Patsient.
1941 jyl, 28 naýryz. Angliia jurtshylyǵy keshe ǵana kelgen kóktemniń sulýlyǵyna tamsanyp, eń alǵash qara jerdiń jatyryn jaryp shyqqan báisheshektiń erligine marqaiyp júrgen kúnderdiń biri edi. Bálkim, olai emes. Sebebi Ekinshi Dúniejúzilik soǵys Eýropanyń birqatar elderinde anany baladan, balany ákeden aiyryp úlgergen-di. Al, «álem kúl bolmasa, búl bolsyn» degendei arnasynan tasyp jatqan Oýs ózeni «búgin qushaǵyma kimdi alar ekenmin» dep baýyryn jazyp, habarshy retinde bala-tolqyndaryn jaǵaǵa jiberip álek. Kenet, bala-tolqyndar osy ózenge kúrteshesiniń qaltasyna tas toltyryp, elý toǵyz jasar bir áieldiń ózin-ózi laqtyryp jibergenin habarlady. Bálkim, dál sol kúni baýyryna Angliianyń eń myqty jazýshylarynyń birin basqany úshin Oýs ózeni qalpaǵyn aspanǵa atyp qýanǵan bolar. Alaida jumyr basty pendelerdiń júregi syzdap, janarlarynan bir tamshy jas syrǵyp túskenin eshkim jasyra almaidy. Ǵaziz ómiriniń sońyna deiin erkek jynysyna jolaýǵa qorqyp, neshe túrli qisynsyz dybystar estip, ol az deseń, birneshe ret psihikalyq naýqastardy emdeitin emhanaǵa jatyp shyqqan jazýshynyń bul áreketi Eýropa ádebietinde orny tolmas qaza bolyp esepteldi. Modernizm baǵytynda qadaý-qadaý eńbekter jazyp, kózi tirisinde-aq oqyrman qaýymnyń ystyq yqylasyna bólengen jazýshy, «ómir degen ózenniń ar jaǵyna» sapar shekkennen keiin de ataq-dárejesi asqaqtamasa, kemigen joq. Osy bir jalǵannan ómiriniń sońyna deiin óz ornyn izdegen jazýshy – Virdjiniia Výlf bolatyn.
London. 1882 jyl. Qańtardyń qaqaǵan aiazdy kúnderiniń birinde ádebiet synshysy Lesli Stiven myrzanyń shańyraǵynda Adelina Verdjiniia (keiinirek kúieýiniń tegine aýysyp Virdjiniia Stiven emes – Výlf bolyp ózgeredi) esimdi qyz ómirge keledi. Úlken otbasynda dúnie esigin ashqan Virdjiniia bala kezinen ádebietke qumar bolady. Basqasha bolýy múmkin de emes edi. «Qus uiada ne kórse, ushqanda sony iledi» degen sóz dál osy Virdjiniia Výlfqa arnalyp aitylǵandai. Jastaiynan ákesiniń arqasynda tom-tom kitaptardy jata-jastana oqyp, únemi keshkisin úige kelgen qalyń ádebietshi qaýymnyń áńgimesine qanyp ósedi. Alaida bala kezinen jazýshy bolýdy armandaǵan Výlfty taǵdyry mańdaiynan sipai qoimady.
