پاتسيەنت.
1941 جىل, 28 ناۋرىز. انگلييا جۇرتشىلىعى كەشە عانا كەلگەن كٶكتەمنٸڭ سۇلۋلىعىنا تامسانىپ, ەڭ العاش قارا جەردٸڭ جاتىرىن جارىپ شىققان بەيشەشەكتٸڭ ەرلٸگٸنە مارقايىپ جٷرگەن كٷندەردٸڭ بٸرٸ ەدٸ. بەلكٸم, ولاي ەمەس. سەبەبٸ ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس ەۋروپانىڭ بٸرقاتار ەلدەرٸندە انانى بالادان, بالانى ەكەدەن ايىرىپ ٷلگەرگەن-دٸ. ال, «ەلەم كٷل بولماسا, بٷل بولسىن» دەگەندەي ارناسىنان تاسىپ جاتقان وۋس ٶزەنٸ «بٷگٸن قۇشاعىما كٸمدٸ الار ەكەنمٸن» دەپ باۋىرىن جازىپ, حابارشى رەتٸندە بالا-تولقىندارىن جاعاعا جٸبەرٸپ ەلەك. كەنەت, بالا-تولقىندار وسى ٶزەنگە كٷرتەشەسٸنٸڭ قالتاسىنا تاس تولتىرىپ, ەلۋ توعىز جاسار بٸر ەيەلدٸڭ ٶزٸن-ٶزٸ لاقتىرىپ جٸبەرگەنٸن حابارلادى. بەلكٸم, دەل سول كٷنٸ باۋىرىنا انگلييانىڭ ەڭ مىقتى جازۋشىلارىنىڭ بٸرٸن باسقانى ٷشٸن وۋس ٶزەنٸ قالپاعىن اسپانعا اتىپ قۋانعان بولار. الايدا جۇمىر باستى پەندەلەردٸڭ جٷرەگٸ سىزداپ, جانارلارىنان بٸر تامشى جاس سىرعىپ تٷسكەنٸن ەشكٸم جاسىرا المايدى. عازيز ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن ەركەك جىنىسىنا جولاۋعا قورقىپ, نەشە تٷرلٸ قيسىنسىز دىبىستار ەستٸپ, ول از دەسەڭ, بٸرنەشە رەت پسيحيكالىق ناۋقاستاردى ەمدەيتٸن ەمحاناعا جاتىپ شىققان جازۋشىنىڭ بۇل ەرەكەتٸ ەۋروپا ەدەبيەتٸندە ورنى تولماس قازا بولىپ ەسەپتەلدٸ. مودەرنيزم باعىتىندا قاداۋ-قاداۋ ەڭبەكتەر جازىپ, كٶزٸ تٸرٸسٸندە-اق وقىرمان قاۋىمنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بٶلەنگەن جازۋشى, «ٶمٸر دەگەن ٶزەننٸڭ ار جاعىنا» ساپار شەككەننەن كەيٸن دە اتاق-دەرەجەسٸ اسقاقتاماسا, كەمٸگەن جوق. وسى بٸر جالعاننان ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن ٶز ورنىن ٸزدەگەن جازۋشى – ۆيردجينييا ۆۋلف بولاتىن.
لوندون. 1882 جىل. قاڭتاردىڭ قاقاعان ايازدى كٷندەرٸنٸڭ بٸرٸندە ەدەبيەت سىنشىسى لەسلي ستيۆەن مىرزانىڭ شاڭىراعىندا ادەلينا ۆەردجينييا (كەيٸنٸرەك كٷيەۋٸنٸڭ تەگٸنە اۋىسىپ ۆيردجينييا ستيۆەن ەمەس – ۆۋلف بولىپ ٶزگەرەدٸ) ەسٸمدٸ قىز ٶمٸرگە كەلەدٸ. ٷلكەن وتباسىندا دٷنيە ەسٸگٸن اشقان ۆيردجينييا بالا كەزٸنەن ەدەبيەتكە قۇمار بولادى. باسقاشا بولۋى مٷمكٸن دە ەمەس ەدٸ. «قۇس ۇيادا نە كٶرسە, ۇشقاندا سونى ٸلەدٸ» دەگەن سٶز دەل وسى ۆيردجينييا ۆۋلفقا ارنالىپ ايتىلعانداي. جاستايىنان ەكەسٸنٸڭ ارقاسىندا توم-توم كٸتاپتاردى جاتا-جاستانا وقىپ, ٷنەمٸ كەشكٸسٸن ٷيگە كەلگەن قالىڭ ەدەبيەتشٸ قاۋىمنىڭ ەڭگٸمەسٸنە قانىپ ٶسەدٸ. الايدا بالا كەزٸنەن جازۋشى بولۋدى ارمانداعان ۆۋلفتى تاعدىرى ماڭدايىنان سيپاي قويمادى.
