سايىن اعا…
كٶزٸ تٸرٸسٸندە ماقتالاتىن اقىن-جازۋشىلار كٶپ كەزدەسەدٸ. كٶزٸ تٸرٸدە ماقتالۋ – كٶڭٸلجىقپاستىققا دا اپارىپ جاتادى. قالاي دەگەنمەن دە تٸرٸدەي ماقتالىپ جاتقانعا ٸشتەي كٷمەنمەن دە قارايتىنىڭ راس. بٸرەۋدەن پايدا كەلەر, بٸرەۋدٸڭ قىزمەتٸ جوعارى بولار, بٸرەۋدٸڭ ەۋلەتٸ – دەۋلەتتٸ بولار. قازاقى باقاي قۋلىق, باس ەسەپپەن دە ابايدىڭ: «ارسىز بولماي اتاق جوق, الدامشى بولماي باق قايدا» دەگەن سٶزٸنٸڭ ٷلگٸسٸنەن اينىمايتىن «مەن تۋرالى بٸراۋىز جىلى سٶز ايتىڭىزشى» دەپ قيىلىپ سۇراپ, الاقان جايۋ, ول بەيشاراعا كٶلگٸرسٸپ كٶلدەي العىسٶز, ماقالا جازۋ بٷگٸنگٸ كٷنٸ تاڭسىق ەمەس. «جارىم مولدا, جارىم ادام, جارىم مۇسىلمان قييانات جاسايدى», – دەيدٸ اباي. جارىم جازۋشى دا قييانات جاسايدى. «تەڭٸرٸ اتقاندى تەڭٸرٸ اتقان ماقتايدى», دەگەن دە ابايدىڭ ٶز سٶزٸ.
سونىمەن, قازاقتا جازۋشى از ەمەس, بٸراق سايىن مۇراتبەكوۆ – دارا. بۇعان ەشكٸمنٸڭ داۋى دا جوق.
ەكٸم تارازي: «مەنٸڭ سايىن دوسىم – كلاسسيك!» دەدٸ قىرىق ٷش جىل بۇرىن شىققان سايىننىڭ سارعايعان كٸتابىن ايالاي ۇستاپ وتىرىپ. ماعان دوسىنىڭ كلاسسيك ەكەنٸن دەلەلدەپ باققىسى كەلەدٸ. «سايىنىم ەدەبيەتتە ٶز باعاسىن الا الماپتى-اۋ!» دەپ, كەيٸنگٸ كەزدەرٸ, تٸپتٸ, جيٸ ايتاتىن بولدى. سايىن اعانىڭ قوس تومدىعىن ەرٸنبەي, جالىقپاي ۇزاق قاراپ, سٷزٸلٸپ وقىپ شىعىپ بولعان سوڭ: «سايىننىڭ ۇلى جازۋشى ەكەنٸن تٸرشٸلٸكتە ٶزٸنە ايتا الماعانىما نالىپ وتىرمىن», دەدٸ بٸر كٷنٸ. «قالايشا ايتپادىڭ, ايتپاۋىڭ مٷمكٸن ەمەس قوي, تالاي ايتقانسىڭ! ٶزٸم تالاي كۋە بولدىم!» – دەيمٸن ەستٸگەندەرٸمدٸ ەسٸنە تٷسٸرٸپ.
«ايتقان دا شىعارمىن, بٸراق دەل قازٸرگٸدەي باعالاپ, ٶزٸنە دەلەلدەپ وتىرىپ, بار شىعارمالارىن وسىلاي تەپتٸشتەپ اقتارىپ, وي تٷيٸپ, زەرتتەپ, سۋرەتكەرلٸگٸن مويىنداتىپ, سايىننىڭ ٶزٸن سەندٸرٸپ ايتپاعانىما ٶكٸنٸپ وتىرعانىم دا. قاليحانىم مەن سايىنىم تابيعاتىندا تازا سۋرەتكەر ەكەن. ەتتەڭ, تٸرشٸلٸكتە بٸرگە جٷرگەن كەزدەرٸمدە باعاسىن بەرە الماعانىم. وسىعان ٶكٸنەمٸن, ولارعا تەڭدەسەر جازۋشى جوق ەكەن. ەكەۋٸ دە ۇلى سۋرەتكەر ەكەن», دەپ قولىنداعى كٸتاپتى اسا ىجداھاتتىلىقپەن پاراقتاي باستادى. جٷزٸندە ساعىنىشپەن قاتار ٶكٸنٸشتٸڭ تابى بايقالادى.
جازۋ بٶلمەسٸندە سايىننىڭ كٸتابىنىڭ مۇقاباسىنا الاقانىن قويىپ وتىرىپ, ويعا كەتٸپ قالاتىنىن بۇرىن دا بايقايتىن ەدٸم.. ەندٸ, مٸنە, ەر سٶزٸن, ەر سٶيلەمٸنٸڭ استىن سىزىپ ٶزٸنٸڭ پٸكٸرٸن, سايىننىڭ ەر سٶيلەمٸنە قۇمارى قانعانداي, ريزاشىلىعىن بٶلٸسٸپ كٸتاپ بەتتەرٸن تولتىرىپ جازىپ تاستاپتى.
سايىن مۇراتبەكوۆتٸڭ دە دوسى ەكٸم تارازيگە جازعان قولتاڭبالارىنا كٶزٸم تٷستٸ. سارعايعان ساعىنىشتىڭ ٷنٸ كەلەدٸ قۇلاق تٷبٸنە.
«جابايى الما» 24.02. 1973ج. «ەكٸم اعا! قالاي ەكەن? وقىپ كٶرەرسٸڭ», «نا ۆەرشينە ۋشكارا»26.04.1982ج., «ەكٸمگە! باسىندا ٷشقارانىڭ… جايدان-جاي ارنالماعان ەدٸ عوي. سولاي…» , «ديكايا يابلونيا» 3.09.1990 جىلقى جىلى, «ەكٸم اعا ٶرتايۇلىنا! ازاماتقا, ٷلكەن جازۋشىعا, ىلعي دا الدىمنان كٶرٸنە بەر, دەپ! س.مۇراتبەكوۆ», «تاڭدامالى پوۆەست جەنە ەڭگٸمەلەر» 28.04.1981 ج «ەكٸم اعاعا, وسى كٸتاپتىڭ قاق جارتىسىنىڭ جازىلۋ تاريحىنا كٶزبە-كٶز وتىرىپ, تالاي پٸكٸر-سىرلاردى بٶلٸسكەن دوسقا!». ەكٸ دوس بٸر-بٸرٸمەن اقتارىلا سىرلاسىپ, ساعىنىشتارىن باسا الماي قاۋىشىپ, تابىسىپ وتىرعانداي كٶرٸندٸ. بٸرٸ – كٸتاپ, بٸرٸ – وقىرمان.
جاقسى ادامدار نەگە ٶمٸردەن كەتەدٸ ەكەن… ٷيٸڭنەن ەرتەرەك شىعىپ كەتكەن جاقسى قوناق سەكٸلدٸ. باۋىر باسىپ وتىرىپ, ول كەتكەن سوڭ قوڭىلتاقسىپ, جەتٸمسٸرەپ قالعانداي كٷي كەشتٸرەدٸ. جاقسىعا, جاماننان گٶرٸ, عۇمىرىنىڭ ۇزاقتىعى لايىق قوي. قوعام توزباس ٷشٸن, ادام ازباس ٷشٸن دە جاقسى ادامنىڭ جالعاننان جوق ٸزدەپ كەتپەۋٸنە بولاتىن ەدٸ.
ٸزگٸلٸك پەن دوستىقتىڭ, سىرلاستىق پەن ٷيلەسٸمنٸڭ تابىسۋىن ەكٸم مەن سايىن اعادان اڭعاراتىنمىن. جۇمىس بٶلمەسٸندە سايىن مەن قاليحاننىڭ كٸتابىن الما-كەزەك ۇستاپ, قايتا-قايتا وقي بەرەتٸن ەكٸم تارازيدىڭ كٷيٸ ويلاندىرىپ تاستادى. ايتىلمايتىن, ايتىلسا دا جاۋابى جوق ساعىنىشتىڭ ٸزٸن سەزەمٸن.
بٸرٸنٸڭ كٸتابىن سٶرەگە قويىپ جاتىپ, بٸرٸنٸڭ كٸتابىن سٶرەدەن قايتا الىپ جاتادى. ەكەۋٸن دە رەنجٸتكٸسٸ جوق. ارا-اراسىندا ەلدەنە ەسٸنە تٷسە مە ەكەن, سەل ەزۋ تارتىپ جىميىپ قويادى. «جارايسىڭدار, مىقتىسىڭدار!» دەيتٸندەي. جٷزٸنەن سوناۋ كٶز ۇشىندا قالعان جاستىقتىڭ دٷبٸرٸ سىلاڭداپ, ەر نەرسەنٸ ەسكە سالىپ, بٸردە جىميىپ, بٸردە وي تٷبٸنە ەرٸك بەرٸپ كٶڭٸل كٷيدٸ كٷپتٸ ەتٸپ قوياتىنىن دا بايقايمىن. سىرلاسار دوستىڭ ورنى تولماي ويسىراپ تۇرعانى دا راس.
توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ەكەۋٸ دە قىزمەتسٸز. بٸرٸن-بٸرٸ قيماي ساعىنىسىپ كەزدەسەتٸنٸ, ەڭگٸمەسٸ جاراسىپ الاتاۋدى بەتكە الىپ وڭاشا, وقشاۋ كەتەتٸندەرٸ ەسٸمە جيٸ تٷسەدٸ. سايىن اعاما ۇسىنىس جاساسا-اق بولدى, سٶزگە كەلمەستەن, ەكٸمنٸڭ جولىن كٷتٸپ, قىدىرا كەتۋگە دايىن تۇراتىن.
سەرۋەندەپ كەلگەننەن كەيٸن ەرەكشە كٶڭٸل-كٷيمەن: «سايىنىم-وۋ, قىدىرۋعا ەرقاشان دايىنىم-وۋ», دەپ ەكٸم ٷيدە ەندەتٸپ جٷرەتٸن.