Alty jasar Virdjiniiany Djerald jáne Djordj esimdi týysqandary únemi jynystyq qarym-qatynasqa itermelep, qysym kórsetip turady. Jiyrmadan asqan Djerald bolashaq jazýshyǵa uiatty qylyqtar jasap, bilgenin isteidi. Djordj ta eseie kele aǵasynan kórgenin qaitalai bastaidy. Osylaisha Výlf alǵash ret ómiriniń sońyna deiin umyta almastai psihikalyq soqqy alady. Sanaly ǵumyrynda erkek ataýlyǵa jolaýǵa qorqyp, tipti qarapaiym qol alysýdyń ózinen jiirkengen kórinedi. Keide shyǵarmalarynda er keiipkerlerdiń múldem joqtyǵyn baiqaǵanda, osy pikirlerge ishtei ilanasyń. Týysqandarynan osyndai qysym kórip júrgende, taǵdyry oǵan taǵy da «keremet» syi daiyndap qoiǵan-tyn. Nebári on úshke jańa tolǵan ýaqytta ol anasynan, araǵa jeti jyl salyp ákesinen aiyrylady. Eki jyldan keiin Tobi esimdi baýyry kóz jumady. Mine, osynyń barlyǵyn kóterý ońaiǵa soqpaǵany anyq. Orny tolmas qasiretten keiin bárinen qajyǵan Virdjiniia óz-ózine qol jumsamaq bolady. Alaida onysynan túk shyqpaidy. Keiin Blýmsberi qalashyǵyna kóship barady. Mine, osy jerden bolashaq jazýshynyń shyǵarmashylyq joly bastaldy desek, durys shyǵar. Degenmen ol osyǵan deiin de ákesi syndy syni maqalalar jazyp, merzimdi basylym betterinde jii jariialanyp turatyn. Sol ýaqyttaǵy Angliianyń intelligentsiia músheleri bas qosatyn «Blýmsberi» klýbyna múshe bolyp, shyǵarmashylyq jolǵa tolyqtai bet burady. Ol osy jerde Z.Freid pen K.Iýngtiń eńbekterimen jaqsy tanysady. 1909 jyly dál osy klýbtyń múshesi Litton Streichi esimdi jigit arýǵa óz júregin usynady. Littonnyń gomoseksýal ekenin bile tura, onyń intelektýaldy qabiletin baǵalap, sózin qabyl alady. Bir qyzyǵy, kelesi kúni-aq Litton Streichi óz usynysynan bas taryp, dostaryna «men onymen birge bolǵan ýaqytta, ol meni qushaqtap súiýi múmkin ǵoi» dep óz qorqynyshyn bildirgen eken. Osyndai keleńsiz oqiǵalardyń ózinen soń da Litton men Virdjiniia jaqsy dos bolyp qalady. Múmkin Litton bolmaǵanda, Virdjiniia eshqashan Výlf tegine ótpes pe edi, kim biledi?! Sebebi Leonardo Výlfpen Virdjinia Stivendi tanystyrǵan da, tabystyrǵan da osy Streichi bolatyn. Leonardo óziniń jubaiynyń jynystyq qatynasty qalamaitynyn otasqandarynyń birinshi túnderinde-aq bildi. Virdjiniia óziniń erkinen tys isterge bara almaityndyǵyn hám oǵan qatty ókinetinin ómiriń sońyna deiin aityp ótti. Óz estelikterinde jazýshy: «Men - barlyǵy siiaqty emespin, men - basqamyn. Men - ne áiel, ne erkek te emespin», - dep kózine jas ala jazady. Degenmen de, olar ómiriniń jiyrma segiz jylyn birge ótkizedi. Jazýshynyń salqyndyǵyn bile tura, onymen osynsha jyl ómir súrý Leonardonyń sheksiz mahabbaty men súiispenshiliginiń arqasynda ekeni belgili. Osydan keiin ol bar kúsh-jigerin ádebietke arnaidy. Taǵy bir estelikterinde: «...meniń osy bir bulyńǵyr ómirim tús siiaqty, eshqandai qushtarlyqsyz, eshqandai mahabbatsyz, eshqandai jynystyq qatynassyz... Biraq maǵan osy ómir unaidy jáne qyzyqty», dep syr tarqatady. Kúieýiniń qoldaýymen Virdjiniia arqasyn keńge jaiyp, jazýǵa otyrady. 1915 jyly «Po moriý proch» atty alǵashqy romanynan keiin, qatty depressiiaǵa túsip, neshe túrli dybystardy estip, qisynsyz kórinister kóz aldyna elestep, qanshama túnderdi uiqysyz qarsy alady hám bul - galliýtsinatsiianyń alǵashqy belgileri de emes-tin. Keiin, tipti, óz-ózine qol jumsamaq ta bolǵan. Alaida onysynan taǵy da túk shyqpaidy. Mundai sheshimge ol ekinshi ret kelgen-di. Amaly qalmaǵan Leonardoǵa jazýshyny psihikalyq naýqastardy emdeitin aýrýhanaǵa jatqyzýǵa týra keledi (Ol budan soń da bul jerge birneshe ret túsedi). Al, jaǵdaiy ońalǵan shaqta Virdjiniia óziniń kezekti romanyn jazýǵa kirisedi.