التى جاسار ۆيردجينييانى دجەرالد جەنە دجوردج ەسٸمدٸ تۋىسقاندارى ٷنەمٸ جىنىستىق قارىم-قاتىناسقا يتەرمەلەپ, قىسىم كٶرسەتٸپ تۇرادى. جيىرمادان اسقان دجەرالد بولاشاق جازۋشىعا ۇياتتى قىلىقتار جاساپ, بٸلگەنٸن ٸستەيدٸ. دجوردج تا ەسەيە كەلە اعاسىنان كٶرگەنٸن قايتالاي باستايدى. وسىلايشا ۆۋلف العاش رەت ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن ۇمىتا الماستاي پسيحيكالىق سوققى الادى. سانالى عۇمىرىندا ەركەك اتاۋلىعا جولاۋعا قورقىپ, تٸپتٸ قاراپايىم قول الىسۋدىڭ ٶزٸنەن جيٸركەنگەن كٶرٸنەدٸ. كەيدە شىعارمالارىندا ەر كەيٸپكەرلەردٸڭ مٷلدەم جوقتىعىن بايقاعاندا, وسى پٸكٸرلەرگە ٸشتەي يلاناسىڭ. تۋىسقاندارىنان وسىنداي قىسىم كٶرٸپ جٷرگەندە, تاعدىرى وعان تاعى دا «كەرەمەت» سىي دايىنداپ قويعان-تىن. نەبەرٸ ون ٷشكە جاڭا تولعان ۋاقىتتا ول اناسىنان, اراعا جەتٸ جىل سالىپ ەكەسٸنەن ايىرىلادى. ەكٸ جىلدان كەيٸن توبي ەسٸمدٸ باۋىرى كٶز جۇمادى. مٸنە, وسىنىڭ بارلىعىن كٶتەرۋ وڭايعا سوقپاعانى انىق. ورنى تولماس قاسٸرەتتەن كەيٸن بەرٸنەن قاجىعان ۆيردجينييا ٶز-ٶزٸنە قول جۇمساماق بولادى. الايدا ونىسىنان تٷك شىقپايدى. كەيٸن بلۋمسبەري قالاشىعىنا كٶشٸپ بارادى. مٸنە, وسى جەردەن بولاشاق جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق جولى باستالدى دەسەك, دۇرىس شىعار. دەگەنمەن ول وسىعان دەيٸن دە ەكەسٸ سىندى سىني ماقالالار جازىپ, مەرزٸمدٸ باسىلىم بەتتەرٸندە جيٸ جارييالانىپ تۇراتىن. سول ۋاقىتتاعى انگلييانىڭ ينتەلليگەنتسييا مٷشەلەرٸ باس قوساتىن «بلۋمسبەري» كلۋبىنا مٷشە بولىپ, شىعارماشىلىق جولعا تولىقتاي بەت بۇرادى. ول وسى جەردە ز.فرەيد پەن ك.يۋنگتٸڭ ەڭبەكتەرٸمەن جاقسى تانىسادى. 1909 جىلى دەل وسى كلۋبتىڭ مٷشەسٸ ليتتون سترەيچي ەسٸمدٸ جٸگٸت ارۋعا ٶز جٷرەگٸن ۇسىنادى. ليتتوننىڭ گوموسەكسۋال ەكەنٸن بٸلە تۇرا, ونىڭ ينتەلەكتۋالدى قابٸلەتٸن باعالاپ, سٶزٸن قابىل الادى. بٸر قىزىعى, كەلەسٸ كٷنٸ-اق ليتتون سترەيچي ٶز ۇسىنىسىنان باس تارىپ, دوستارىنا «مەن ونىمەن بٸرگە بولعان ۋاقىتتا, ول مەنٸ قۇشاقتاپ سٷيۋٸ مٷمكٸن عوي» دەپ ٶز قورقىنىشىن بٸلدٸرگەن ەكەن. وسىنداي كەلەڭسٸز وقيعالاردىڭ ٶزٸنەن سوڭ دا ليتتون مەن ۆيردجينييا جاقسى دوس بولىپ قالادى. مٷمكٸن ليتتون بولماعاندا, ۆيردجينييا ەشقاشان ۆۋلف تەگٸنە ٶتپەس پە ەدٸ, كٸم بٸلەدٸ?! سەبەبٸ لەوناردو ۆۋلفپەن ۆيردجينيا ستيۆەندٸ تانىستىرعان دا, تابىستىرعان دا وسى سترەيچي بولاتىن. لەوناردو ٶزٸنٸڭ جۇبايىنىڭ جىنىستىق قاتىناستى قالامايتىنىن وتاسقاندارىنىڭ بٸرٸنشٸ تٷندەرٸندە-اق بٸلدٸ. ۆيردجينييا ٶزٸنٸڭ ەركٸنەن تىس ٸستەرگە بارا المايتىندىعىن ھەم وعان قاتتى ٶكٸنەتٸنٸن ٶمٸرٸڭ سوڭىنا دەيٸن ايتىپ ٶتتٸ. ٶز ەستەلٸكتەرٸندە جازۋشى: «مەن - بارلىعى سيياقتى ەمەسپٸن, مەن - باسقامىن. مەن - نە ەيەل, نە ەركەك تە ەمەسپٸن», - دەپ كٶزٸنە جاس الا جازادى. دەگەنمەن دە, ولار ٶمٸرٸنٸڭ جيىرما سەگٸز جىلىن بٸرگە ٶتكٸزەدٸ. جازۋشىنىڭ سالقىندىعىن بٸلە تۇرا, ونىمەن وسىنشا جىل ٶمٸر سٷرۋ لەوناردونىڭ شەكسٸز ماحابباتى مەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا ەكەنٸ بەلگٸلٸ. وسىدان كەيٸن ول بار كٷش-جٸگەرٸن ەدەبيەتكە ارنايدى. تاعى بٸر ەستەلٸكتەرٸندە: «...مەنٸڭ وسى بٸر بۇلىڭعىر ٶمٸرٸم تٷس سيياقتى, ەشقانداي قۇشتارلىقسىز, ەشقانداي ماحابباتسىز, ەشقانداي جىنىستىق قاتىناسسىز... بٸراق ماعان وسى ٶمٸر ۇنايدى جەنە قىزىقتى», دەپ سىر تارقاتادى. كٷيەۋٸنٸڭ قولداۋىمەن ۆيردجينييا ارقاسىن كەڭگە جايىپ, جازۋعا وتىرادى. 1915 جىلى «پو موريۋ پروچ» اتتى العاشقى رومانىنان كەيٸن, قاتتى دەپرەسسيياعا تٷسٸپ, نەشە تٷرلٸ دىبىستاردى ەستٸپ, قيسىنسىز كٶرٸنٸستەر كٶز الدىنا ەلەستەپ, قانشاما تٷندەردٸ ۇيقىسىز قارسى الادى ھەم بۇل - گالليۋتسيناتسييانىڭ العاشقى بەلگٸلەرٸ دە ەمەس-تٸن. كەيٸن, تٸپتٸ, ٶز-ٶزٸنە قول جۇمساماق تا بولعان. الايدا ونىسىنان تاعى دا تٷك شىقپايدى. مۇنداي شەشٸمگە ول ەكٸنشٸ رەت كەلگەن-دٸ. امالى قالماعان لەوناردوعا جازۋشىنى پسيحيكالىق ناۋقاستاردى ەمدەيتٸن اۋرۋحاناعا جاتقىزۋعا تۋرا كەلەدٸ (ول بۇدان سوڭ دا بۇل جەرگە بٸرنەشە رەت تٷسەدٸ). ال, جاعدايى وڭالعان شاقتا ۆيردجينييا ٶزٸنٸڭ كەزەكتٸ رومانىن جازۋعا كٸرٸسەدٸ.
