Ahmet Baitursynov atyndaǵy til bilimi institýtynyń qyzmetkeri, filologiia ǵylymdarynyń doktory Álimhan Júnisbek kaz.tengrinews.kz tilshisine latyn álipbiine kóshken soń kirilshe jazylǵan qazaq tilindegi kitaptardyń taǵdyry qandai bolatynyn aityp berdi.
"1929 jyly arab tilinen kirill qarpine ótkende birde-bir týyndymyzdy joǵaltqan joqpyz, osy joly da solai bolady. Bizdiń jazýshylarymyzdyń basty eńbekteriniń barlyǵy qaita basyp shyǵarylady. Olar latyn tiline qaramastan jyl saiyn qaita basylyp shyǵarylatyn", - dedi Álimhan Júnisbek.
Onyń aitýynsha, latyn álipbiine kóshken soń barlyq kitap kóshirilip basylady. "Ózekti týyndylar ǵana qaita basylyp shyǵarylady. Ǵylymi eńbekterdi izdegen adamdar ony taýyp, oqityn bolady. Al jalpy qoǵamdaǵylar bul materialdarǵa asa qyzyǵýshylyq tanytpaidy. Sizder balalaryńyzǵa ejelgi túrikterdiń shyǵarmalaryn oqyp otyrmaisyzdar ǵoi?!", - deidi ǵalym.
Sarapshynyń aitýynsha, ǵylymi kitaptyń qai tilde jazylǵany mańyzdy emes. Sebebi mamandar olarǵa málimet qajet bolsa, ony tabýdyń jolyn biledi.
"Qazirgi ýaqytta bizdiń ǵalymdar ejelgi túrikterdiń jáne orta ǵasyrlardaǵy túrikterdiń jazýlaryn zerttep jatyr. Ol jazýlardy qazir eshkim qoldanyp júrgen joq. Sondyqtan da ǵylymi materialdardy tek sol saladaǵy mamandar izdeidi. Jalpy qoǵam úshin ol materialdar qyzyq bolady dep oilamaimyn. Qazir materialdardyń kóbi kirillitsaǵa aýdarylyp jatyr. Kerek bolsa, adam qajetti materialyn kez kelgen tilde jazylǵan nusqasyn taba alady", - dedi Álimhan Júnisbek.
Álimhan Júnisbektiń aitýynsha, qazaqtarǵa latyn álipbiine kóshýge 2-3 jyl jetedi: "Negizinde bul qiyn másele. Balalar 1-synyptan bastap latyn álipbiin oqyp, 10-11-synypqa jetken kezde ǵana bul másele sheshiletin shyǵar. Barlyǵy bizdiń kitaptardy, oqý-ádistemelik quraldardy jáne muǵalimderdi qalai daiyndaitynymyzǵa bailanysty bolyp tur. Qazir qazaqstandyq mektepter aǵylshyn tilin oqyp jatyr, Shekspir men basqalardy oqyp jatyr. Kimniń shamasy jetedi jáne kim qyzyǵýshylyq tanytady sol kirillitsada oqityn bolady. "Voina i mirdy", Chehovty jáne basqalaryn da oqidy. Budan bir problema jasaýdyń qajeti joq".
Sondai-aq, filologiia ǵylymdarynyń doktory ǵalymdardyń álipbidi qalai qurý men ondaǵy erejelerdi ózgertýge qatysty bir sheshimge kelgenderin aityp ótti.
"Qazir lingvistikada eshteńeni túsinbeitinder júzdegen nusqalaryn usynyp jatyr. Qazir baiqaý jariialaityn bolsaq, 10 myń stýdent 10 myń usynysyn aitady. Munda bir lingvistikalyq negizi bar fýndament bolýy kerek. Kópshiligi qazaq tilinde qansha dybystyń bar ekenin de bilmeidi. Iaǵni, meniń aitqym kelgeni kóbi qazaq tilindegi baiyrǵy sózderge qatysty morfologiialyq, býyn jasaýshy dybystarǵa qatysty erejelerdi bilmeidi, biraq ózderiniń álipbiin usynady. Siz 100 nusqa degendi túsinip otyrsyzdar ma? Sebebi barlyǵy bir áripti basqa áripke aýystyrsaq másele sheshiledi dep oilaidy. Biraq lingvistikalyq zańdylyqtar, teoriialar, tájiribe degen bar ǵoi. Sondyqtan bul máselemen til mamandary ainalysý kerek. Til mamandarynyń ishinde fonetika mamandary bar. Áitpese munda bári túsiniksiz bolady", - dedi Álimhan Júnisbek.