Qyryqqa taiaǵan kezinde Virdjiniia otyz jasar jazýshy Vit Sekvill-Ýest esimdi arýmen kóńil qosady. Bul 1922 jyl edi. Árine, muny kúieýi biletin. Bile tura áieliniń osy qylyǵyna túsinistikpen qaraidy. Eki áieldiń qarym-qatynasy bes jylǵa sozylady. Sekvill-Ýest óziniń kúieýine jazǵan hattarynda: «Men onymen eki ret tósektes boldym. Basqa eshteńe de emes. Endi sen men jaily bárinde bilesiń...», - dep jazady. Keiinnen jaryq kórgen Virdjiniianyń eń keremet romandarynyń biri – «Orlandanyń» bas qaharmany osy Vit Sekvill-Ýest bolady. Bir qyzyǵy jas arýmen ótkizgen bes jyly Výlftyń ómirine aitarlyqtai ózgerister alyp keledi. Sol kezeńde «Missis Delloýei», «Na maiak» syndy qazirgi tańda Eýropa ádebietinde klassikalyq týyndylar qatarynan tabylatyn birneshe romanyn jazady. Kózi tirisinde-aq kitaptary qoldan-qolǵa ótip, dúken sórelerinen qalyń oqyrman talap alyp ketip jatty. Iá, ómirniń bul kezeńinde jazýshynyń aqyly eshqandai galiýtsinatsiiaǵa da, áldebir psihikalyq aýytqýlarǵa da ushyramady. Ol baqytty edi. Ekeýiniń ara-qatynasy úzilgennen keiin de Virdjiniia óziniń qalypty ómirin súre berdi. Ol jazdy. Tek qana jazdy. Tynyshtyq...
Alaida jandy máńgi áldilei qoimaityn taǵdyr bul tynyshtyqty da kóp kórdi me, ol qaitadan aýrýǵa dýshar boldy. Jáne bul onyń ómiriniń eń sońǵy sátteri edi.
Ekinshi dúniejúzilik soǵys kezinde Virdjiniianyń úiine nemis bombasy túsip, onyń jazbalaryn, maqalalaryn, syn-pikirlerin - bárin-bárin órtep jiberedi. Al jazýshy úshin eńbekterinen aiyrylý degen - sózben aityp jetkize almaityn qasiret. Onyń ústine nemis armiiasynyń evreilerge shúilikkeni sonsha, Virdjiniia endi óziniń kúieýi úshin de alańdai bastady. Sebebi: Leonardo Výlf evrei bolǵan. Osy bir oqiǵalar jazýshynyń psihikasyna teris áserin tigizbei qoimady. Al, bul ýaqytta Výlf "Mejdý aktami" atty psihologiialyq romanyn jazyp júrgen. Tek psihikalyq galliýtsinatsiia qaitadan órship, ol taǵy da neshe túrli jaǵymsyz dybystar estip, qorqynyshty kórinisterdi kóre bastaidy. Sóitip, oǵan keshegi aýrýhana tósegine tańylýǵa týra keldi. Aýrýhanadan shyqqannan keiin ómirden ábden qajyǵan jazýshy kúieýine budan artyq shydai almasyn aityp, aqyrǵy hatyn jazady. Osydan keiin ary qarai ómir súrý «bos áýreshilik» dep túsingen Virdjiniia paltosynyń qaltasyna tas toltyryp alyp, Oýs ózinine sekirip ketedi. Bul joly ony eshkim de qutqara almaidy...