قىرىققا تاياعان كەزٸندە ۆيردجينييا وتىز جاسار جازۋشى ۆيت سەكۆيلل-ۋەست ەسٸمدٸ ارۋمەن كٶڭٸل قوسادى. بۇل 1922 جىل ەدٸ. ەرينە, مۇنى كٷيەۋٸ بٸلەتٸن. بٸلە تۇرا ەيەلٸنٸڭ وسى قىلىعىنا تٷسٸنٸستٸكپەن قارايدى. ەكٸ ەيەلدٸڭ قارىم-قاتىناسى بەس جىلعا سوزىلادى. سەكۆيلل-ۋەست ٶزٸنٸڭ كٷيەۋٸنە جازعان حاتتارىندا: «مەن ونىمەن ەكٸ رەت تٶسەكتەس بولدىم. باسقا ەشتەڭە دە ەمەس. ەندٸ سەن مەن جايلى بەرٸندە بٸلەسٸڭ...», - دەپ جازادى. كەيٸننەن جارىق كٶرگەن ۆيردجينييانىڭ ەڭ كەرەمەت روماندارىنىڭ بٸرٸ – «ورلاندانىڭ» باس قاھارمانى وسى ۆيت سەكۆيلل-ۋەست بولادى. بٸر قىزىعى جاس ارۋمەن ٶتكٸزگەن بەس جىلى ۆۋلفتىڭ ٶمٸرٸنە ايتارلىقتاي ٶزگەرٸستەر الىپ كەلەدٸ. سول كەزەڭدە «ميسسيس دەللوۋەي», «نا ماياك» سىندى قازٸرگٸ تاڭدا ەۋروپا ەدەبيەتٸندە كلاسسيكالىق تۋىندىلار قاتارىنان تابىلاتىن بٸرنەشە رومانىن جازادى. كٶزٸ تٸرٸسٸندە-اق كٸتاپتارى قولدان-قولعا ٶتٸپ, دٷكەن سٶرەلەرٸنەن قالىڭ وقىرمان تالاپ الىپ كەتٸپ جاتتى. يە, ٶمٸرنٸڭ بۇل كەزەڭٸندە جازۋشىنىڭ اقىلى ەشقانداي گاليۋتسيناتسيياعا دا, ەلدەبٸر پسيحيكالىق اۋىتقۋلارعا دا ۇشىرامادى. ول باقىتتى ەدٸ. ەكەۋٸنٸڭ ارا-قاتىناسى ٷزٸلگەننەن كەيٸن دە ۆيردجينييا ٶزٸنٸڭ قالىپتى ٶمٸرٸن سٷرە بەردٸ. ول جازدى. تەك قانا جازدى. تىنىشتىق...
الايدا جاندى مەڭگٸ ەلديلەي قويمايتىن تاعدىر بۇل تىنىشتىقتى دا كٶپ كٶردٸ مە, ول قايتادان اۋرۋعا دۋشار بولدى. جەنە بۇل ونىڭ ٶمٸرٸنٸڭ ەڭ سوڭعى سەتتەرٸ ەدٸ.
ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس كەزٸندە ۆيردجينييانىڭ ٷيٸنە نەمٸس بومباسى تٷسٸپ, ونىڭ جازبالارىن, ماقالالارىن, سىن-پٸكٸرلەرٸن - بەرٸن-بەرٸن ٶرتەپ جٸبەرەدٸ. ال جازۋشى ٷشٸن ەڭبەكتەرٸنەن ايىرىلۋ دەگەن - سٶزبەن ايتىپ جەتكٸزە المايتىن قاسٸرەت. ونىڭ ٷستٸنە نەمٸس ارميياسىنىڭ ەۆرەيلەرگە شٷيلٸككەنٸ سونشا, ۆيردجينييا ەندٸ ٶزٸنٸڭ كٷيەۋٸ ٷشٸن دە الاڭداي باستادى. سەبەبٸ: لەوناردو ۆۋلف ەۆرەي بولعان. وسى بٸر وقيعالار جازۋشىنىڭ پسيحيكاسىنا تەرٸس ەسەرٸن تيگٸزبەي قويمادى. ال, بۇل ۋاقىتتا ۆۋلف "مەجدۋ اكتامي" اتتى پسيحولوگييالىق رومانىن جازىپ جٷرگەن. تەك پسيحيكالىق گالليۋتسيناتسييا قايتادان ٶرشٸپ, ول تاعى دا نەشە تٷرلٸ جاعىمسىز دىبىستار ەستٸپ, قورقىنىشتى كٶرٸنٸستەردٸ كٶرە باستايدى. سٶيتٸپ, وعان كەشەگٸ اۋرۋحانا تٶسەگٸنە تاڭىلۋعا تۋرا كەلدٸ. اۋرۋحانادان شىققاننان كەيٸن ٶمٸردەن ەبدەن قاجىعان جازۋشى كٷيەۋٸنە بۇدان ارتىق شىداي الماسىن ايتىپ, اقىرعى حاتىن جازادى. وسىدان كەيٸن ارى قاراي ٶمٸر سٷرۋ «بوس ەۋرەشٸلٸك» دەپ تٷسٸنگەن ۆيردجينييا پالتوسىنىڭ قالتاسىنا تاس تولتىرىپ الىپ, وۋس ٶزٸنٸنە سەكٸرٸپ كەتەدٸ. بۇل جولى ونى ەشكٸم دە قۇتقارا المايدى...