سايىن اعام ٶتە مەدەنيەتتٸ, بييازى ادام ەدٸ. قاليحان اعامنىڭ كەيبٸر قازاقى ەزٸلٸنە تٷزەتۋ ەنگٸزٸپ: «ەي, قال-اعا! قارىنداسىمىز عوي, ورتامىزدا روزا وتىر, سەن قالاي بولسا سولاي سٶيلەمەسەيشٸ», دەپ جۇمساق كٷلكٸسٸمەن قاليحان اعامدى ىقتىرىپ, تارتىنتپاق بولادى. وعان بوي بەرەتٸن قاليحان اعامنىڭ جايى جوق. «مەن قارىنداسىمدى كٶپ ۇرعاشىنىڭ بٸرٸ دەپ قارامايمىن. ول – جازۋشى! جازۋشى «جىنىسقا بٶلٸنبەيدٸ دەپ جٷرگەن دە ٶزٸ», دەپ ايىزىن قاندىرا راحاتتانىپ كٷلٸپ الادى. سوسىن سٶزٸن بۇزعان سايىن اعامنىڭ جاڭاعى قىلىعىن كەشٸرە قويماعانى تٷرٸندە تۇرادى. ەكٸم ەكەۋٸن قوساقتاپ بٸرگە سىباپ الىپ, قىر اسىرىپ, تەمەكٸسٸن قايسارلانا, قۇشىرلانا ۇزاق سورىپ ٷنسٸز قالادى. «ەكەۋٸڭ جابىلىپ مەنٸ جەۋكەمدەگٸلەرٸڭ كەلگەن ەكەن عوي, كٶنە قويادى ەكەنمٸن سەندەرگە», دەگەندەي ەكٸلەنٸپ, بٸلەك سىبانىپ ەكٸ دوسىن ەسەسٸ كەتكەنشە بٸر سىباپ, ٸسكە العىسىز ەتٸپ تاستايدى-داعى, ماناعى ەدەمٸ ەڭگٸمەنٸ قولىن شوشايتىپ, قايتا باسىنان باستايتىن. «مىنا ەكەۋٸ, بٷگٸن, تٸپتٸ, قىزداي سىزىلا قالىپتى عوي», دەپ جەڭٸلگەن ەكەۋگە شيقىلداي كٷلٸپ الىپ, «ٶيپٸر-ٶٶٶٶۋ, مەدەنيەتٸن قاراي گٶر ەكەۋٸنٸڭ…», دەپ داۋىسىن مىسقىلداي سوزادى. «ال كٶكە! ساراڭدىعىڭا سالماي, قۇي اناۋىڭنان, كەنٸ!» دەپ باعجاڭ ەتٸپ الايا قارايدى دا, قىرلى ستاكاندى ەكٸمنٸڭ الدىنا ىسىرا سالادى. مۇنداي سەتتە قال-اعامنىڭ سۇرانىسىن «سەرەزنو!» قابىلدايتىن سايىن اعام مەن ەكٸم لەزدە قال-اعاڭا باعىنىپ, مويىنسۇنىپ: «لەببەي, تاقسىر!» دەپ كٸشٸرەيٸپ شىعا كەلەدٸ. وسى جەڭٸس – قال-اعامنىڭ كٶپتەن كٷتكەن شىن جەڭٸسٸ. ەندٸ كٶڭٸلٸ جايلانىپ, راحاتتانىپ, ەڭگٸمەنٸ ەرٸدەن اعىتىپ, بٸر ٶزٸ – بٸر تاريحتىڭ قويناۋىنا ەركٸن ەنٸپ, ەكٸ دوسىنىڭ اۋزىن اشتىرىپ, كٶزٸن جۇمدىرىپ بولمايىنشا جۋىق ارادا توقتاي قويمايتىنى بايقالادى. سول سەتتە تٷزەتۋ ەنگٸزەمٸن دەسەڭٸز باسىڭىزدىڭ بەلەگە قالعانى, قال-اعام بۇل جولى قارسى كەلگەندٸ ايامايدى. نايزانىڭ ۇشىنا ٸلٸنٸپ قالمايىن دەگەن ادام دەمٸن ٸشٸنە تارتىپ ۇزاققا شىداۋى تيٸس. «مىنا جەرٸن مەنەن ەستٸگەنسٸڭ, ەنەۋ جەرٸن سايىننان ەستٸگەنسٸڭ. ەندٸ بەرٸن ٶزٸ بٸلگەن, ٶزٸ وقىعان, ٶزٸ زەرتتەگەن بولىپ…», دەپ سايىن اعام مەن ەكٸم قال-اعاما تاعى قارسى «شابۋىلعا» قامدانادى. ۇزاققا قۇلاش سەرمەگەن قال-اعامدى قالايدا توقتاتۋ, توسىلتۋ كەرەك. ەيتپەسە تاڭ اتىپ, تٷن باتادى. ەر بٷيٸردەن بٸر تٷرتكٸلەپ, ەڭگٸمەنٸڭ ەرٸن كەتٸرە بەرگەن ەكەۋدٸڭ نە ايتقىسى كەلەتٸنٸن اڭدىپ, قال-اعام كٶزٸنٸڭ استىمەن بۇل ەكەۋگە بارلاپ قاراپ الادى. وسى تۇستى كٷتكەندەي ەكەۋٸ قال-اعام جايلى انەكدوتتاردىڭ تٷر-تٷرٸن اعىتا باستايدى. سول سەتتە ەلگٸلەردٸڭ سٶزٸنە ەرٸپ, تەمەكٸسٸن قۇشىرلانا سورىپ-سورىپ جٸبەرٸپ, قال-اعام: «جوق ولاي ەمەس, بۇلاي بولاتىن», دەپ ٶزٸ تۋرالى انەكدوتتىڭ مايىن تامىزىپ ٶزٸ ايتىپ كەتەتٸنٸن اڭعارماي دا قالاتىن.
سٶزٸ مٸردٸڭ وعىنداي, قاداپ ايتقانى دا, بەينەلەپ ايتقانى دا دٶپ تٷسٸپ جاتاتىن. ەپ-سەتتە سۋرەتكە اينالعان جاندى بەينەلەر كينولەنتاداي سىرعىپ, كٶز الدىڭدا اينالا بەرەتٸن, اينالا بەرەتٸن. قاليحان اعام سٶيلەپ كەتكەندە سايىن اعا مەن ەكٸم تىم-تىرىس قالاتىن.
يە, ولار بٸرٸن-بٸرٸ بايىتىپ, بٸر-بٸرٸنٸڭ جانسارايىن ٶزدەرٸ عانا بٸلٸپ, ٶزدەرٸ عانا ۇعىپ-ۇيىپ, ٸركٸلمەي كٷلٸپ, كەيدە مۇڭايىپ, بٸرٸمەن بٸرٸ تولىعىپ, بٷتٸندەلٸپ وتىراتىن. باستارى قوسىلا قالعاندا دٷنيەدەن ەرتە كەتكەن دوستارىن جيٸ ەستەرٸنە الاتىن. سونىڭ ٸشٸندە قۇلاعىما قانىق بولىپ, جادىما ساقتالعاندارى: اقان نۇرمانوۆ, تەلمان جانۇزاقوۆ, جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆ, اسقار سٷلەيمەنوۆ. ولاردىڭ ەر قىلىعى, ەر سٶزٸ ٶزدەرٸمەن بٸرگە جاسادى. بۇلار شىن ماعىناسىنداعى جان بٷتٸندٸگٸن ساقتايتىن تۇلعالار ەدٸ. بٸر-بٸرٸمەن رۋحاني بايلانىستا, قالىپتى تارتىلىستا تۇراتىن. بٸرٸنسٸز-بٸرٸ جٷرە المايتىن. الىستا قالعان التايعا دا, تٶبە اسىپ قۇلان قالاسىنا دا, يەكتەگٸ ەشكٸٶلمەسكە دە كٷن دەمەي, تٷن دەمەي جورتۋىلداپ جٷرٸپ كەتە بەرەدٸ. ولاردىڭ تابيعاتىنىڭ ەرەكشەلٸگٸن, جان دٷنيەلەرٸنٸڭ عالامات تەرەڭدٸگٸن كٶرٸپ تاڭ قالاتىن ەدٸم, قىزىعاتىن ەدٸم.
سايىن اعام مەن قاليحان اعام دٷنيەدەن ٶتكەننەن كەيٸن جاس كەزدەرٸن ەكٸم مەن ەبٸش اعانىڭ ەسكە العاندارى بار. ەكەۋٸ بٸرٸنەن بٸرٸ اسىپ تٷسٸپ, جاستىق كەزەڭنٸڭ دەۋرەن دەۋٸرٸن جارىسا ايتىپ وتىر. باستان ٶتكەندٸ ايتۋ, ەڭگٸمەلەپ ايتۋ بٸر باسقا, ەكەۋٸ دە سول كەزەڭگە قايتا ورالعانداي, بٸرٸن-بٸرٸ تولىقتىرىپ, بالاشا مەز بولىپ, تٷرلەرٸنٸڭ ٶزٸ بالاعا, جاستىققا قايتا ورالعانداي. كٷلكٸلەرٸ بايسالدى, ساليقالى ەمەس, سول كەزدەگٸ جەڭٸل بوزبالا كٷلكٸگە كٶشٸپ الىپ, قىرشاڭقى ەزٸلدەرٸن قايتا تٸرٸلتٸپ, جاراسىپ, قايتا تٷلەگەندەي قۇلپىرىپ وتىرادى. ەڭگٸمەنٸ دە قۇلپىرتا ايتادى. بۇلاردىڭ ەڭگٸمەلەرٸن ەستٸگەندە فاريزا اپاي تاڭ-تاماشا قالىپ, قۇمارتا تىڭداعان ەدٸ. «ەبٸشتٸ مەن جاستايىمىزدان بٸلەمٸن دەپ جٷرسەم, سٸزدەر, تٸپتٸ, باعزى زاماننان, بالا كەزدەرٸڭٸزدەن بٸرگە جٷرٸپ, بٸرگە ٶسٸپسٸزدەر عوي», دەيدٸ تاڭىرقاپ. ەبٸش اعا ٷزٸلگەن ەڭگٸمەنٸ قايتا باستايدى. «تاحاڭ (احتانوۆ) بٸزدٸ قىزىق كٶرۋشٸ ەدٸ, ەرەسەك بولسا دا ورتامىزدان قالماي ەرٸپ الاتىن. بٸزگە جاراسادى ەر ٷيگە بٸر قونىپ, دۋىلداسىپ جٷرە بەرەمٸز, بەرٸمٸز بويداقپىز. تاحاڭ بولسا وتباسىلى, بالالى-شاعالى. بٸزدەرگە ەرٸپ العان, تاحاڭ بەرٸن ۇمىتاتىن. كٷنٸ-تٷنٸ بٸرگە جٷرەمٸز. بٸر توپ ۇيالاس كٷشٸكتەردٸڭ ويىنىن قىزىق كٶرگەن اۋىلدىڭ بٸر تٶبەت يتتەرٸ بولۋشى ەدٸ. اڭىرىپ الىستان قاراپ قىزىعىپ تۇرىپ-تۇرىپ, جاڭاعى ۇيالاس كٷشٸكتەرگە جٷگٸرٸپ جەتٸپ كەلەدٸ دە, ويىندارىنا قۇيىنداي ارالاسىپ, ۋعىن دا شۋعىن قىلىپ جٸبەرەتٸن», دەپ ەبٸش اعا ماڭعازدانا كٷلدٸ. سٶيتٸپ وتىرىپ, ٶزدەرٸ عانا بٸلەتٸن اتاقتى «كٶك ەسەك, ساراڭ ەسەك, قوڭىراۋلى ەسەك» انەكدوتتارىن ايتىپ, ەكٸم ەكەۋٸ وتىرعانداردى قىران-توپان كٷلكٸگە قاندىرىپ ەدٸ. يە, سول كٷنگٸ ەڭگٸمەنٸڭ سارىنى مٷلدە بٶلەك, ٶزگەشە بولعان.