Virdjiniia Výlf qaitqannan keiin Edvard Olbi «Kto boitsia Virdjinii Výlf?» shyǵarmasyn, al jiyrma jyldan soń Edna O’Braien «Virdjiniia» atty týyndysyn jazyp shyǵady. Keiin aǵylshyn jazýshysy Maikl Kanningemniń «Ýaqyt» atty romanyna Virdjiniianyń biografiiasy arqaý bolady. Bul romanǵa kino da túsirilip, Výlftyń ekrandaǵy beinesin Nikol Kidman oinap shyǵady. Dál osy kinodaǵy akterlik róli úshin Nikol «Oskar» syilyǵyn alady.
Sanaly ǵumyrynda nebir qiynshylyqty bastan keshirgen Virdjiniia Výlf Tolstoi, Týrgenov syndy orys jazýshylarynyń shyǵarmalaryn óz tiline aýdaryp, birneshe romanyn keleshek urpaqqa qaldyryp úlgeredi. Onyń «Missis Delloýei», «Flash», «Orlando» t.b. romandary XX-ǵasyrdaǵy Eýropa ádebietindegi klassikalyq týyndylar bolyp esepteledi. Endigi kezekte modernist jazýshy Virdjiniia Výlftyń psihiologiialyq «Projektor» atty novellasyn qazaqsha nusqada usynamyz. Oqyńyzdar, dostar!
PROJEKTOR
XVIII ǵasyrda irgetasy qalanǵan graftyq jekejai búginde qalyń kópshilik jinalatyn orynǵa ainalǵan. Dál osyndai sán-saltanatqa toly meiramhanada keshki as iship, balkonnan baý-baqshaǵa qarap, qiial álemine sapar shekkenge ne jetsin, shirkin! Balkonnan nópir taldardyń ishinen syǵalaǵan aidyń sáýlesine shaǵylysyp, ózge keiipke engen qyzǵylt jáne kilegei tústi talshyndardy kórýge bolady. Alaida «búgin meni kóre almaisyńdar» dedi me, áiteýir osynaý jazdyń mamyrajai keshinde aspan tórinen kerbez ai kózge kórinbedi.
Balkonda Aivimi myrza men hanym, sonymen qatar olardyń qonaqtary: biri shylymynyń shyrynyn soryp, biri kofesin iship arqa-jarqa bolyp otyrǵan bolatyn. Beine bir Aspan qojaiyny osy kóńildi toptyń áńgimesin qoldaǵan syńai tanytyp, óziniń qushaǵynan bir jaryq sáýleni jer betine syrǵytyp jibergendei edi. Soǵys áli bastalmaǵan ýaqyt, tek birneshe shaqyrym jerde áýe shabýylyna qarsy oqý–jattyǵý jumystary júrip jatqan. Al jańaǵy «Aspan qojaiyny» jibergen jaryq sáýle – sol qojaiynnyń qushaǵyndaǵy jaý ushaqtaryn izdeýge arnalǵan projektordyń jaryǵy eken. Kúdikti nárseni kórip qalǵan bolýy kerek, projektor jaryǵy bir syzyqtyń boiymen qozǵala bastady. Nysanaǵa alynǵan obektide bir sátke kidirip, ármen qarai aspan tórin kezip ketti. Diirmenniń qanaty siiaqtanyp, joq, əldebir ǵajap jəndiktiń murtshasy ispetti jaryq shashqan projektor jansyz tasqa jaryq berip, endi birde talshynnyń barlyq keremetin kórsetýge bar kúsh-jigerin jumsap jatyr ma dersiń. Oilamaǵan jerden sol kezbe jaryq balkonǵa tónip kelip, qonaqtar arasyndaǵy bir arýdyń ashyq qalǵan sómkesindegi ainamen shaǵylysyp, bir ǵajap kórinis jasady.