ۆيردجينييا ۆۋلف قايتقاننان كەيٸن ەدۆارد ولبي «كتو بويتسيا ۆيردجينيي ۆۋلف?» شىعارماسىن, ال جيىرما جىلدان سوڭ ەدنا و’برايەن «ۆيردجينييا» اتتى تۋىندىسىن جازىپ شىعادى. كەيٸن اعىلشىن جازۋشىسى مايكل كاننينگەمنٸڭ «ۋاقىت» اتتى رومانىنا ۆيردجينييانىڭ بيوگرافيياسى ارقاۋ بولادى. بۇل رومانعا كينو دا تٷسٸرٸلٸپ, ۆۋلفتىڭ ەكرانداعى بەينەسٸن نيكول كيدمان ويناپ شىعادى. دەل وسى كينوداعى اكتەرلٸك رٶلٸ ٷشٸن نيكول «وسكار» سىيلىعىن الادى.
سانالى عۇمىرىندا نەبٸر قيىنشىلىقتى باستان كەشٸرگەن ۆيردجينييا ۆۋلف تولستوي, تۋرگەنوۆ سىندى ورىس جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن ٶز تٸلٸنە اۋدارىپ, بٸرنەشە رومانىن كەلەشەك ۇرپاققا قالدىرىپ ٷلگەرەدٸ. ونىڭ «ميسسيس دەللوۋەي», «فلاش», «ورلاندو» ت.ب. روماندارى XX-عاسىرداعى ەۋروپا ەدەبيەتٸندەگٸ كلاسسيكالىق تۋىندىلار بولىپ ەسەپتەلەدٸ. ەندٸگٸ كەزەكتە مودەرنيست جازۋشى ۆيردجينييا ۆۋلفتىڭ پسيحيولوگييالىق «پروجەكتور» اتتى نوۆەللاسىن قازاقشا نۇسقادا ۇسىنامىز. وقىڭىزدار, دوستار!
پروجەكتور
XVIII عاسىردا ٸرگەتاسى قالانعان گرافتىق جەكەجاي بٷگٸندە قالىڭ كٶپشٸلٸك جينالاتىن ورىنعا اينالعان. دەل وسىنداي سەن-سالتاناتقا تولى مەيرامحانادا كەشكٸ اس ٸشٸپ, بالكوننان باۋ-باقشاعا قاراپ, قييال ەلەمٸنە ساپار شەككەنگە نە جەتسٸن, شٸركٸن! بالكوننان نٶپٸر تالداردىڭ ٸشٸنەن سىعالاعان ايدىڭ سەۋلەسٸنە شاعىلىسىپ, ٶزگە كەيٸپكە ەنگەن قىزعىلت جەنە كٸلەگەي تٷستٸ تالشىنداردى كٶرۋگە بولادى. الايدا «بٷگٸن مەنٸ كٶرە المايسىڭدار» دەدٸ مە, ەيتەۋٸر وسىناۋ جازدىڭ مامىراجاي كەشٸندە اسپان تٶرٸنەن كەربەز اي كٶزگە كٶرٸنبەدٸ.
بالكوندا ايۆيمي مىرزا مەن حانىم, سونىمەن قاتار ولاردىڭ قوناقتارى: بٸرٸ شىلىمىنىڭ شىرىنىن سورىپ, بٸرٸ كوفەسٸن ٸشٸپ ارقا-جارقا بولىپ وتىرعان بولاتىن. بەينە بٸر اسپان قوجايىنى وسى كٶڭٸلدٸ توپتىڭ ەڭگٸمەسٸن قولداعان سىڭاي تانىتىپ, ٶزٸنٸڭ قۇشاعىنان بٸر جارىق سەۋلەنٸ جەر بەتٸنە سىرعىتىپ جٸبەرگەندەي ەدٸ. سوعىس ەلٸ باستالماعان ۋاقىت, تەك بٸرنەشە شاقىرىم جەردە ەۋە شابۋىلىنا قارسى وقۋ–جاتتىعۋ جۇمىستارى جٷرٸپ جاتقان. ال جاڭاعى «اسپان قوجايىنى» جٸبەرگەن جارىق سەۋلە – سول قوجايىننىڭ قۇشاعىنداعى جاۋ ۇشاقتارىن ٸزدەۋگە ارنالعان پروجەكتوردىڭ جارىعى ەكەن. كٷدٸكتٸ نەرسەنٸ كٶرٸپ قالعان بولۋى كەرەك, پروجەكتور جارىعى بٸر سىزىقتىڭ بويىمەن قوزعالا باستادى. نىساناعا الىنعان وبەكتٸدە بٸر سەتكە كٸدٸرٸپ, ەرمەن قاراي اسپان تٶرٸن كەزٸپ كەتتٸ. ديٸرمەننٸڭ قاناتى سيياقتانىپ, جوق, əلدەبٸر عاجاپ جəندٸكتٸڭ مۇرتشاسى ٸسپەتتٸ جارىق شاشقان پروجەكتور جانسىز تاسقا جارىق بەرٸپ, ەندٸ بٸردە تالشىننىڭ بارلىق كەرەمەتٸن كٶرسەتۋگە بار كٷش-جٸگەرٸن جۇمساپ جاتىر ما دەرسٸڭ. ويلاماعان جەردەن سول كەزبە جارىق بالكونعا تٶنٸپ كەلٸپ, قوناقتار اراسىنداعى بٸر ارۋدىڭ اشىق قالعان سٶمكەسٸندەگٸ اينامەن شاعىلىسىپ, بٸر عاجاپ كٶرٸنٸس جاسادى.