مۇقاعاليدىڭ: «ەبٸش, جۇمىستان كەلە جاتىرسىڭ, جارتى-اق ساعات ۋاقىتىڭ بار ەكەنٸن بٸلەمٸن. بٸراق, سەن تىڭدا! مەن مىنا ٶلەڭٸمدٸ ساعان قازٸر وقيمىن», دەپ تٷسكٸ ٷزٸلٸستە ەبٸش اعايدى كٷتٸپ, جولىن توسىپ تۇرعان مۇقاعالي كٶز الدىما كەلدٸ. بۇل بٶلەك ەڭگٸمە…
احماتوۆانىڭ ايتاتىنى بار ەدٸ عوي. «بلوك ۇلى اقىن عانا ەمەس, ول بٸر ٶزٸ بٸر دەۋٸردٸڭ كٶرٸنٸسٸ», دەپ. مەن ەدەبيەتتٸڭ وسى بۋىنىن سول دەۋٸردٸڭ كٶرٸنٸسٸ دەپ ۇعامىن.
ەلقيسسامدى, سايىن اعامنان باستاپ ەدٸم عوي. ەڭگٸمەمدٸ قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى سايىن مۇراتبەكوۆ سىندى ۇلى تۇلعانىڭ شىعارمالارىنىڭ قۇپيياسىنان باستايىن.
سۋرەتكەر جانىنىڭ كٶزٸ
«كٶزٸمدٸ سەل جۇمسام-اق: شۋىلداعان بالالاردىڭ ەڭ سوڭىندا سول اياعىن جەر سىپىرعانداي كٶلدەنەڭ سٷيرەتٸپ, ەسٸ قالماي دالباقتاي جٷگٸرٸپ كەلە جاتقان اياندى كٶرگەندەي بولام.», «بٸزدٸ يمانجانوۆ دەگەن شاشى اپپاق قۋداي, قولى- باسى توڭعان ادامشا دٸرٸلدەي قالشىلداپ, كٶزٸ قىپ-قىزىل بوپ جاساۋراپ وتىراتىن قارت كٸسٸ وقىتتى.», «كٷننٸڭ كٶزٸ قانتالاعانداي بوپ ەرەكشە قىزارىپ ۇياسىنا قونۋعا تايانعان», «سەل ٷنسٸز وتىرعان سوڭ باپايدىڭ كەمپٸرٸ اياندى كٸنەلاي سٶيلەدٸ. –جٷگەرمەك-اي, دەسەڭشٸ, ٶزٸنە دە وبال جوق. تٷن جارىمىنسىز بٸر قايتپايدى عوي, ەلدەن ەرەكشە وسىنى الىپ بارا جاتقان نەنٸڭ ويىنى ەكەنٸن بٸلمەيمٸن, ويىنى وسىلعىردىڭ… يباي-اۋ… – دەپ مۇنىڭ ارعى سٶزٸن سىبىرعا اينالدىرىپ جٸبەرەدٸ. – وسى ٷيدٸڭ كٶرپەسٸن وسى شٸرٸتٸپ… ەسٸ كٸرٸپ قالسا دا…
باپايدىڭ كەمپٸرٸ قانشا سىبىرلاي ايتسا دا سوڭعى سٶزدەرٸ بٸزگە انىق ەستٸلدٸ. قىپ-قىزىل بولىپ كەتكەن ايان تٸستەنە شىتىناپ, باسىن بۇرىپ ەكەتتٸ. ٸرگەگە قاراپ جاتتى. ەلدەن ۋاقىتتا باسىن كٶتەرٸڭكٸرەپ ماعان:
– اناۋ پالتونى ەپەرشٸ, – دەدٸ تٶردە ٸلۋلٸ تۇرعان قارا پالتونى نۇسقاپ. مەن وسى ٷيدەگٸ جالعىز ورىندىققا شىعىپ پالتونى الىپ ونىڭ الدىنا ەكەلدٸم. ايان باسىن جاستىقتان ەزەر كٶتەرٸپ, ەكٸ قولى دٸرٸلدەپ پالتونىڭ جاعاسىنا تۇمسىعىن تىعىپ جٸبەرٸپ قۇشىرلانا يٸسكەپ-يٸسكەپ الدى دا:
– تەز ٸلٸپ قوي, ەيتپەسە ۇرسادى, – دەدٸ. ونان سوڭ شالقاسىنان تٷسٸپ كٶزٸ باجىرايىپ, كٸرپٸك قاقپاستان ٷيدٸڭ تٶبەسٸنە تەسٸرەيە قاراپ ۇزاق جاتتى.», «ايان قاراڭعى بۇرىشتا بٸر ۋىس بوپ بٷرٸسٸپ, ەكٸ الاقانىمەن بەتٸن باسىپ سولقىلداپ جىلاپ وتىر ەكەن. ۇزاق جىلادى. ونان سوڭ كٶزٸن سٷرتتٸ دە, قورادان شىقتى. سىرتقا شىققان سوڭ كٶردٸم, كٶزٸ قىپ-قىزىل بوپ كەتٸپتٸ. ماعان قارادى دا, ٶز-ٶزٸنەن جىميىپ كٷلدٸ..
-كٷن ىستىق, ە,-دەدٸ.».
جازۋشىنىڭ ەيگٸلٸ «جۋسان يٸسٸ» پوۆەستٸندەگٸ كەيٸپكەرٸ ايان. شىعارمانىڭ سوڭىندا سايىن اعام: «جازعا سالىم جۋسانتٶبە جاقتان قوڭىر سالقىن سامال ەسەدٸ. اشقىلتىم يٸس اڭقيدى. جۋساننىڭ يٸسٸ. سوندايدا ەسٸمە تاعى دا ايان تٷسەدٸ», دەپ اياقتايدى.
بالا سايىننىڭ سۋرەتكەرگە عانا تەن جانىنىڭ كٶزٸ, جٷرەگٸنٸڭ تٷبٸنە سوعىس سالعان شوقپىت-شوقپىت جارالى سەزٸمنٸڭ كٷيٸن شەرتكٸزەدٸ. سۋرەتكەر جانىندا كٶز بولماسا, جەتٸم اياننىڭ ٸشكٸ مۇڭىن, سىرتقى كٷيٸن تٷسٸنە قويار ما ەدٸ. بالالار ٷيٸنە كەتٸپ بارا جاتقان اياننىڭ ەنشٸسٸندەگٸ قوڭىر سيىردى قيماي تۇرعان باپاي مەن كەمپٸرٸنٸڭ ەكەۋارا ەڭگٸمەسٸنٸڭ ٶزٸ جەتٸمنٸڭ مالىنان دەمەتكەن مىناۋ ەكەۋٸنٸڭ سوراقى سيقىنان, تٸپتٸ, بەزٸنگەندەي بولاسىڭ. بٸراق جازۋشى سايىن بۇل ەكٸ بەيشارانى دا ايايتىن سيياقتى. ٶيتكەنٸ, سۋرەتكەردٸڭ جانى جۇمساق. مىنا ەكەۋدٸڭ دەمەتكەنٸ – جەتٸمنٸڭ مالى. جۇمساق مىسقىل, استارى اۋىر. جازۋشى اياندى عانا ەمەس, وقىرماننىڭ دا جٷرەگٸنە قاياۋ سالعىسى جوق. كەدەيشٸلٸك, «جومارتتىڭ قولىن جوقشىلىق بايلاعان» قازاقتىڭ كەدەي تۇرمىسى. بٸزگە تانىس تۇرمىس. بٷگٸنگٸ قازاعىڭنىڭ سيقى دا ەلەس بەرٸپ تۇرعان شىعار, بەلكٸم…
«– الاتىن ادام بولماي تۇر, مىنا قوڭىر سيىردى دەرەۋ ساتىپ اقشاسىن قالتاڭا سالىپ بەرەر ەم. كەيٸن قولىم تيسە, بازارعا ايداپ بارىپ ساتىپ, اقشاسىن سالىپ جٸبەرەم عوي…» دەگەن شالىنا:
– ە, قويشى ەرٸ, سەن دە وسى, نە بولسا سونى ايتپاي. ساتقانى نەسٸ. ەرتەڭ ەرجەتٸپ كەلە قالعاندا مال كەرەك ەمەس پە ايانعا… قوڭىر سيىرىڭدى ٶسٸمٸمەن قولىڭا تاپسىرامىن…». كەمپٸردٸڭ كٶمەيٸندە قوڭىر سيىردىڭ اقشاسىنان ەزٸرگە دەمەلەنبەسٸن دەگەن سىڭاي جاتقانىن اڭعاراسىڭ. قازاقتىڭ كٸسٸ مالىنا ەمٸنٸپ, جەتٸم مەن جەسٸردٸڭ مالىنا دا كٶز سالىپ, دەنٸگەتٸنٸ, دٷنيەقوڭىزدانىپ وتىرىپ, اۋزىنىڭ جومارت بولا قالاتىن مٸنەز-پيعىلىن قالاي دەل كٶرسەتٸپ وتىر. سۋرەتتەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق, تٷسٸندٸرۋ دە كەرەك ەمەس. بايانداۋعا دا بوي شالدىرماي ديالوگ ارقىلى ەكەۋدٸڭ بەينەسٸن اينا قاتەسٸز جاساي سالعان. ديالوگتىڭ ناقتىلىعى سول, جارىماعان باپاي, جەردەمٸ پەرمەنٸنەن اسا المايتىن كەرەناۋ كەمپٸر كەلەدٸ كٶز الدىڭا. وبرازدى جاساۋداعى بۇل ەدٸس سايىن مۇراتبەكوۆ شىعارماشىلىعىنا عانا تەن قۇبىلىس.