– Áne, qarańyzdarshy, - dep Aivimi hanym aityp bolmaiynsha, jaryq «nege aittyń degendei» qabaǵyn túiip, el kózinen aýlaqqa qashyp ketkendei boldy. Al, qonaqtar otyrǵan jerde endigi jaryqtyń ushqyny da qalmaǵan. Ár sát saiyn qarańǵylyqtyń qushaǵyna enip bara jatqandai.
– Meniń jańa kórgenimdi eshkim de taba almaidy, – dep, qýanyshtan júzi nur shashyp tur. Qulaqtary eleń ete qalǵan qonaqtar qaýymy endi tynysh otyrsyń ba, barlyǵy óz nusqalaryn aityp, onyń ne ekenin tappaiynsha jandary jai tabar emes.
– Joq, joq, joq, - dep, Aivimi hanym eshbireýiniń tappaǵanyn rastaǵasy kelgendei sóiledi. Shyndyǵynda da hanymnyń kórgenin eshkim taba almaityn edi. Tek ózi ǵana kýáger. Tek ózi ǵana munyń ne ekenin, qandai dúnie ekenin uǵady. Sezedi. Biledi. Sebebi bul - shóberesi bolatyn. Onyń ózi Aivimi hanymǵa bul oqiǵany aityp bergen. Ol qandai oqiǵa?.. Ótkenge saǵynyshtan ba, sol mezgilge ańsary aýyp júrgen hanym qonaqtar qyzyǵýshylyq tanytyp jatsa, osy bir oqiǵany aityp berýge qarsy emes-tin. Árine, qonaqtar hanymǵa «ait ta ait» dep jarmasa ketti. Qaitkende de, spektalge deiin ýaqyt bar bola-tuǵyn...
– Biraq neden bastaý kerek? Myń segiz júz jiyrmasynshy jyldan bastasam be eken?
O, ol ýaqytta meniń arǵy atam jas edi ǵoi. Al qazir men ózimde balaǵyna súringen sábi emespin, – dep sóz bastady.
Onyń, biraz jasqa kelip qalǵanymen, syry men syny ketpegen talǵampaz kelinshek ekendigin moiyndaý kerek.
– Mine, bul oqiǵany maǵan aityp beretin ýaqytta ol - “tórinen kóri jaqyn” baldaǵyn ajyramas serigi qylyp úlgergen shal, al men bolsam, aýzynan súttiń dámi ketpegen qyz edim. Samaiyn aq shalǵan, kók kózdi shaldyń kelbetine qarap, jas kezinde kelisti jigit bolǵanyn birden ańǵarýǵa bolady. Biraq ózin birtúrli ustaityn... Alaida sol ýaqyttyń hal–ahýalyn eskersek, bul qalypty jaǵdai, – dep óz sózin ózi aqtap alǵandai ármen qarai jalǵastyrdy... Olardyń tegi – Komber. Erterekte Iorkshiredegi jer telimderi osy áýletke tiesili edi. Keiinnen áleýmettik jaǵdaiy tómen droviandar sanaty kirip ketti. Qalai jáne qaitip ondai dárejege túskenin men bilmeimin. Biraq arǵy atamnyń balalyq shaǵynyń esteligi retinde ol mańda bir munara ǵana bar-tyn Al, sol keń jazyqtaǵy qarapaiym ǵana jalǵyz fermerlik úi osylardiki edi. Áli esimde, biz ol jerge on jyl buryn barǵanbyz. Kóligimizdi jolda qaldyryp, úige deiin jaiaý júrgenimizdi eshqashan umytpaimyn. Sebebi, birde-bir kólik baratyn jol joq. Kólikti qoishy, ainala qańyrap bos qalǵan. Úige jaqyndai bere, qabyrǵalaryna deiin jabaiy shóp basyp ketkenin kórdik. Ol az deseń, bólme ishinde jabaiy taýyqtar saltanat quryp júr ǵoi, shirkin. Úidiń túgelimen iesiz qalǵany birden baiqalady. Sol munaradan bir tastyń ushyp kep aldyma túskeni jadymda áli kúnge deiin sairap tur, – dedi de, sál kidirip qaldy.