– ەنە, قاراڭىزدارشى, - دەپ ايۆيمي حانىم ايتىپ بولمايىنشا, جارىق «نەگە ايتتىڭ دەگەندەي» قاباعىن تٷيٸپ, ەل كٶزٸنەن اۋلاققا قاشىپ كەتكەندەي بولدى. ال, قوناقتار وتىرعان جەردە ەندٸگٸ جارىقتىڭ ۇشقىنى دا قالماعان. ەر سەت سايىن قاراڭعىلىقتىڭ قۇشاعىنا ەنٸپ بارا جاتقانداي.
– مەنٸڭ جاڭا كٶرگەنٸمدٸ ەشكٸم دە تابا المايدى, – دەپ, قۋانىشتان جٷزٸ نۇر شاشىپ تۇر. قۇلاقتارى ەلەڭ ەتە قالعان قوناقتار قاۋىمى ەندٸ تىنىش وتىرسىڭ با, بارلىعى ٶز نۇسقالارىن ايتىپ, ونىڭ نە ەكەنٸن تاپپايىنشا جاندارى جاي تابار ەمەس.
– جوق, جوق, جوق, - دەپ, ايۆيمي حانىم ەشبٸرەۋٸنٸڭ تاپپاعانىن راستاعاسى كەلگەندەي سٶيلەدٸ. شىندىعىندا دا حانىمنىڭ كٶرگەنٸن ەشكٸم تابا المايتىن ەدٸ. تەك ٶزٸ عانا كۋەگەر. تەك ٶزٸ عانا مۇنىڭ نە ەكەنٸن, قانداي دٷنيە ەكەنٸن ۇعادى. سەزەدٸ. بٸلەدٸ. سەبەبٸ بۇل - شٶبەرەسٸ بولاتىن. ونىڭ ٶزٸ ايۆيمي حانىمعا بۇل وقيعانى ايتىپ بەرگەن. ول قانداي وقيعا?.. ٶتكەنگە ساعىنىشتان با, سول مەزگٸلگە اڭسارى اۋىپ جٷرگەن حانىم قوناقتار قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جاتسا, وسى بٸر وقيعانى ايتىپ بەرۋگە قارسى ەمەس-تٸن. ەرينە, قوناقتار حانىمعا «ايت تا ايت» دەپ جارماسا كەتتٸ. قايتكەندە دە, سپەكتالگە دەيٸن ۋاقىت بار بولا-تۇعىن...
– بٸراق نەدەن باستاۋ كەرەك? مىڭ سەگٸز جٷز جيىرماسىنشى جىلدان باستاسام بە ەكەن?
و, ول ۋاقىتتا مەنٸڭ ارعى اتام جاس ەدٸ عوي. ال قازٸر مەن ٶزٸمدە بالاعىنا سٷرٸنگەن سەبي ەمەسپٸن, – دەپ سٶز باستادى.
ونىڭ, بٸراز جاسقا كەلٸپ قالعانىمەن, سىرى مەن سىنى كەتپەگەن تالعامپاز كەلٸنشەك ەكەندٸگٸن مويىنداۋ كەرەك.
– مٸنە, بۇل وقيعانى ماعان ايتىپ بەرەتٸن ۋاقىتتا ول - “تٶرٸنەن كٶرٸ جاقىن” بالداعىن اجىراماس سەرٸگٸ قىلىپ ٷلگەرگەن شال, ال مەن بولسام, اۋزىنان سٷتتٸڭ دەمٸ كەتپەگەن قىز ەدٸم. سامايىن اق شالعان, كٶك كٶزدٸ شالدىڭ كەلبەتٸنە قاراپ, جاس كەزٸندە كەلٸستٸ جٸگٸت بولعانىن بٸردەن اڭعارۋعا بولادى. بٸراق ٶزٸن بٸرتٷرلٸ ۇستايتىن... الايدا سول ۋاقىتتىڭ حال–احۋالىن ەسكەرسەك, بۇل قالىپتى جاعداي, – دەپ ٶز سٶزٸن ٶزٸ اقتاپ العانداي ەرمەن قاراي جالعاستىردى... ولاردىڭ تەگٸ – كومبەر. ەرتەرەكتە يوركشيرەدەگٸ جەر تەلٸمدەرٸ وسى ەۋلەتكە تيەسٸلٸ ەدٸ. كەيٸننەن ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تٶمەن دروۆياندار ساناتى كٸرٸپ كەتتٸ. قالاي جەنە قايتٸپ ونداي دەرەجەگە تٷسكەنٸن مەن بٸلمەيمٸن. بٸراق ارعى اتامنىڭ بالالىق شاعىنىڭ ەستەلٸگٸ رەتٸندە ول ماڭدا بٸر مۇنارا عانا بار-تىن ال, سول كەڭ جازىقتاعى قاراپايىم عانا جالعىز فەرمەرلٸك ٷي وسىلاردٸكٸ ەدٸ. ەلٸ ەسٸمدە, بٸز ول جەرگە ون جىل بۇرىن بارعانبىز. كٶلٸگٸمٸزدٸ جولدا قالدىرىپ, ٷيگە دەيٸن جاياۋ جٷرگەنٸمٸزدٸ ەشقاشان ۇمىتپايمىن. سەبەبٸ, بٸردە-بٸر كٶلٸك باراتىن جول جوق. كٶلٸكتٸ قويشى, اينالا قاڭىراپ بوس قالعان. ٷيگە جاقىنداي بەرە, قابىرعالارىنا دەيٸن جابايى شٶپ باسىپ كەتكەنٸن كٶردٸك. ول از دەسەڭ, بٶلمە ٸشٸندە جابايى تاۋىقتار سالتانات قۇرىپ جٷر عوي, شٸركٸن. ٷيدٸڭ تٷگەلٸمەن يەسٸز قالعانى بٸردەن بايقالادى. سول مۇنارادان بٸر تاستىڭ ۇشىپ كەپ الدىما تٷسكەنٸ جادىمدا ەلٸ كٷنگە دەيٸن سايراپ تۇر, – دەدٸ دە, سەل كٸدٸرٸپ قالدى.