ۇلى جازۋشىنىڭ كەز كەلگەن شىعارماسىن الىڭىز, وقىرمانعا ەتەنە تانىس, جانىڭا جاقىن, ۇيىپ سالا بەرەسٸڭ. بەرٸ ساعان تانىس وبراز, الىستان ٸزدەپ الاس ۇرىپ, جوقتان بار جاسايمىن دەپ وتىرعان جوق. ٶزٸڭدٸ ٶزٸڭە تانىتىپ قويىپ, ٸشتەي ۇيالتىپ وتىرادى. سۋرەتكەر سەزٸم مەن ويدىڭ تارتپاسى سىندى. تىڭداي باستاساڭ-اق ٶزٸنە قاراي تارتىپ, تۇڭعيىعىنا جۇتىلىپ بارا جاتقانىڭ. شەبەرلٸكتٸڭ قۇپيياسى وسى بولسا كەرەك. جەتٸ قات جەردٸ مەكەن ەتەتٸن ٶز تۇرعىندارى سيياقتى, ەر عاسىردىڭ ٶز كەيٸپكەرٸ, ٶز وقىرمانى بار. ٶتكەن عاسىردىڭ وقىرمانىنا سايىن مۇراتبەكوۆتٸڭ سۋرەتكەر رەتٸندەگٸ جاساعان كەيٸپكەرلەرٸ دە, ٶمٸر جايلى ايتقىسى كەلگەن فيلوسوفيياسى دا, شىعارماسىنىڭ يدەياسى دا, سول كەزەڭدٸ ناقتى كٶز الدىڭا ەكەلٸپ, جايىپ سالعان شەبەرلٸك كەلبەتٸن ەشكٸم قايتالاي الماس. ٶيتكەنٸ, بارلىق شىعارماسى سايىننىڭ عانا جان دٷنيەسٸنە, جاراتىلىسىنا تەن. سايىن ٶز زامانىنىڭ, ٶزٸنەن كەيٸنگٸ زاماننىڭ وقىرماندارى ساعىنىپ, ٸزدەپ وقيتىن سۋرەتكەر. مىسالى مەنٸڭ زامانداستارىم – سوعىستى كٶرمەگەن ۇرپاقتىڭ بۋىنىمىز. بٸراق, جازۋشىنىڭ ۇلىلىعى سوعىستى كٶرگەن ۇرپاقپەن تەڭ دەرەجەدە سەزٸنتٸپ, جانارىڭا جاس تولتىرىپ, تەبٸرەنتٸپ, تولقىتا الادى. ول – ٶتكەن تاريحي كەزەڭنٸڭ ٸزٸن سۋىتپاي ٷلكەن بۋىننىڭ قاسٸرەتٸن كەيٸنگٸگە تانىتا الاتىندىعى. ٶز ەكەلەرٸنٸڭ تاۋقىمەتٸنە سوڭعى بۋىننىڭ ٶكٸلدەرٸ جاتسىنبايتىنداي جالعاستىرىپ وتىر.
كٶركەم دٷنيە جازىلماسا مەنٸڭ ساناما ايان دا, قامار دا, ەجٸبەك تە, تانا دا ورتاقتاسار ما ەدٸ, مەن وقىرمان رەتٸندە, تٸپتٸ, قاراپايىم ادام رەتٸندە ادامداردى تاني الار ما ەدٸم. قاسٸرەت پەن قۋانىشقا, شاتتىق پەن جۇبانىشقا تەبٸرەنە الار ما ەدٸم. ٶز دەۋٸرٸن عانا تانىتىپ قويماي بٸزدەردٸڭ سانامىزدى, تٷيسٸگٸمٸز بەن سەزٸمٸمٸزدٸ جازۋشىنىڭ جانىمىزدى جاڭا بٸر سوقپاققا سالىپ, باعىندىرا العاندىعىندا. جان دٷنيەمٸزگە ىقپال جٷرگٸزە العاندىعىندا.
سايىن مۇراتبەكوۆتٸڭ شىعارماسىنان اۆتوردىڭ ٶزٸنە عانا تەن جان تازالىعى, جٷرەك لٷپٸلٸ ەستٸلەدٸ. قانداي باقىتتى جاراتىلىس ەدٸ. سايىن اعا. قايسىبٸر ەڭگٸمەسٸن الساڭىز دا. «مەنٸڭ قارىنداسىم», «كٷزگٸ بۇرالاڭ جول», «باسىندا ٷشقارانىڭ», «ۇلتۋعان», «جەڭەشە» ەڭگٸمەسٸن وقىپ شىققاندا قامار جەڭگەسٸن وسىنشالىق جاقسى كٶرۋٸ, بالا بولسا دا جەڭگەسٸنە پانا بولىپ, ونى قىزعىشتاي قورىپ جٷرٸپ, كٶز سٷزگەن ەركٸمنەن قىزعانىپ, ەڭ سوڭىندا ٶمٸر باقي جالعىز قالىپ بارا جاتقان قامار جەڭگەسٸنٸڭ جانىنا ٷڭٸلٸپ, لايىقتى بٸر ازاماتتىڭ كەزدەسۋٸن تٸلەپ مۇڭايۋى سارى بالا سايىننىڭ جٷرەك تٷبٸندەگٸ سىرشىل قۇپيياسى.
تٸلەپبەرگەننٸڭ قامارعا سٶز سالىپ كەلگەندەگٸ بەينەسٸن: «تٸپتٸ, الپىستان اسقان ادام دەپ ايتا المايسىڭ, جٷزٸ جايناڭ قاعىپ, تۇز كٶزدەرٸ ويناقتاپ كەتتٸ. وسى بٸر كٶزدەرٸ-اي! جاس ادامنىڭ كٶزٸ سۇقتانا ويناقشىپ تۇرعاندا قانشاما ەدەپسٸز بولسا دا, بٸرتٷرلٸ كەشٸرٸمدٸلٸك ەتۋگە بولاتىن سيياقتى, ال الپىستان اسقان شالدىڭ كٶزٸ سٶيتكەندە دەنەڭ دٸر ەتە تٷسٸپ, تٷرشٸگە تٸتٸركەنەدٸ ەكەنسٸڭ. قانداي سٷيكٸمسٸز, جيٸركەنٸشتٸ كٶز». اقىرى, سۋرەتكەر قامارعا تەڭٸربەرگەندٸ تەڭ كٶرمەدٸ, بٸز دە جازۋشىنىڭ شەشٸمٸنە جىعىلدىق. بٸراق, جازۋشى جەڭگەسٸنٸڭ باقىتتى بولۋىن جانىمەن قالايدى, سوعان جول كٶرسەتۋگە قادام جاسايدى.
«اينالايىن قامار جەڭگەي, ماعان سەنٸڭ سەتكە بولسا دا جادىراعانىڭ, كٷلگەنٸڭ كەرەك قوي. مەنٸڭ ٶز باسىما قۋانىشىم مەن كٷلكٸم ەبدەن جەتەدٸ. مەن جيىرماعا ەندٸ عانا جەتكەن قىسقا ٶمٸرٸمنٸڭ ٸشٸندە تەك قۋانىش پەن كٷلكٸنٸ عانا كٶرٸپ كەلەمٸن. مەنٸڭ بار قىزىعىمنىڭ ەلٸ الدىمدا ەكەنٸن سەن جاقسى بٸلەسٸڭ عوي. مەن ۇزاق جاسايمىن. سول ۇزاق ٶمٸردە تەك قانا قۋانىپ, تەك قانا كٷلٸپ ٶتەتٸن بولامىن. ال سەنٸڭ قىرىقتان ەندٸ عانا اسقان ٶمٸرٸڭنٸڭ تەڭ جارىمى سارعايۋمەن, شەرمەن ٶتٸپ كەلە جاتقانىن مەن جاقسى ۇعامىن. سەنٸ ساباعىڭنان ەرتە ٷزٸپ, كٶكتەي سولعىزعان سوعىسقا ىلعي دا كٶزٸم جاسقا تولىپ لاعنەت ايتامىن. سوندىقتان دا مەيلٸ, از سەتكە بولساداعى سەنٸڭ تۇڭعيىق جانارىڭداعى تولىپ تۇرعان مۇڭنىڭ سەيٸلۋٸن تٸلەيمٸن».
سايىن مۇراتبەكوۆتٸ ادام رەتٸندە, ازامات رەتٸندە, سۋرەتكەر رەتٸندە جاقسى تاني العاندىعىمنان بولار, ەر كەيٸپكەرٸنٸڭ كٶلەڭكەسٸندە سايىن اعامنىڭ ٶزٸ سىعالاپ تۇرعانداي كٶرٸنەدٸ. ٶز بەينەسٸ اينىماي تانىلىپ قالادى. قاراڭىزشى, وسى ەڭگٸمەسٸندە قاماردى تۇرمىسقا شىعارمايدى. قامار تۇرمىس قۇرماق تا ەمەس. ول تۇرمىس قۇرۋدى مۇرات تۇتسا, باياعىدا-اق سٶز سالعاننىڭ جەتەگٸنە ەرٸپ كەتە بەرەر ەدٸ. وندا جازۋشىنىڭ تالعامىنان كەيٸپكەرٸ شىقپاس تا ەدٸ. ٶزٸنە تٸلەكشٸ بوپ الاس ۇرعان قاينىسىنا سىرىن اقتارىپ وتىرىپ: «شىراعىم-اي, كٷزەتكە مەنٸ بٸرەۋ بايلاپ قويدى دەيسٸڭ بە, قۇتىلعىم كەلسە ەرتەڭ-اق باسقا جۇمىسقا اۋىسپاس پا ەدٸم, بٸراق… تٷنگٸ كٷزەتتٸ ۇناتامىن… تٷندە ۇيىقتاي الماي دٶڭبەكشٸپ تٶسەكتە جاتقاننان دا وياۋ جٷرگەن جاقسى… راس, تٷن سۋىق, بٸراق ماعان سول سۋىعى ۇنايدى, ٸشكٸ مۇڭىمدى سەيٸلتەدٸ. ەلٸ جاسسىڭ عوي, ۇعامىن دەيسٸڭ بە?..», دەگەن قاماردىڭ ٸشتەي ۇلىپ جاتقان ساعىنىشىن, قول جەتپەس ارمانىنا ورتاقتاستىرعان ەكەۋٸنٸڭ ەڭگٸمەسٸنەن ۇعاسىز. اۆتور ٶز جان دٷنيەسٸنٸڭ دە استان-كەستەن بولىپ وتىرعانىن جاسىرمايدى. «كٶرشٸ اۋىلدىڭ يتتەرٸ ٷردٸ, كٷزەتشٸلەر ايتاقتاپ شۋلاپ كەتتٸ دە, سەلدەن سوڭ جىم-جىرت بوپ تىنا قالدى. جال اراسىنان باياۋ عانا ىزعىرىق جەل ەستٸ» – دەپ اياقتايدى.