– Mine, sol qańyraǵan úide kezinde shal, áiel, sosyn bir bala meken etken. Ol áiel ne shaldyń jubaiy emes, ne balanyń anasy emes. Tek shal kempiriniń kózi qaitqan soń, ózine qolǵabys etýi úshin fermada jumys isteitin kelinshekti úiine turǵyzýǵa ruqsat bergen kórinedi. Bálkim sol úshin be, ol úige bóten kisiler jii kele bermeitin, al kempiriniń kózi bolyp qalǵan osy úi shal janarynyń aldynda qabyrǵasy sógile bastaǵanyna da kóp ýaqyt bola qoiǵan joq. Taǵy bir esimde qalǵany - esik mańdaiyńdaǵy Komber áýletiniń tańbasy, sosyn paraǵy sarǵaiyp, múk basqan qaraýsyz kitaptar. Ol bilimdi tek osy kitaptardan ǵana izdeitin edi. Arǵy atam maǵan osy kitapty damylsyz qalai oqyǵandaryn jáne kitapqa degen mahabbatynyń sheksiz ekenin maqtanyshpen aitatyn. Ol eski kitaptaryn úi mańyndaǵy munaraǵa aparyp tyǵyp qoiatyn ádetin tastaǵan emes. Tipti, shirigen arqan jibi men synǵan satysyna deiin kóneniń kózi bolyp tapjylmai áli tur. Qabaǵyn túiip, jel tursa ózinen-ózi ashylyp ketetin terezeniń aldynda onyń jazý ústeli men oryndyǵy da áli kúnge deiin iesin kútip júrgendei.
Ol osy bir oqiǵany jalǵastyrý úshin ashyq tereze aldyna baryp, qyrat-qyrdyń sheksiz tuńǵiyǵyna kóz júgirtip turyp qaldy.
– Biraq biz sol kúii teleskopty izdep taba almadyq, – dedi.
Meimanhana ishinde ydys–aiaqtardyń syldyry estilip jatsa da, balkonda otyrǵan qonaqtarǵa Aivimi hanym teleskopty taba almaǵany úshin abyrjyp turǵandai kórindi.
– Nege teleskop?, – dedi, qonaqtar arasynan bir kisi óziniń áýelgi tańdasyn jasyra almaǵan qalpy.
– Nege deisiz be? Sebebi sol teleskop bolmaǵanda, men munda otyrmas edim, – dedi ózine tán sabyrly qalpymen sál ǵana jymiyp.
Egde tartqan hanym iyǵyna kók oramal jamylyp, shynymen de bir qudirettiń kúshimen osynda otyrǵandai.
– Teleskop ol jerde bolýy tiis, – dep, qaitadan áńgimesin jalǵastyra bastady.
– Sebebi ol ár tún saiyn úi úlkenderi uiyqtap qalǵan ýaqytta, tereze aldyna jaiǵasyp, sol teleskoppen aspan tórindegi juldyzdardy baqylaitynyn únemi aityp otyratyn. Iýpiter, Aldebaran, Kassiopiia... – qolyn sozyp, «aspan qojaiynynyń» qushaǵynda paida bolǵan juldyzdardy kórsete bastady. Ainalaǵa ymyrt túsip, tún óziniń qanatyn jaia bastaǵan ýaqyt edi. Endi baǵanaǵy projektor anyq kórine bastady. Ár sát saiyn juldyzdarǵa tamsanyp, olarmen til tabysqysy kelgen jaryq ataýlynyń barlyǵy kókke jebeleri jetpese de, semserlerin siltep jatqandai bolyp kórindi.
– Ol juldyzdarǵa únemi qarap otyratyn, – dedi úzilip qalǵan áńgimesin qaitadan jalǵap. – Sosyn meniń arǵy atamnan janaǵy úidegi jas bala «Mynaý ne? Ne úshin kerek? Álde men kimmin ózi?» dep jalǵyz qalǵan ýaqytta aspanǵa qarap, óz-ózinen suraityn kórinedi.