– مٸنە, سول قاڭىراعان ٷيدە كەزٸندە شال, ەيەل, سوسىن بٸر بالا مەكەن ەتكەن. ول ەيەل نە شالدىڭ جۇبايى ەمەس, نە بالانىڭ اناسى ەمەس. تەك شال كەمپٸرٸنٸڭ كٶزٸ قايتقان سوڭ, ٶزٸنە قولعابىس ەتۋٸ ٷشٸن فەرمادا جۇمىس ٸستەيتٸن كەلٸنشەكتٸ ٷيٸنە تۇرعىزۋعا رۇقسات بەرگەن كٶرٸنەدٸ. بەلكٸم سول ٷشٸن بە, ول ٷيگە بٶتەن كٸسٸلەر جيٸ كەلە بەرمەيتٸن, ال كەمپٸرٸنٸڭ كٶزٸ بولىپ قالعان وسى ٷي شال جانارىنىڭ الدىندا قابىرعاسى سٶگٸلە باستاعانىنا دا كٶپ ۋاقىت بولا قويعان جوق. تاعى بٸر ەسٸمدە قالعانى - ەسٸك ماڭدايىڭداعى كومبەر ەۋلەتٸنٸڭ تاڭباسى, سوسىن پاراعى سارعايىپ, مٷك باسقان قاراۋسىز كٸتاپتار. ول بٸلٸمدٸ تەك وسى كٸتاپتاردان عانا ٸزدەيتٸن ەدٸ. ارعى اتام ماعان وسى كٸتاپتى دامىلسىز قالاي وقىعاندارىن جەنە كٸتاپقا دەگەن ماحابباتىنىڭ شەكسٸز ەكەنٸن ماقتانىشپەن ايتاتىن. ول ەسكٸ كٸتاپتارىن ٷي ماڭىنداعى مۇناراعا اپارىپ تىعىپ قوياتىن ەدەتٸن تاستاعان ەمەس. تٸپتٸ, شٸرٸگەن ارقان جٸبٸ مەن سىنعان ساتىسىنا دەيٸن كٶنەنٸڭ كٶزٸ بولىپ تاپجىلماي ەلٸ تۇر. قاباعىن تٷيٸپ, جەل تۇرسا ٶزٸنەن-ٶزٸ اشىلىپ كەتەتٸن تەرەزەنٸڭ الدىندا ونىڭ جازۋ ٷستەلٸ مەن ورىندىعى دا ەلٸ كٷنگە دەيٸن يەسٸن كٷتٸپ جٷرگەندەي.
ول وسى بٸر وقيعانى جالعاستىرۋ ٷشٸن اشىق تەرەزە الدىنا بارىپ, قىرات-قىردىڭ شەكسٸز تۇڭعيىعىنا كٶز جٷگٸرتٸپ تۇرىپ قالدى.
– بٸراق بٸز سول كٷيٸ تەلەسكوپتى ٸزدەپ تابا المادىق, – دەدٸ.
مەيمانحانا ٸشٸندە ىدىس–اياقتاردىڭ سىلدىرى ەستٸلٸپ جاتسا دا, بالكوندا وتىرعان قوناقتارعا ايۆيمي حانىم تەلەسكوپتى تابا الماعانى ٷشٸن ابىرجىپ تۇرعانداي كٶرٸندٸ.
– نەگە تەلەسكوپ?, – دەدٸ, قوناقتار اراسىنان بٸر كٸسٸ ٶزٸنٸڭ ەۋەلگٸ تاڭداسىن جاسىرا الماعان قالپى.
– نەگە دەيسٸز بە? سەبەبٸ سول تەلەسكوپ بولماعاندا, مەن مۇندا وتىرماس ەدٸم, – دەدٸ ٶزٸنە تەن سابىرلى قالپىمەن سەل عانا جىميىپ.
ەگدە تارتقان حانىم يىعىنا كٶك ورامال جامىلىپ, شىنىمەن دە بٸر قۇدٸرەتتٸڭ كٷشٸمەن وسىندا وتىرعانداي.
– تەلەسكوپ ول جەردە بولۋى تيٸس, – دەپ, قايتادان ەڭگٸمەسٸن جالعاستىرا باستادى.
– سەبەبٸ ول ەر تٷن سايىن ٷي ٷلكەندەرٸ ۇيىقتاپ قالعان ۋاقىتتا, تەرەزە الدىنا جايعاسىپ, سول تەلەسكوپپەن اسپان تٶرٸندەگٸ جۇلدىزداردى باقىلايتىنىن ٷنەمٸ ايتىپ وتىراتىن. يۋپيتەر, الدەباران, كاسسيوپييا... – قولىن سوزىپ, «اسپان قوجايىنىنىڭ» قۇشاعىندا پايدا بولعان جۇلدىزداردى كٶرسەتە باستادى. اينالاعا ىمىرت تٷسٸپ, تٷن ٶزٸنٸڭ قاناتىن جايا باستاعان ۋاقىت ەدٸ. ەندٸ باعاناعى پروجەكتور انىق كٶرٸنە باستادى. ەر سەت سايىن جۇلدىزدارعا تامسانىپ, ولارمەن تٸل تابىسقىسى كەلگەن جارىق اتاۋلىنىڭ بارلىعى كٶككە جەبەلەرٸ جەتپەسە دە, سەمسەرلەرٸن سٸلتەپ جاتقانداي بولىپ كٶرٸندٸ.
– ول جۇلدىزدارعا ٷنەمٸ قاراپ وتىراتىن, – دەدٸ ٷزٸلٸپ قالعان ەڭگٸمەسٸن قايتادان جالعاپ. – سوسىن مەنٸڭ ارعى اتامنان جاناعى ٷيدەگٸ جاس بالا «مىناۋ نە? نە ٷشٸن كەرەك? ەلدە مەن كٸممٸن ٶزٸ?» دەپ جالعىز قالعان ۋاقىتتا اسپانعا قاراپ, ٶز-ٶزٸنەن سۇرايتىن كٶرٸنەدٸ.
