بەن كٸرمە سٶزدەردٸڭ جازىلۋ مەسەلەسٸن بٶلەك قاراستىرۋ كەرەك. ويلاپ تابۋدىڭ قاجەتٸ جوق. رەسەيلٸكتەردٸڭ ٶزدەرٸ لاتىن ەلٸپبيٸندەگٸ تٷرلٸ اتاۋلاردى جازىپ جٷر. مەسەلەنٸڭ شەشٸلۋٸ وڭاي", - دەپ اتاپ ٶتتٸ ول.
سونىمەن قاتار, ەلٸمحان جٷنٸسبەك لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ ٷشٸن قىرۋار قارجى قاجەت ەمەس دەيدٸ. "كٶپ قارجى كەرەك جوق. مۇعالٸمدەر, پوليگرافييا قىزمەتكەرلەرٸ مەن ٶزگە دە مامانداردى دايارلاۋعا عانا قارجى جۇمسالادى. باسقا ەشتەڭە كەرەك ەمەس. مەسەلەن, "اباي جولىن" 100 مىڭ دوللارعا باسىپ شىعارامىز. لاتىن ەلٸپبيٸمەن باسىپ شىعارساق تا, سول 100 مىڭ دوللار جۇمسالادى. مۇندا ەشقانداي ارتىق اقشا جۇمساۋعا بولمايدى. ٶز كەسٸپورىندارىنىڭ اتاۋىن قايتا جازىپ شىعۋعا بيزنەسمەندەردٸڭ ٶزدەرٸ قارجى تابا الادى. كٶشە اتاۋلارىنا كەلسەك - بارلىق كٶشەلەردە تاقتايشالار ٸلٸنٸپ تۇرعان جوق. وسىعان ميللياردتاعان قارجى كەتەدٸ دەپ ويلايسىز با? دەگەنمەن كەز كەلگەن رەفورماعا قارجى كەرەك. بٸراق ميللياردتاعان ەمەس. مەن تٷرلٸ سانداردى ەستٸدٸم. مۇنىڭ بەرٸ ٶزٸن-ٶزٸ الداۋ. قازاق تٸلٸنە رەفورما جاساعىسى كەلمەيتٸن ادام سىلتاۋ تابادى", - دەيدٸ مامان.
سونىمەن قاتار, ول "قازاقستان" سٶزٸ لاتىن ەلٸپبيٸندە قالاي جازىلاتىنىن تٷسٸندٸرٸپ بەردٸ: قازاقستان "Q" ەرپٸ ارقىلى جازىلادى. ورىس تٸلٸندە ق ەرپٸ جوق. ولار قازاقستان سٶزٸن ٶزدٸگٸنشە وقيتىن بولادى. اعىلشىن تٸلٸندە Q ەرپٸ بار. مۇندا Q ەرپٸن قاشان ق ەرپٸ رەتٸندە وقۋ كەرەكتٸگٸ جايىن انىقتاپ الۋ كەرەك.
قازاق تٸلٸ تالاي ٶزگەرٸسكە ۇشىرادى. VII-IX عاسىرلاردا قازاقتار رۋنا جازۋىن پايدالاندى. يسلام دٸنٸ جايىلعاننان كەيٸن اراپ ەرٸپتەرٸ كٸرٸكتٸ. كەيٸن 1929 جىلعى دەيٸن اراب ەرٸپتەرٸ يكەمدەلٸپ, تٶتە جازۋ قولدانىلدى. كەيٸنگٸ 10 جىلدا قازاق تٸلٸن لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋگە تىرىستى, ال 1940 جىلى قازاقستاندا جاپپاي كيريلليتسا قولدانىلا باستادى.
ەسكە سالا كەتەيٸك, وسىعان دەيٸن قازاقستان پرەزيدەنتٸ "بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ" اتتى ماقالاسىندا جىل سوڭىنا دەيٸن لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ جوباسىن دايارلاۋدى ۇسىنعان بولاتىن. "مەكتەپ قابىرعاسىندا بالالارىمىز اعىلشىن تٸلٸن وقىپ, لاتىن ەرٸپتەرٸن ونسىز دا ٷيرەنٸپ جاتىر. سوندىقتان, جاس بۋىن ٷشٸن ەشقانداي قيىندىق, كەدەرگٸلەر بولماق ەمەس", - دەگەن ەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
اتاپ ايتقاندا, نازارباەۆ عالىمدار, فيلولوگتار, لينگۆيستەر مەن تٷرلٸ سالا ماماندارىمەن جىل سوڭىنا دەيٸن ٷسىنىستاردى تالقىلاناتىنىن ايتتى.