يە, بۇل سايىننىڭ قامار جەڭگەسٸنٸڭ بەينەسٸن جاساپ وتىرعانداعى كٷرمەۋٸ قيىن ەيەل تاعدىرىنىڭ سۋرەتكەر جانىنا تٷسكەن تەرەڭ سىزاتى, ىزعىرىق جەلٸ دەپ ۇعاسىڭ. جازۋشى جانىنىڭ نەزٸكتٸگٸ شىعارماسىنىڭ ەر دەمٸنەن اڭعارىلادى. س.مۇراتبەكوۆ شىعارمالارىنا تەن كٷش, ول – ٸشكٸ تىلسىمدى قوزعاي الاتىندىعىندا.
«…بٸز قىستايتىن جەردە – قىستىڭ قاقاعان ايازدارىندا بۋى بۇرقىراپ, كٶمەيٸنە كٷلكٸ تىعىلعانداي بٷلك-بٷلك ەتٸپ قايناپ جاتقان مٶلدٸر بۇلاق بار…» دەيدٸ سۋرەتكەر. جىلىبۇلاقتىڭ سۋى سايىن اعاعا دەل وسىلاي كٶرٸنەدٸ. كەز كەلگەن جازۋشى قىستىڭ كٷنگٸ بۇلاقتى كٷلٸپ جاتىر دەپ ەلەستەتە الماس. دەمەك, سايىن كٶرەتٸن سۋرەت, قابىلداۋ, ٶلشەم باسقا سيپاتتا انىقتالادى. سايىننىڭ ٸشكٸ دٷنيەسٸمەن جىمداسادى. سايىننىڭ جىلىبۇلاقتىڭ سۋىن «كٶمەيٸنە كٷلكٸ تىعىلعان بۇلاققا» تەڭەگەنٸ وقىرمانىن سەندٸرەدٸ. ساقىلداعان سارى ايازدىڭ ىزعارىنىڭ قاتىسى قانشا, بۇلاق باسى قايناپ, بۋى بۇرقىراپ جاتسا? قايناعان بۇلاقتان نەر الىپ جاتقان كٶمەيدە نەگە كٷلكٸ بولماسقا. دەل وسىلاي تانۋ, سۋرەت سالۋ, سەندٸرٸپ, سەزٸنە الۋ س.مۇراتبەكوۆتٸڭ عانا ەنشٸسٸنە تيگەن.
«باسىندا ٷشقارانىڭ» شىعارماسىن دوسى ەكٸم تارازيگە ارناپتى. شىعارمانى وقىپ شىعىپ: «ساعان ارناۋىنىڭ سىرىن ايتشى», دەيمٸن تارازيگە. «ەسەتتٸڭ پروتوتيپٸ بولارسىڭ», – دەيمٸن.
– بايقامادىڭ با? – دەيدٸ.
– نەنٸ بايقاۋىم كەرەك? – دەيمٸن عوي.
– مەنٸڭ قايسى شىعارماما ۇقسايدى? – دەيدٸ بٸر سىردىڭ جۇمباعىن اشپاققا. ويلانىپ قالدىم. «تاسجارعانعا!» – دەدٸم بٸردەن.
– دەل تاپتىڭ! – دەدٸ تارازي.
عاجاپ, ەكٸمنٸڭ ەليٸ مەن ەليياسى ديالوگتىڭ تابيعيلىعى, مٸنەز ۇقساستىعى. رەزييا, ۋليا, ومار. سايىن اعانىڭ ەسەت پەن شىنارى, سەۋلەتاي مەن زاعيپاسى.
«تاسجارعان» ەكٸمنٸڭ العاشقى اتىشۋلى رومانى. «كەڭەس زامانىندا مۇنداي كەيٸپكەرلەردٸڭ بولۋى تيٸس ەمەس», دەپ تۋرالىپ تاستالعان «تاسجارعاننان» سايىن اعامنىڭ ٶز «تاسجارعانى» تۋىپ, «باسىندا ٷشقارانىڭ» بولعانىنا تاڭ قالدىم. سٶزسٸز, «تاسجارعان» سايىنعا ۇناعان, «تاسجارعان» ارقىلى ٶزٸن ٸزدەگەن, ٶزٸن تاۋىپ العان, ٶزٸندەگٸنٸ جازعان. ٶز زاعيپاسى, ٶز شىنارى مەن سەۋلەتايى كەلگەن كٶز الدىنا. بۇل جازۋشىلاردىڭ تابيعاتىنداعى زاڭدىلىق.
م.تسۆەتاەۆانىڭ: «ۆاشا كنيگا. پاستەرناك, ۋ مەنيا ك ۆام پروسبا. «تاك ناچينايۋتسيا تسىگانە» – پوسۆياتيتە ەتي ستيحي منە. (مىسلەننو.) پوداريتە. چتوبى يا زنالا, چتو وني موي. چتوبى نيكتو نە سمەل دۋمات, چتو وني ەگو», – دەيتٸنٸ ەستەرٸڭٸزدە بولار.
جاندى شىعارما – سۋرەتكەردٸ وياتادى. ويدى وياتادى, جەتەلەيدٸ. كٶركەمدٸك كٶكجيەگٸن كەڭەيتەدٸ, سٶيتٸپ, بٸر شىعارما ەكٸنشٸ بٸر شىعارمانىڭ تۋۋىنا سەبەپ بولادى. بٸر شىعارما – بٸر سۋرەتكەردٸ ٶزٸنە ىنتىق ەتەدٸ, عاشىق ەتەدٸ. قايتالاپ تاعى بٸر وقۋعا اڭسارى اۋىپ تۇرادى. سۋرەتكەر – ەڭ ٷزدٸك وقىرمان.
«…ەسەتتٸڭ كٶڭٸلٸ الاي-تٷلەي بوپ كەتتٸ. جەتكٸزبەيتٸن الىس ارماندار, قييالدار كٶكتەمگٸ قارا سۋىق جەلدەي بٷكٸل تۇلا بويىن دٸرٸل قاققىزىپ ازىناپ بەردٸ. نە ٷشٸن ٶمٸر سٷرٸپ جٷرمٸز, وسى? نە ٷشٸن تٸرشٸلٸك ەتەمٸز? اڭساعان شاق, قيماس سەتتەر نەگە بايانسىز بولادى, وسى? نەگە تەز ايىرىلىپ قالامىز. ەنە, زاعيپا دا اڭساپ وتىر عوي سول بٸر شاقتى. …قايدا سول ٷشقارا? مٷمكٸن, سول ٷشقارا بٸزدٸڭ ەشكٸٶلمەستٸڭ بٸر جوتاسى بولار…».
«تاسجارعاننان» ەشكٸٶلمەسٸن تانىعان, سول تاس قوعامنان سىتىلىپ اۋىل شەتٸنە كەلگەندە وماردىڭ كٷيٸن كەشكەن سايىننىڭ ەسەتٸنٸڭ دە ٶز ازابى بار. ومار مەن ەسەتتٸڭ ۇقساستىعى. ٶمٸردەگٸ سايىن مەن ەكٸمنٸڭ سۋرەتكەر رەتٸندە وقىرمانعا دا, ٶزٸنە دە قويعان سۇراقتارى. ٶمٸردەن جاۋاپ ٸزدەۋ… سۋرەتكەر رەتٸندە قويعان سۇراقتارىنا جاۋاپ تابا الدى ما ەكەن? تابىلعان جاۋاپ ٶمٸرٸنە ٶزگەرٸس ەنگٸزٸپ, تاعدىرىنا تاڭداۋ جاساتا الدى ما ەكەن? ەلدە جاۋاپ ٸزدەۋ ارقىلى شىعارمالار جازىلعان ٷستٸنە جازىلا بەردٸ مە ەكەن…
ماقسات – ۇقساس, ماعىنا – بٸر. ەدٸس, استار, وي – ٶزگە. وسىلاي ٶزەكتەس بولىپ, ٶزگە بٸر شىعارمانىڭ نىساناسى انىقتالعان. بۇل شىعارماشىلىق لابوراتورييا ەكٸم مەن سايىن ەكەۋٸنٸڭ اراسىنداعى سىر, قۇپييا. بەلكٸم, مەن ٷزدٸگٸپ سۇراماسام, سايىن اعامنىڭ شىعارماسىنا تەرەڭدەپ ٷڭٸلمەسەم, تارازي بۇل سىردى اشپاعان دا بولار ما ەدٸ. قوس سۋرەتكەردٸڭ ٶزدەرٸ عانا بٸلەتٸن جۇمباق سىردىڭ كٸلتٸن تاۋىپ, بۇل جولى دا ولجالى بولدىم. مٷمكٸن, زەرتتەلمەگەن تىڭ دٷنيەنٸڭ سوقپاعىنا ٸز سالعان بولارمىز.
اعا!
مەنٸڭ سايىن اعام!
جاسىراتىنى جوق, قىسىر سٶزٸ كٶبٸرەك, جٷزٸڭ اينالا بەرە كٷندەس ەيەلدەي كٷبٸرلەسە قالاتىندار دا بولدى. بٸراق, «اشتىقتىڭ كەزٸندە جەگەن قۇيقانىڭ دەمٸ تەتتٸ» بولعانىنداي, «قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي» قورعانىم بولا بٸلگەن اعانىڭ دا بٸرەگەيٸ سايىن اعا.