ول قايتادان ٷندەمەي قالدى. جايقالعان اعاشتار باسىندا ەندٸ كٶزٸن اشىپ كەلە جاتقان جۇلدىزدارعا كٸل قوناقتار دا قاراپ قالىپتى. جۇلدىزدار ەشقاشان سٶنبەيدٸ, ولار مەڭگٸلٸك قىتىق قىسقان كٷلەگەش كەلٸنشەكتەي جىمىڭ قاعىپ تۇراتىنداي بوپ كٶرٸنەدٸ. لوندون ٶتكەندٸ ەسكە الىپ مۇڭايىپ قالعان سەكٸلدٸ. قازٸرگٸ بٸر سەتتٸك ساعىنىشتىڭ سالماعى اراداعى جٷز جىلدىڭ سالماعىنان ەلدەقايدا اۋىر ەدٸ. اسپانعا قۇمار كٸشكەنتاي بالا دا قوناقتارمەن بٸرگە جۇلدىزدارعا قاراپ تۇردى. ولاردىڭ بارلىعى مۇنارا باسىندا قارا اسپاننىڭ تاڭعاجايىپ كٶرٸنٸستەرٸنە تامسانىپ تۇرعان بولاتىن.
كەنەت وسى كەرەمەت سەزٸمنٸڭ جەتەگٸندە ٶزگە ەلەمگە ساپار شەككەن قوناقتاردىڭ قييال قامالىن ارت جاقتان كەلگەن بٸر كٸسٸنٸڭ داۋىسى بۇزىپ جٸبەرگەندەي بولدى:
– ەرينە, ٶتە دۇرىس. وسى جۇمادا...
ولار بولسا, مۇنارادان بالكونعا قايتادان ۇشىپ كەلگەندەي سەلك ەتە قالدى دا, ٶز ورىندارىنا جىلجي باستادى. ەشكٸم ەشتەڭە ۇعار ەمەس.
– وعان ەشكٸم دە ەشتەڭە ايتا الماس ەدٸ, – دەپ, ايۆيني حانىم ەلسٸز عانا سٶيلەي باستاعان شاقتا قوناقتار اراسىنداعى ەرلٸ-زايىپتىلار ورنىنان تۇرىپ, جينالا باستادى. ولارعا ەشقانداي كٶڭٸل اۋدارماستان:
– ول جالعىز بولاتىن, – دەپ ٷزٸلگەن ەڭگٸمەسٸن قايتا جالعادى. – جازدىڭ مامىراجاي كٷندەرٸنٸڭ بٸرٸ ەدٸ. ماۋسىم ايى. تاۋىقتار اۋلادا ٶزدەرٸنە سەبٸلگەن دەندٸ اسقان ۇقىپتىلىقپەن تەرٸپ جٷر. ىستىققا شىداي الماي, قوراداعى ات تا ەلسٸن-ەلسٸن كٸسٸنەپ قويادى. ٷي يەسٸ بولسا, ەشتەڭەدەن حابارى جوق, جارتىلاي بوس ستاكاندى الدىنا قويىپ ۇيىقتاپ جاتىر. وسى شاڭىراقتىڭ بار ٸسٸ ەيەلدٸڭ موينىنا جٷكتەلگەندەي, اس بٶلمەسٸندە شەلەگٸن جۋىپ جٷرگەن. مٷمكٸن, مۇنارا باسىنان تاس قۇلاعان شىعار. بەلگٸسٸز. ەيتەۋٸر, سول كٷن شەكسٸز ەم ٶتٸپ بولماستاي كٶرٸندٸ. ال ونىڭ سٶيلەسەتٸن ادامى دا, ٸستەيتٸن ٸسٸ دە جوق. بەينە بٸر وسىناۋ سامييان سار دالانى قۇشاعىنا الىپ, بٸر ماعىنا ٸزدەگٸسٸ كەلگەندەي كٶزٸن سىعىرايتىپ جاتاتىن.
الاگەۋٸم ۋاقىتتا قوناقتار قاۋىمىنا ايۆيمي حانىم تەرەزە كەرنەۋٸنە جانتايىپ اپ, بيٸك مۇنارادان كەڭ القاپقا كٶز تٸگٸپ وتىرعانداي بولىپ ەلەستەدٸ.
– تەك قانا اسپان مەن جەر, اسپان مەن جەر... شەگٸ مەن شەتٸ جوق, – دەدٸ قييالعا بەرٸلگەن كٷيٸ.
كەنەت كٶزٸنە بٸردەڭە كٶرٸنگەن بولۋى كەرەك, بەينەبٸر قاناتىن جايعان پەرٸشتە سەكٸلدٸ قوس قولىن كٶتەرە قويدى.
– تەلەسكوپتان جەر بەتٸ قالاي كٶرٸنەدٸ ەكەن, ە? – دەپ بالا كەزٸندە شالدان سۇراي-تۇعىن.
حانىم اۋاداعى بٸر سۇلبانى بۇرىپ جٸبەرگەندەي ساۋساقتارىن باعىتسىز سٸلتەپ جٸبەردٸ.