Ol qaitadan úndemei qaldy. Jaiqalǵan aǵashtar basynda endi kózin ashyp kele jatqan juldyzdarǵa kil qonaqtar da qarap qalypty. Juldyzdar eshqashan sónbeidi, olar máńgilik qytyq qysqan kúlegesh kelinshektei jymyń qaǵyp turatyndai bop kórinedi. London ótkendi eske alyp muńaiyp qalǵan sekildi. Qazirgi bir sáttik saǵynyshtyń salmaǵy aradaǵy júz jyldyń salmaǵynan áldeqaida aýyr edi. Aspanǵa qumar kishkentai bala da qonaqtarmen birge juldyzdarǵa qarap turdy. Olardyń barlyǵy munara basynda qara aspannyń tańǵajaiyp kórinisterine tamsanyp turǵan bolatyn.
Kenet osy keremet sezimniń jeteginde ózge álemge sapar shekken qonaqtardyń qiial qamalyn art jaqtan kelgen bir kisiniń daýysy buzyp jibergendei boldy:
– Árine, óte durys. Osy jumada...
Olar bolsa, munaradan balkonǵa qaitadan ushyp kelgendei selk ete qaldy da, óz oryndaryna jylji bastady. Eshkim eshteńe uǵar emes.
– Oǵan eshkim de eshteńe aita almas edi, – dep, Aivini hanym álsiz ǵana sóilei bastaǵan shaqta qonaqtar arasyndaǵy erli-zaiyptylar ornynan turyp, jinala bastady. Olarǵa eshqandai kóńil aýdarmastan:
– Ol jalǵyz bolatyn, – dep úzilgen áńgimesin qaita jalǵady. – Jazdyń mamyrajai kúnderiniń biri edi. Maýsym aiy. Taýyqtar aýlada ózderine sebilgen dándi asqan uqyptylyqpen terip júr. Ystyqqa shydai almai, qoradaǵy at ta álsin-álsin kisinep qoiady. Úi iesi bolsa, eshteńeden habary joq, jartylai bos stakandy aldyna qoiyp uiyqtap jatyr. Osy shańyraqtyń bar isi áieldiń moinyna júktelgendei, as bólmesinde shelegin jýyp júrgen. Múmkin, munara basynan tas qulaǵan shyǵar. Belgisiz. Áiteýir, sol kún sheksiz ám ótip bolmastai kórindi. Al onyń sóilesetin adamy da, isteitin isi de joq. Beine bir osynaý samiian sar dalany qushaǵyna alyp, bir maǵyna izdegisi kelgendei kózin syǵyraityp jatatyn.
Alageýim ýaqytta qonaqtar qaýymyna Aivimi hanym tereze kerneýine jantaiyp ap, biik munaradan keń alqapqa kóz tigip otyrǵandai bolyp elestedi.
– Tek qana aspan men jer, aspan men jer... shegi men sheti joq, – dedi qiialǵa berilgen kúii.
Kenet kózine birdeńe kóringen bolýy kerek, beinebir qanatyn jaiǵan perishte sekildi qos qolyn kótere qoidy.
– Teleskoptan jer beti qalai kórinedi eken, á? – dep bala kezinde shaldan surai-tuǵyn.
Hanym aýadaǵy bir sulbany buryp jibergendei saýsaqtaryn baǵytsyz siltep jiberdi.