«مەڭگٸلٸك بالا بەينە» سپەكتاكلٸنەن شىققانداعى العاشقى سٶزٸ: «كٷش –اتاسىن تانىماس!» دەگەن قارىنداسىم, جاس تا بولساڭ تالانتىڭنىڭ مٶلشەرٸن تانىتتىڭ, قۇتتى بولسىن!» – دەپ ەدٸ. سونان كەيٸنگٸ اعانىڭ مەنٸڭ ٶمٸرٸمدەگٸ تاعى بٸر قۋانىشىما ورتاقتاسقان سەتٸ ەلٸ كٶز الدىمدا. كٷتپەگەن جاعداي, وسى كٷنگە دەيٸن ەسٸمە تٷسسە ەزۋٸمە كٷلكٸ كەلەدٸ. سىرت ادامدى بوساعاسىنان اتتاتپايتىن «ەيەلدەر بوساناتىن ٷيگە» سايىن اعام قالاي كٸرٸپ كەتكەنٸ بەلگٸسٸز. پالاتانىڭ ەسٸگٸن قۇلاشتاي ايقارا اشىپ, قولىندا ٷش تال گۆوزديكا گٷلٸ, قويىن قالتاسىنا جاسىرىپ سالىپ العان «سەمەي» دەگەن كٶك مويىن اراعى بار اعا كەلٸپ تۇر. ٶڭٸ بال-بۇل جانادى. «اينالايىن قارىنداسىم, الپامىستىڭ باۋى بەرٸك بولسىن!» دەپ جاڭا تۋعان قىزىلشاقاعا قارادى دا: «ەي, الپامىس! مىقتى ازامات بول! سەن قازاقتىڭ مىقتى ازاماتى بولۋىڭ كەرەك! ەڭ جامان دەگەندە, ەڭ ٸسكە العىسىز بولدى دەگەندە, مىنا مەن سيياقتى جازۋشى بول!» – دەيدٸ سايىن اعام.
– اعا, رۇقسات بەرمەيتٸن ەدٸ عوي, قالاي كٸردٸڭٸز? دوسىڭىز قايدا? – دەيمٸن قىسىلىپ.
– ەكٸم بۇرىن كٸرٸپ كەتكەن سيياقتى ەدٸ. كەلمەگەن ەكەن عوي. ەلٸ كٷتٸپ تۇرمىن كەلەتٸن شىعار دەپ, كٶرٸنەتٸن تٷرٸ جوق بولعان سوڭ. كوريدوردا جان بالاسى كٶرٸنبەيدٸ, سوسىن اقىرىنداپ كٸرسەم, قوي دەيتٸن قوجا جوق. ەندەشە, – دەپ قويىپ كەتتٸم, – دەپ تۇر سايىن اعام. سٶيتكەن الپامىستىڭ تۇساۋىن سايىن اعا, ارۋزانىڭ تۇساۋىن مەرييا تەتەم كەسكەن ەدٸ. بٸرٸ – قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كلاسسيگٸ, بٸرٸ – وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى, قازاقتىڭ قاسيەتتٸ اناسىنا اينالعان, سايىنداي ۇلى تۇلعانىڭ جارى – اياۋلى مەرييا تەتەم.
سايىن اعا دا ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا قاراي جازۋدان بوي تاسالاعانداي, جالعىزدىقتا عۇمىر كەشتٸ. قالا سىرتىنداعى ٷيٸنە بٸزدەردٸ جيٸ الدىرتادى, مەرييا تەتەگە كەڭ داستارقان جايعىزىپ, ەكٸم, الپامىس, ارۋزا تٶرتەۋٸمٸزدٸ تٶرەدەي كٷتكٸزەدٸ. باسقا ەشكٸمدٸ قوسپاي, دارالاپ الىپ ۇزاق كٷنگە قوناق ەتەدٸ. جازۋدان جەرٸنگەندەي, ونىڭ ەسەسٸنە وقىپ جاتقان كٸتاپتارىن كٶبٸرەك ايتادى. بٸزدٸڭ ٷيدەگٸ كٸتاپتار مەن ول كٸسٸنٸڭ كٸتاپحاناسى اۋىس-تٷيٸس بولىپ الماسىپ جاتتى.
سايىن اعا تاۋ جاقتان ەكٸ قاباتتى ٷي سالدى. قاليحان اعام كٷلەتٸن: «جازۋشىلاردىڭ ٸشٸندە ٶزٸ ٷي سالىپ كٸرگەن وسى سايىن عانا», دەپ. «اعاڭ كەرەمەت پىسىق قوي, بۇل ٷيدٸ توعىز جىل سالدى», دەپ وتىراتىن مەرييا تەتەم. «بۇل ٷيدٸ مەرييا عوي سالعان, مەنٸكٸ جەي اتى عانا», دەپ سايىن اعام سەل عانا جىميىپ قويادى.
تٶبە باسىندا ورنالاسقان سايىن اعامنىڭ اق سارايداي كەڭ ٷيٸ. ەسٸك الدىنان اسپانمەن تالاسقان الاتاۋدىڭ تاماشاسىنا قۇمارىڭ قانعانشا كٶز الماي قاراپ تۇرۋعا بولادى. جال-جال بولىپ, الاتاۋدىڭ باسىنا قاراي جىلجي ورنالاسقان قاراعاي مەن ارشالار جىمداسىپ, بويجەتكەن قىزدىڭ بٷرمە ەتەگٸندەي قييۋلاسىپ, تٸگٸسٸن بۇزباي ۇشار بيٸككە ٶرلەي بەرەدٸ, ٶرلەي بەرەدٸ. كٶز ۇشىنا بايلانعان وسى سۇلۋلىققا ەلٸگٸپ وتىرىپ, قالانىڭ ۋ-شۋىنان تىم-تىرىس بٸر مٷلگٸگەن تىنىشتىققا بٶلەنەسٸڭ. ۇزاق قاراپ سٷزٸلٸپ وتىرعاندا اسپان مەن جەردٸڭ ورتاسىنا ٸلٸنٸپ قالعانداي كٷي كەشەسٸڭ. ەكٸم مەن سايىننىڭ جارىسا شىققان داۋىسىنان سەلت ەتٸپ ويانعانداي بولىپ وتىراتىنمىن. «ەي, ەكٸم! بەرٸ جٷر!» دەيدٸ سايىن اعام.
– سەنٸ ٶزٸڭنٸڭ بٶلمەڭە اپارايىن. ٶز بٶلمەڭدٸ دە بٸر كٶرسەيشٸ, – دەپ, جوعارى قاباتقا كٶتەرٸلٸپ بارا جاتادى. مۇنىسى ەكٸم دوسىنىڭ ٷيسٸز-كٷيسٸز, جانى جابىرقاپ جٷدەپ جٷرگەندە: «بٸر بٶلمە ساعان ارنايى قوسىپ سالعىزىپ جاتىرمىن, وسىندا تۇراسىڭ!» دەگەن ۋەدەسٸ بار ەكەن. سول بٶلمەنٸ اعانىڭ وتباسى «ەكٸمنٸڭ بٶلمەسٸ» اتاپ كەتكەن كٶرٸنەدٸ. ەكٸمنٸڭ بٶلمەسٸنەن الاتاۋ انىق, ايقىن, ەدەمٸ كٶرٸنەدٸ. «قاراشى, ەكٸم اعا, تەرەزەڭدٸ ەدەيٸ تاۋ جاققا قاراتىپ سالدىردىم, وسىندا وتىرىپ جازاسىڭ», دەپ الاتاۋعا سٷيسٸنە كٶز سالادى سايىن اعام. «ەي, مەنٸڭ بٶلمەمە كٶپ كٸرە بەرمەڭدەر!» دەپ ەكٸم دە ارقالانىپ, ەزٸلدەپ قويادى.
ەكەۋٸنٸڭ بٸر-بٸرٸنە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸن بۇل جولى دا اڭعارىپ, بٸرٸنٸڭ سوڭىنان بٸرٸ ەرٸپ بارا جاتقان ەكٸ دوسقا نازار سالدىم.
«مىناۋ اعاڭ, رايگٷل (سايىن اعانىڭ ٷلكەن قىزى, 40 جاسىندا دٷنيەدەن وزدى) قايتقاننان كەيٸن جىلايتىندى شىعاردى. ٶزٸ جالعىز وڭاشادا ٷي ارتىنا بارىپ, وتىرىپ الادى. بالاعا ۇقساپ ەڭكٸلدەپ جىلاپ وتىرعانىن كٶرٸپ, شوشىپ قالامىن» – دەپ ەدٸ مەرييا تەتەم.
يە, مەن وعان يمانداي سەنەمٸن, ٶيتكەنٸ, سايىن اعانىڭ جان ەلەمٸ باسقا, نەزٸك. جانى تازا ادامنىڭ عانا جانارىنا جاس تەز ۇيالاپ, تەز تارقاپ سەيٸلەتٸن بولار. بٸزدٸڭ زامان: «جىلادى!» دەپ مٸن ارتىپ جاتادى. بٸزدٸڭ زاماندا جان تىڭداۋعا ۋاقىت تاپشى, جىلاۋدىڭ دا ماڭىزى كەتكەن. جىلاۋ – الداۋعا, ارباۋعا, كەمسٸتۋگە اينالعان. ادام – سۇلبا! ادام ورىنداۋشى عانا. جان عوي, جىلاپ تۇرعان. جان جىلاسا, سۇلبا قالاي كٷلمەك? جانىنان جارالعان رايگٷلٸن ٸزدەپ تۇرعان اعانىڭ جانى جىلاماعاندا قايتپەك كەرەك? جانى جىلاپ تۇرىپ, سىرتىن كٷلدٸرە سالاتىنداردان ەمەس ەدٸ عوي, سايىن اعا. ول ٶزٸن دە, ماڭايىنداعىلاردى دا ەشقاشان الداپ تا, الدارقاتىپ تا كٶرگەن ەمەس. جانى قالاي يگەرسە, ول تەك سولاي يكەمدەلەتٸن سۋرەتكەر. شىعارمالارىندا قولدان جاسالعان بٸردە-بٸر جاساندى كەيٸپكەر كەزدەسپەيدٸ. سۋرەتكەر رەتٸندە شالىس باسقان بٸردە-بٸر شىعارماسى جوق. بەرٸ تابيعي, بەرٸ شىنايى. سول شىنايىلىقتان ٶزٸڭدٸ كٶرٸپ وتىراسىڭ, ٶزٸڭدٸ مٸنەپ وتىراسىڭ, جوعالتىپ العان ٸزٸڭدٸ تانىپ, ٶزٸڭدٸ ٸزدەپ وتىراسىڭ.