Mamannyń aitýynsha, qazaq sózderin durys jazý úshin 28 árip kerek.
"Halyqaralyq terminder de bar, olardy qalai jazý kerektigin oilastyrý qajet. Menińshe, kóne qazaq sózderin qalai jazatynymyz ben kirme sózderdiń jazylý máselesin bólek qarastyrý kerek. Oilap tabýdyń qajeti joq. Reseilikterdiń ózderi latyn álipbiindegi túrli ataýlardy jazyp júr. Máseleniń sheshilýi ońai", - dep atap ótti ol.
Sonymen qatar, Álimhan Júnisbek latyn álipbiine kóshý úshin qyrýar qarjy qajet emes deidi. "Kóp qarjy kerek joq. Muǵalimder, poligrafiia qyzmetkerleri men ózge de mamandardy daiarlaýǵa ǵana qarjy jumsalady. Basqa eshteńe kerek emes. Máselen, "Abai jolyn" 100 myń dollarǵa basyp shyǵaramyz. Latyn álipbiimen basyp shyǵarsaq ta, sol 100 myń dollar jumsalady. Munda eshqandai artyq aqsha jumsaýǵa bolmaidy. Óz kásiporyndarynyń ataýyn qaita jazyp shyǵýǵa biznesmenderdiń ózderi qarjy taba alady. Kóshe ataýlaryna kelsek - barlyq kóshelerde taqtaishalar ilinip turǵan joq. Osyǵan milliardtaǵan qarjy ketedi dep oilaisyz ba? Degenmen kez kelgen reformaǵa qarjy kerek. Biraq milliardtaǵan emes. Men túrli sandardy estidim. Munyń bári ózin-ózi aldaý. Qazaq tiline reforma jasaǵysy kelmeitin adam syltaý tabady", - deidi maman.
Sonymen qatar, ol "Qazaqstan" sózi latyn álipbiinde qalai jazylatynyn túsindirip berdi: Qazaqstan "Q" árpi arqyly jazylady. Orys tilinde Q árpi joq. Olar Qazaqstan sózin ózdiginshe oqityn bolady. Aǵylshyn tilinde Q árpi bar. Munda Q árpin qashan Q árpi retinde oqý kerektigi jaiyn anyqtap alý kerek.
Qazaq tili talai ózgeriske ushyrady. VII-IX ǵasyrlarda qazaqtar rýna jazýyn paidalandy. Islam dini jaiylǵannan keiin arap áripteri kirikti. Keiin 1929 jylǵy deiin arab áripteri ikemdelip, tóte jazý qoldanyldy. Keiingi 10 jylda qazaq tilin latyn álipbiine kóshýge tyrysty, al 1940 jyly Qazaqstanda jappai kirillitsa qoldanyla bastady.
Eske sala keteiik, osyǵan deiin Qazaqstan Prezidenti "Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý" atty maqalasynda jyl sońyna deiin latyn álipbiine kóshý jobasyn daiarlaýdy usynǵan bolatyn. "Mektep qabyrǵasynda balalarymyz aǵylshyn tilin oqyp, latyn áripterin onsyz da úirenip jatyr. Sondyqtan, jas býyn úshin eshqandai qiyndyq, kedergiler bolmaq emes", - degen edi Memleket basshysy.
Atap aitqanda, Nazarbaev ǵalymdar, filologtar, lingvister men túrli sala mamandarymen jyl sońyna deiin úsynystardy talqylanatynyn aitty.