– Ol bir sátke teleskoptyń dúrbisin jerge baǵyttady. Sóitti de jerden bárin kórip turdy. Tipti, ormandy... ondaǵy ár taldy... shyryldaǵan qustardyń ózin de... murjadan shyqqan tútinshe terbelgen baǵandardy da... anaý taldardyń arasyndaǵyny da... sosyn... sosyn... tómen qarai... tómenirek(hanym kózin tómen túsirdi)... endi mine, aldynda úi... orman arasyndaǵy úi... ferma... tipti, ár tasyna deiin anyq kórinip tur... tipti, esiktiń eki jaǵyndaǵy shyǵys gúlderine uqsas kókshil hám alqyzyl tústi gúlderi de... – ol sál kidirip qaldy – ...úiden bir boijetken shyqty... kók kóilekte... sosyn qustarǵa jem shasha bastady... kepterler... barlyǵy boijetkeniń etegine tyǵyla bastaǵandai... sosyn... bir ýaqytta... bozbala... iia... iia, bozbala! Ol da úidiń artynan sap ete qaldy. Sosyn ol ony qushaqtady! Ekeýi eń názik sezimniń yrqyna jyǵylyp... jigit jai ǵana boijetkeniń erninen súie bastady... súie bastady...
Aivimi hanym qushaǵyn aiqara ashyp áldekimdi súiip jatqandai bolyp kórindi.
– Ol ómirinde alǵash ret qyz ben jigittiń súiiskenin kórdi. Teleskop arqyly birneshe shaqyrymdy artqa tastap osyndai oqiǵaǵa kýá boldy.
Hanym teleskoptan kózin taidyryp áketkendei basyn buryp, boiyn tiktep tura qaldy.
– Ol esh oilanbastan tekpeshekten júgirip otyryp jerge tústi. Sosyn... jazyq dalany betke alyp júgire berdi... júgire berdi... qaida, nege, ne úshin, ol eshteńe bilmedi, tek júgire berdi. Qansha ýaqyt júgirgenin ózi de bilmeidi, áiteýir aǵash basyna alǵashqy juldyz qonaqtaǵanda ǵana, terge malshynǵan kúii úiine oraldy.
Hanymnyń qarsy aldyna áldebireý júgirip kelgendei, tómen qaraǵan kúii úndemei qaldy.
– Al sosyn, sosyn... sosyn ne boldy? Ol ne dedi? Al qyz she...- dep ony barlyǵy alqymnan alyp, tynyshtyq berer emes.
Kenetten Aivimi hanymnyń betine teleskoptan jaryq túskendei bolyp edi, sóitse áýe shabýylyna qarsy oqý jattyǵý kezinde jaý ushaqtaryn izdegen projektordyń jaryǵy eken. Sosyn ol iyǵyn aimalap túsip bara jatqan kók oramalyn túzep aldy da, stol basynan turýǵa yńǵailandy. Bir mezet, beine bir jaý aldynda turǵandai qos qolyn kókke sozyp kótere salmasy bar ma?! Bul joly ol perishtege uqsamady. Bilem, nege óitkenin ózi de uqqan joq.
– Qyz ba? Endi ol... – «Ol qyz men edim» dep aitqysy keldi de, dereý tilin tistegen kúii úndemei qaldy. Biraq sálden keiin óz-ózine kelip – ol meniń arǵy ájem bolatyn, – dep aiaqsyz qalǵan sózin jalǵady.
Endi hanym jan-jaǵynan oryndyqtyń jaqtaýyna qoiylǵan jamylǵysyn izdei bastady.
– Biraq aityńyzshy, úidiń artynan shyqqan bóten er adam she? Oǵan ne boldy? – dedi qonaqtar áńgimeniń aiaqsyz qalǵanyna renjigen keiipte.
– Bóten er adam? A, ol ma... ol... Aivimi hanym jamylǵysyn alyp jatyp murynynyń astynan: «joǵalyp ketken bolýy kerek», – dei saldy.
Al bul ýaqytta projektor jaryǵy alystap ketken edi.
– Jaryq – tek bir sátke ǵana óziniń shynaiy nuryn túsiredi, – dep, jamylǵysyn arqasyna ilgen qalpy Aivimi hanym keri buryldy.
Endigi kezekte projektor Býkingem saraiynyń jalpy qasbetine jaryǵyn túsirip turǵan bola-tuǵyn. Al qonaqtarǵa teatrǵa baratyn ýaqyt ta taiap qaldy...
Faizýlla TÓLTAI
Ult portaly