م.ەۋەزوۆ ابايدىڭ ەبٸشتەن, ماعاۋييادان ايىرىلا بەرگەن سەتٸن سۋرەتتەيتٸن تۇسى بار ەدٸ. «اباي ەندٸ ٶز ساپارىن, ٶمٸر ساپارىن تاۋىسىپ قويعان جانداي سەزٸلدٸ دە, ول ۋانا الماي كٶپ جىلاپ, كٶپ ەگٸلدٸ» دەيدٸ. سايىن اعانىڭ دا ٸشكٸ دٷنيەسٸندە وسىنداي الاساپىران قوپارىلىس بولدى. سٶز قادٸرٸ قاشا باستاعان زامانمەن بەتپە-بەت كەلدٸ, ەدەبيەتتٸڭ زامانى ٶتكەندەي بولدى, ٶنەردٸڭ قۇنى كەتكەندەي بولدى. بۇرىنعى دەۋٸر دە, دەۋرەن دە اياقتالعانداي, توزعانداي كٶرٸندٸ. بٸراق, قازاقتىڭ قايراتكەر ۇلى رەتٸندە ەلٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنە سەندٸ, سەنٸپ وتىرىپ الاڭداۋ دا تابيعي زاڭدىلىق.
تەۋەلسٸزدٸك العان العاشقى جىلدارى اقىن-جازۋشىلاردىڭ كٸتاپ شىعارۋى, قالاماقى الۋى بٷتٸندەي قۇلدىراۋعا كەتتٸ. «كٸتابىڭنىڭ شىققانىنا رازى بول, قالاماقى جوق!» دەگەن پرينتسيپ جٷزەگە استى. بۇل كەزدە قازاقتىڭ تالانتتى بۋىنىنىڭ قاتارى دا سەلدٸرەي باستاعان. رامازان توقتاروۆ, زەينوللا سەرٸكقاليەۆ سوڭعى شىعارعان كٸتاپتارىن مەملەكەتتٸك سىيلىققا ۇسىنار, ۇسىنباستان ٶمٸردەن ٶتٸپ جاتتى. سول تۇستا سايىن اعانىڭ دا دەنساۋلىعى سىر بەرٸپ, قۇلازىپ جٷرگەن كەزٸ بولاتىن. ول كەزدە اقپارات مينيسترلٸگٸندە قىزمەت جاسايتىن ەدٸم. باسشىلارعا اعانىڭ جاعدايىن ايتىپ, كٸتابىنا «قالاماقى تٶلەنسە» دەگەن ٶتٸنٸشٸن جەتكٸزدٸم. بٸراق… بٸزدە «قولدا باردا قادٸرلەۋ» قاشاندا كەش بولىپ جاتادى. سايىن مۇراتبەكوۆ سىندى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كلاسسيگٸنە ەدەبيەتكە بٷگٸن عانا كەلگەن, قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحىندا قالاتىن-قالمايتىنى بەلگٸسٸز جاستاردىڭ دەڭگەيٸندەگٸ ٶلشەممەن قارادى. قالاماقىنى دا سولاي بٶلدٸ. ول كەزدە باسپا كٸمدٸ شىعارعىسى كەلسە, قانشا قالاماقى قويعىسى كەلسە ٶز ەركٸندە.
سايىن اعام رەنجٸگەندەي.
– مىناۋ ەكٸ تومدىعىما بەرگەن قالاماقىلارىڭنىڭ تٷرٸ دەرٸ-دەرمەككە دە جەتپەدٸ عوي, – دەدٸ. مەن مۇرنىمنىڭ استىنان مٸڭگٸرلەيمٸن. باستىقتارعا جالا جابۋ – كٶرگەنسٸزدٸك!
قازٸرگٸ كەزدە دە جازۋشىلار مەن ٶنەر ادامدارىنىڭ جالعىزسىراۋىن, ٷمٸتسٸزدٸك پەن قاجەتسٸزدٸكتٸ سەزٸنۋٸ بايقالادى. قوعام ٷشٸن ولار تىنىشتىقتى قالاپ العانداي كٶرٸنەر, بەلكٸم. بٸراق, تىنىشتىق سارىنى و دٷنيەنٸڭ ٷلەسٸندە ەمەس پە?.. تىنىشتىق – ٶمٸردٸڭ ٶزەگٸ ەمەس قوي. ٶمٸر – قوزعالىستا, دامۋدا, جەتٸلۋدە بولماس پا?
سۋرەتكەر شىعارماسى ٶمٸردٸڭ شىنايى بەينەسٸن كٶرسەتۋٸمەن دارالانبايتىن با ەدٸ? بٸز تەۋەلسٸزدٸك العالى قوعامنىڭ قازٸرگٸ بەت-بەينەسٸن كٶرگٸمٸز كەلمەيدٸ. ەگەر قوعامدا كەلەڭسٸز جاعدايلار ورىن السا, قوعام ازا باستاسا – جازۋشىنىڭ دا كٸنەسٸ. دەمەك, ول حالقىن دۇرىس جولعا باستاۋعا ات سالىسپاي وتىر, ەنجار, ٶز مٸندەتٸن ورىندامايدى. وقىرمان – حالىق. حالىققا دەر كەزٸندە رۋحاني ازىق بولارلىق شىعارما ۇسىنىلىپ وتىرۋى كەرەك. قازٸرگٸ قوعامدا جازۋشىنىڭ ورنىن ەسٸرە دٸنشٸلدٸك, ميسسيونەرلەر, ەر تٷرلٸ اعىمدار يەلەندٸ. بوس ورىنعا كٸم-كٶرٸنگەن وتىرا سالادى, كٶزبوياۋشىلىقپەن, جامان-جەۋتٸكپەن تولتىرا سالۋعا دا بولادى. يەسٸز قالعان بوس ورىن بار بٷگٸنگٸ قوعامدا. ول – كٸم-كٸمدٸ دە ٶز پٸكٸرٸمەن ساناستىرۋعا تيٸستٸ جازۋشىنىڭ ورنى.
ع.مٷسٸرەپوۆتٸڭ بٸر فەلەتونى كرەملدٸڭ كادرىن كەرٸ قايتارتقانى بۇل كٷندە اڭىزعا اينالعان. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە ابىروي-بەدەل جازۋشىدا بولدى. بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ سۇرانىسىنا بوس ورىندى نۇسقايمىز. نەگە جازۋشىدان باس تارتۋعا مەجبٷر بولدىق?
جازۋشى – حالىق جٷرەگٸنٸڭ شىراقشىسى. ەشبٸر بيلٸك تەتٸگٸ حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جازۋشىداي تٷسٸنٸپ, حالىقتىڭ سەزٸم-كٷيٸن ۇعاتىنداي تٸلدە سٶيلەي الماعان. ولاي بولسا, جازۋشىنى وقىرمانىنان, وقىرمانىن – جازۋشىدان ايىرۋ قوعامعا ابىروي ەكەلمەيدٸ. ەركٸم ٶز سالاسىنىڭ كەنٸگٸ مامانى بولۋى كەرەك. دەپۋتات – دراماتۋرگ, (بارلىق وبلىستارعا شيمايىن قويعىزىپ, قالاماقى بوپسالايدى) شەنەۋنٸك – (قىزمەتسٸز قالعاندا نەپاقاسىن تابۋ ٷشٸن) عىلىمي اتاققا, مەملەكەتتٸك سىيلىققا ۇمتىلادى. پارادوكس!
جازۋشى سايىن مۇراتبەكوۆ قوعامدا بەت الا باستاعان وسى ٷردٸستەن سەكەم الدى. ٸشتەي كٷيرەدٸ, بٸراق تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ اتقان تاڭىنا يمانداي سەندٸ. «كٶش جٷرە كەلە تٷزەلەدٸ», دەپ ٷمٸت ارتتى بولاشاققا.
– سايىن اعا, ەدەبيەت توقىراۋعا تٷسپەي مە, جاستاردان ٷمٸتٸڭٸز بار ما? – دەپ تٶتەسٸنەن بٸر ساۋال قويىپ قالدىم. اعام جىميىپ, جەرگە كٶزٸن سالىپ ۇزاق تۇردى دا, لەزدە ٶزگەرٸپ, ەكپٸنمەن سٶيلەدٸ. «ەرينە, ەدەبيەت سان تٷرلٸ داعدارىس كەزەڭدٸ باستان كەشەدٸ. بٸراق, ەدەبيەتسٸز ۇلت بولمايدى. توقىراپ تا, جەتٸلٸپ تە, قارىشتاپ دامىپ تا وتىرادى» – دەدٸ. وسى تۇستا: «ەندەشە, ٶزٸڭٸزگە بٸر بۇيىمتايىم بار, اعا!» – دەدٸم.
– ايتا عوي! – دەيدٸ سايىن اعام.
– مەنٸڭ قاتارلاستارىم كٸتاپ شىعارا الماي قالدى. ەسٸمدەرٸ بەلگٸلٸ بولعانمەن كٸتاپتارىن شىعارا الماي جٷر. ەدەبيەتكە ٶز قولتاڭباسىمەن كەلگەن ون شاقتى قىز-جٸگٸتتەر بار. سولاردىڭ اياق الىسىن, سٶز ساپتاۋىن كٶرەسٸز بە? كٶڭٸلٸڭٸزدەن شىعىپ جاتسا, «قازاق ەڭگٸمەلەرٸ» دەگەن انتولوگيياعا العىسٶز جازارسىز? – دەپ تٸلەك بٸلدٸردٸم.
سايىن اعا كەلٸستٸ. 2003 جىلى «نارىق ناقىشتارى» دەگەن قازاق ەڭگٸمەلەرٸ مەن نوۆەللالارىنان تۇراتىن جيناققا «تالانتتاردىڭ جولى بولسىن» دەگەن تاقىرىپپەن العىسٶزدٸ جازىپ الىپ كەلدٸ.