– ول بٸر سەتكە تەلەسكوپتىڭ دٷربٸسٸن جەرگە باعىتتادى. سٶيتتٸ دە جەردەن بەرٸن كٶرٸپ تۇردى. تٸپتٸ, ورماندى... ونداعى ەر تالدى... شىرىلداعان قۇستاردىڭ ٶزٸن دە... مۇرجادان شىققان تٷتٸنشە تەربەلگەن باعانداردى دا... اناۋ تالداردىڭ اراسىنداعىنى دا... سوسىن... سوسىن... تٶمەن قاراي... تٶمەنٸرەك(حانىم كٶزٸن تٶمەن تٷسٸردٸ)... ەندٸ مٸنە, الدىندا ٷي... ورمان اراسىنداعى ٷي... فەرما... تٸپتٸ, ەر تاسىنا دەيٸن انىق كٶرٸنٸپ تۇر... تٸپتٸ, ەسٸكتٸڭ ەكٸ جاعىنداعى شىعىس گٷلدەرٸنە ۇقساس كٶكشٸل ھەم القىزىل تٷستٸ گٷلدەرٸ دە... – ول سەل كٸدٸرٸپ قالدى – ...ٷيدەن بٸر بويجەتكەن شىقتى... كٶك كٶيلەكتە... سوسىن قۇستارعا جەم شاشا باستادى... كەپتەرلەر... بارلىعى بويجەتكەنٸڭ ەتەگٸنە تىعىلا باستاعانداي... سوسىن... بٸر ۋاقىتتا... بوزبالا... ييا... ييا, بوزبالا! ول دا ٷيدٸڭ ارتىنان ساپ ەتە قالدى. سوسىن ول ونى قۇشاقتادى! ەكەۋٸ ەڭ نەزٸك سەزٸمنٸڭ ىرقىنا جىعىلىپ... جٸگٸت جاي عانا بويجەتكەنٸڭ ەرنٸنەن سٷيە باستادى... سٷيە باستادى...
ايۆيمي حانىم قۇشاعىن ايقارا اشىپ ەلدەكٸمدٸ سٷيٸپ جاتقانداي بولىپ كٶرٸندٸ.
– ول ٶمٸرٸندە العاش رەت قىز بەن جٸگٸتتٸڭ سٷيٸسكەنٸن كٶردٸ. تەلەسكوپ ارقىلى بٸرنەشە شاقىرىمدى ارتقا تاستاپ وسىنداي وقيعاعا كۋە بولدى.
حانىم تەلەسكوپتان كٶزٸن تايدىرىپ ەكەتكەندەي باسىن بۇرىپ, بويىن تٸكتەپ تۇرا قالدى.
– ول ەش ويلانباستان تەكپەشەكتەن جٷگٸرٸپ وتىرىپ جەرگە تٷستٸ. سوسىن... جازىق دالانى بەتكە الىپ جٷگٸرە بەردٸ... جٷگٸرە بەردٸ... قايدا, نەگە, نە ٷشٸن, ول ەشتەڭە بٸلمەدٸ, تەك جٷگٸرە بەردٸ. قانشا ۋاقىت جٷگٸرگەنٸن ٶزٸ دە بٸلمەيدٸ, ەيتەۋٸر اعاش باسىنا العاشقى جۇلدىز قوناقتاعاندا عانا, تەرگە مالشىنعان كٷيٸ ٷيٸنە ورالدى.
حانىمنىڭ قارسى الدىنا ەلدەبٸرەۋ جٷگٸرٸپ كەلگەندەي, تٶمەن قاراعان كٷيٸ ٷندەمەي قالدى.
– ال سوسىن, سوسىن... سوسىن نە بولدى? ول نە دەدٸ? ال قىز شە...- دەپ ونى بارلىعى القىمنان الىپ, تىنىشتىق بەرەر ەمەس.
كەنەتتەن ايۆيمي حانىمنىڭ بەتٸنە تەلەسكوپتان جارىق تٷسكەندەي بولىپ ەدٸ, سٶيتسە ەۋە شابۋىلىنا قارسى وقۋ جاتتىعۋ كەزٸندە جاۋ ۇشاقتارىن ٸزدەگەن پروجەكتوردىڭ جارىعى ەكەن. سوسىن ول يىعىن ايمالاپ تٷسٸپ بارا جاتقان كٶك ورامالىن تٷزەپ الدى دا, ستول باسىنان تۇرۋعا ىڭعايلاندى. بٸر مەزەت, بەينە بٸر جاۋ الدىندا تۇرعانداي قوس قولىن كٶككە سوزىپ كٶتەرە سالماسى بار ما?! بۇل جولى ول پەرٸشتەگە ۇقسامادى. بٸلەم, نەگە ٶيتكەنٸن ٶزٸ دە ۇققان جوق.
– قىز با? ەندٸ ول... – «ول قىز مەن ەدٸم» دەپ ايتقىسى كەلدٸ دە, دەرەۋ تٸلٸن تٸستەگەن كٷيٸ ٷندەمەي قالدى. بٸراق سەلدەن كەيٸن ٶز-ٶزٸنە كەلٸپ – ول مەنٸڭ ارعى ەجەم بولاتىن, – دەپ اياقسىز قالعان سٶزٸن جالعادى.
ەندٸ حانىم جان-جاعىنان ورىندىقتىڭ جاقتاۋىنا قويىلعان جامىلعىسىن ٸزدەي باستادى.
– بٸراق ايتىڭىزشى, ٷيدٸڭ ارتىنان شىققان بٶتەن ەر ادام شە? وعان نە بولدى? – دەدٸ قوناقتار ەڭگٸمەنٸڭ اياقسىز قالعانىنا رەنجٸگەن كەيٸپتە.
– بٶتەن ەر ادام? ا, ول ما... ول... ايۆيمي حانىم جامىلعىسىن الىپ جاتىپ مۇرىنىنىڭ استىنان: «جوعالىپ كەتكەن بولۋى كەرەك», – دەي سالدى.
ال بۇل ۋاقىتتا پروجەكتور جارىعى الىستاپ كەتكەن ەدٸ.
– جارىق – تەك بٸر سەتكە عانا ٶزٸنٸڭ شىنايى نۇرىن تٷسٸرەدٸ, – دەپ, جامىلعىسىن ارقاسىنا ٸلگەن قالپى ايۆيمي حانىم كەرٸ بۇرىلدى.
ەندٸگٸ كەزەكتە پروجەكتور بۋكينگەم سارايىنىڭ جالپى قاسبەتٸنە جارىعىن تٷسٸرٸپ تۇرعان بولا-تۇعىن. ال قوناقتارعا تەاترعا باراتىن ۋاقىت تا تاياپ قالدى...
فايزۋللا تٶلتاي
ۇلت پورتالى