«…جيناققا ەنگەن اۆتورلار بٷگٸنگٸ ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ تالانتتى ٶكٸلدەرٸ. بۇل كٸتاپتىڭ اۆتورلارى ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸگٸن العاننان بەرگٸ جىلداردا ەدەبيەتكە جاس ەكپٸن – جاڭا ەكپٸنمەن كەلگەن, بويلارى قۇرىس-تىرىستان امان, ويلارى ەركٸن, ماقسات-مۇراتتارى دا بيٸك قالامگەرلەر توبىنان. ماقساتىمىز تەك شىعارما جازىپ قويۋ ەمەس, سول شىعارما ارقىلى ەلٸمٸزدٸڭ ەركٸندٸكتە بوي جازىپ, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ نىعايا بەرۋٸنە كٷش سالۋ. عاسىرلار بويى وتارشىلىقتىڭ تەمٸر قۇرساۋىندا بولعان ەر ەلدٸڭ تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸنگٸ بٸردەن-بٸر حالىقتىق وي-ارمانى وسى بولسا كەرەك», – دەي كەلٸپ, تالانتتى جاس جازۋشىلار: ج.قورعاسبەك, ت.احمەتجان, ا.التاي, ت.ەسەمقۇلوۆ, ن.وراز, ج.شاعاتاي, ق.سەرسەنباي, گ.شويبەك, ق.مۇقاش, س.حاسان, ە.سالىقباي, ت.ب. شىعارمالارىنا جەكە-جەكە توقتالىپ, سۋرەتكەرلٸك پايىمىن, سٷيسٸنٸسٸن جاسىرماعان ەدٸ. بٷگٸن تاريحقا اينالعان تۇلعانىڭ بٸر اۋىز تٸلەككە ەرەكشە كٶڭٸل قويىپ, ۋاقىتىن بٶلٸپ اقجارما پەيٸلٸن تانىتىپ جازعان قولتاڭباسى كٶڭٸلدٸ سەرگٸتٸپ, جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ جٷكتەپ وتىر. وسى اتالعان قىز-جٸگٸتتەردٸڭ راسىندا دا وسالى جوق. بٷگٸنگٸ پروزانىڭ بٸر-بٸر تۇلعاسى.
سايىن اعانىڭ «جەڭەشە» دەگەن ەڭگٸمەسٸندە جىلىبۇلاققا دەگەن ماحابباتىنان تۋعان جەرٸنە, ەلٸنە, ۇلتىنا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ اڭعارىلادى.
«…شىنىندا دا جىلىبۇلاق تەڭٸزگە كٸندٸك بولار. كەيبٸر بۇلاقتارعا جٷز قارا مال كەلٸپ, بٸردەن باس قويعاندا تاقىل-تۇقىل بولىپ تارتىلىپ قالاتىنى بار, ال جىلىبۇلاققا ەلدەنەشە جٷز مال – تەك تۇمسىقتارى سىيىسىپ تۇرا قالسا بولدى – اينالا جاپىرلاپ كەلٸپ باس قويعاندا دا قىڭق ەتپەيدٸ. قايتا سۋى مولايا تٷسەتٸن تەرٸزدٸ. جىلىبۇلاقتىڭ سۋىن مال دا مەيٸرٸ قانعانشا تامسانا-تامسانا ۇزاق سٸمٸرەدٸ. ەگەر ادامشا سٶيلەي الاتىن بولسا: «اح, شٸركٸن, قايران جىلىبۇلاقتىڭ سۋى-اي!» دەسەر ەدٸ ولار دا».
قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ الىبى, كەلەر ۇرپاقتىڭ ٶكٸلٸنە جىلىبۇلاق دەگەنٸ – ٶز ۇلتى, ٶز بەيتەرەگٸ, ٶزٸنٸڭ تۋعان توپىراعى ەكەنٸن اڭعارتۋى شىعار. «سەن دە, ۇلت رۋحانيياتىنا قانىعىپ, تٸلٸڭ مەن دٸلٸڭنٸڭ راحاتىن سٸمٸرٸپ ٶس! قازاق ەدەبيەتٸ دە ەلەم ەدەبيەتٸمەن كٸندٸكتەس. ۇلتى باردا ونىڭ ەدەبيەتٸ ٶز حالقىنىڭ شٶلٸن قاندىرىپ, سارايىن اشادى, تىنىسىن كەڭەيتەدٸ. ول تاقۇل-تۇقىل تاۋسىلىپ قالاتىن كەزدەيسوق كەلگەن ٶنەردٸڭ ارزان تٷرٸ ەمەس. ەدەبيەت – عاسىرلار بويى شٶلٸڭدٸ قاندىرار, بويىڭا قۋات بەرەر تىڭ كٷش», دەپ سٶيلەپ كەتكەندەي. ەر ەڭگٸمەسٸنٸڭ استارىندا س.مۇراتبەكوۆتٸڭ ٶزٸنە تەن ينتوناتسيياسى بار. سول ينتوناتسييا – تاعى بٸر جۇمباقتى, تاعى بٸر سىردى ايقىن تانىتىپ, تامساندىرىپ وتىردى.
«دون»
سايىن اعامنىڭ ەسٸگٸنٸڭ الدىندا بۇلاڭ قاعىپ جٷگٸرٸپ, شاپقىلاپ جٷرەتٸن قاراكٷشٸك – دون.
– ەي, دون! بار, بولدى, ٷيشٸگٸڭە كٸر! قوناقتاردىڭ مازاسىن الما! – دەيدٸ سايىن اعام. سول-اق ەكەن, باياۋلاپ باسىپ, ٷيشٸگٸنە كٸرەدٸ دە, باسىن سىرتقا شىعارعان قالپى, قوناقتار ٷيٸنە قايتقانشا ٷيشٸگٸندە تاپجىلماي جاتىپ الاتىن. سايىن اعا ماقتاسا, ماقتاۋعا لايىق ەدٸ, دونى.
«سايىن قالا جاققا شىعىپ كەتكەندە ەشكٸمدٸ تىڭداماي, الىپ-ۇشىپ قۇيىنداتىپ بٸر قۇتىراتىنى بار-ەي, وسىنىڭ. مىنانى-اي, ە! بار, كٸر ٷيشٸگٸڭە!» دەگەن مەرييا تەتەنٸ تىڭداماي ەركەتوتاي بولعان سەتٸن دە كٶرٸپ ەدٸم. دون ٷيگە كەلگەندەردٸ اينالىپ-تولعانىپ الادى دا, كٸمدٸ قۋىپ, كٸمدٸ قىزىقتاپ جٷرگەنٸ بەلگٸسٸز, زۋ-زۋ ەتە تٷسەدٸ.
– قۋانىشى قوينىنا سىيماي تۇرعانىن قاراشى. قوناقتى جاقسى كٶرەدٸ, ەسٸرەسە, بالالاردى, – دەپ, سايىن اعام دەل بٸر نەمەرەلەرٸن ەركەلەتكەندەي:
– بار. بارا عوي ەندٸ, دون, بولدى! تاياق جەيسٸڭ ەي, مەرييادان. بارسايشى! –دەپ, ادامشا سٶيلەسە بەرەتٸن.
سايىن اعام دٷنيەدەن ٶتكەندە, دون ٷيشٸگٸنەن شىقپاي جاتىپ الدى, – دەپ ەسكە الاتىن ەدٸ مەرييا تەتە.
«ەسٸكتٸڭ الدىنداعى كيٸم ٸلگٸشتە سايىننىڭ دالادا جامىلىپ وتىراتىن ەسكٸ كٷپەيكەسٸ بار ەدٸ, سوعان قاراپ-قاراپ قويىپ, ەرتەلٸ-كەش ۇليتىندى تاپتى. سوسىن دونعا ۇرىستىم.
– بولدى, نەمەنە ۇلي بەرەسٸڭ, سەنەن باسقالار ازا تۇتپاي جاتىر عوي دەيمٸسٸڭ سايىندى. سايىن كەتٸپ قالدى, ەندٸ كەلمەيدٸ. بولدى, ٸزدەمە دە, ساعىنبا دا, – دەپ سٶيلەپ جٷرمٸن, سٶيلەپ جٷرمٸن. بالالارعا كەشكٸ اسىن دايىنداپ جاتقان ەدٸم. دوندى ەرمەك قىلىپ كٶپ سٶيلەسەم كەرەك, ۇرىسسام دا كەرەك. دون ٷنسٸز قالعان سوڭ, كەتٸپ قالعان با دەپ قاراسام الدىڭعى ەكٸ اياعىن الدىنا سوزىپ, كٶزٸنەن جاس پارلاپ جىلا-ا-ا-اپ جاتىر. جٷرەگٸم شىم ەتٸپ اۋىرىپ كەتتٸ.
– ەي, دون مۇنىڭ نە? سەن جىلاما, مە! جەيسٸڭ بە? – دەپ تاماق بەرسەم, جەمەيدٸ. بٸر ۋاقىتتا ىرعىپ بٸراق سەكٸردٸ دە, سايىننىڭ كٷپەيكەسٸن الدىما الىپ كەلدٸ. «تٸزەڭدٸ جاۋىپ وتىر», دەگەنٸ, اياعىمنىڭ اۋىراتىنى بار عوي, ونى دا بٸلٸپ العانعا ۇقسايدى. بۇل جولى مەن دە, دون دا بٸرگە جىلادىق, ۇزاق جىلادىق. ەكەۋمٸز دە ٶز سايىنىمىزدى ساعىنىپ, ٸزدەپ جىلادىق», – دەپ ەدٸ, سايىن اعانىڭ اياۋلى جارى.
يە, جەتٸ قازىنانىڭ بٸرٸ دون دا سايىن اعاداي ادام بالاسىنىڭ قادٸرلٸسٸنەن, اياۋلىسىنان, ٶزٸنٸڭ قۇتتى يەسٸنەن بٸرجولا ايىرىلعانىنا, ەندٸ ونداي جاننىڭ مۇنىڭ ٶمٸرٸندە كەزدەسپەيتٸنٸنە ٶكسٸگەن بولار. كٶپ ۇزاماي دون قايعىدان ٶلٸپ قالدى, – دەپ وتىراتىن مەرييا تەتە.
قازاق ەڭگٸمە جانرىنىڭ ٷلگٸسٸن بەيٸمبەت سالعان سوقپاقتان ٶزگەشە ٶرٸپ, تەرەڭنەن سىر شەرتكٸزە العان, كٶركەم تٸلدٸڭ قۇدٸرەتٸنە تاعى بٸر مويىنسۇندىرىپ, وقىرمانىنا وي سالعان قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ٸرٸ تۇلعاسى كلاسسيك سايىن مۇراتبەكوۆ 2007 جىلى قىستا دٷنيەدەن وزدى.
روزا مۇقانوۆا,
جازۋشى
سۋرەتتە: جازۋشى سايىن مۇراتبەكوۆ جەنە زايىبى مەرييا اپاي
