Klassik

Saiyn aǵa…

Kózi tirisinde maqtalatyn aqyn-jazýshylar kóp kezdesedi. Kózi tiride maqtalý – kóńiljyqpastyqqa da aparyp jatady. Qalai degenmen de tiridei maqtalyp jatqanǵa ishtei kúmánmen de qaraitynyń ras. Bireýden paida keler, bireýdiń qyzmeti joǵary bolar, bireýdiń áýleti – dáýletti bolar. Qazaqy baqai qýlyq, bas eseppen de Abaidyń: «Arsyz bolmai ataq joq, aldamshy bolmai baq qaida» degen sóziniń úlgisinen ainymaityn «men týraly biraýyz jyly sóz aityńyzshy» dep qiylyp surap, alaqan jaiý, ol beisharaǵa kólgirsip kóldei alǵysóz, maqala jazý búgingi kúni tańsyq emes. «Jarym molda, jarym adam, jarym musylman qiianat jasaidy», – deidi Abai. Jarym jazýshy da qiianat jasaidy. «Táńiri atqandy táńiri atqan maqtaidy», degen de Abaidyń óz sózi.

Sonymen, qazaqta jazýshy az emes, biraq Saiyn Muratbekov – dara. Buǵan eshkimniń daýy da joq.

Ákim Tarazi: «Meniń Saiyn dosym – klassik!» dedi qyryq úsh jyl buryn shyqqan Saiynnyń sarǵaiǵan kitabyn aialai ustap otyryp. Maǵan dosynyń klassik ekenin dáleldep baqqysy keledi. «Saiynym ádebiette óz baǵasyn ala almapty-aý!» dep, keiingi kezderi, tipti, jii aitatyn boldy. Saiyn aǵanyń qos tomdyǵyn erinbei, jalyqpai uzaq qarap, súzilip oqyp shyǵyp bolǵan soń: «Saiynnyń uly jazýshy ekenin tirshilikte ózine aita almaǵanyma nalyp otyrmyn», dedi bir kúni. «Qalaisha aitpadyń, aitpaýyń múmkin emes qoi, talai aitqansyń! Ózim talai kýá boldym!» – deimin estigenderimdi esine túsirip.

«Aitqan da shyǵarmyn, biraq dál qazir­gidei baǵalap, ózine dáleldep otyryp, bar shyǵarmalaryn osylai táptishtep aqtaryp, oi túiip, zerttep, sýretkerligin moiyndatyp, Saiynnyń ózin sendirip aitpaǵanyma ókinip otyrǵanym da. Qalihanym men Saiynym tabiǵatynda taza sýretker eken. Átteń, tirshilikte birge júrgen kezderimde baǵasyn bere almaǵanym. Osyǵan ókinemin, olarǵa teńdeser jazýshy joq eken. Ekeýi de uly sýretker eken», dep qolyndaǵy kitapty asa yjdahattylyqpen paraqtai bas­tady. Júzinde saǵynyshpen qatar ókinishtiń taby baiqalady.

Jazý bólmesinde Saiynnyń kitabynyń muqabasyna alaqanyn qoiyp otyryp, oiǵa ketip qalatynyn buryn da baiqaityn edim.. Endi, mine, ár sózin, ár sóileminiń astyn syzyp óziniń pikirin, Saiynnyń ár sóilemine qumary qanǵandai, rizashylyǵyn bólisip kitap betterin toltyryp jazyp tastapty.

Saiyn Muratbekovtiń de dosy Ákim Tarazige jazǵan qoltańbalaryna kózim tústi. Sarǵaiǵan saǵynyshtyń úni keledi qu­laq túbine.

«Jabaiy alma» 24.02. 1973j. «Ákim aǵa! Qalai eken? Oqyp kórersiń», «Na vershine Ýshkara»26.04.1982j., «Ákimge! Basynda Úshqaranyń… jaidan-jai arnal­maǵan edi ǵoi. Solai…» , «Dikaia iablonia» 3.09.1990 jyl­qy jyly, «Ákim aǵa Órtaiulyna! Azamatqa, úlken jazýshyǵa, ylǵi da aldymnan kórine ber, dep! S.Muratbekov», «Tańdamaly povest jáne áńgimeler» 28.04.1981 j «Ákim aǵaǵa, osy kitaptyń qaq jartysynyń jazylý tarihyna kózbe-kóz otyryp, talai pikir-syrlardy bólisken dosqa!». Eki dos bir-birimen aq­taryla syrlasyp, saǵynyshtaryn basa almai qaýyshyp, tabysyp otyrǵandai kórindi. Biri – kitap, biri – oqyrman.

Jaqsy adamdar nege ómirden ketedi eken… Úiińnen erterek shyǵyp ketken jaqsy qonaq sekildi. Baýyr basyp otyryp, ol ketken soń qońyltaqsyp, jetimsirep qalǵandai kúi keshtiredi. Jaqsyǵa, jamannan góri, ǵumyrynyń uzaqtyǵy laiyq qoi. Qoǵam tozbas úshin, adam azbas úshin de jaqsy adamnyń jalǵannan joq izdep ketpeýine bolatyn edi.

Izgilik pen dostyqtyń, syrlastyq pen úilesimniń tabysýyn Ákim men Saiyn aǵadan ańǵaratynmyn. Jumys bólmesinde Saiyn men Qalihannyń kitabyn alma-kezek ustap, qaita-qaita oqi beretin Ákim Tarazidyń kúii oilandyryp tastady. Aitylmaityn, aitylsa da jaýaby joq saǵynyshtyń izin sezemin.

Biriniń kitabyn sórege qoiyp jatyp, biriniń kitabyn sóreden qaita alyp jatady. Ekeýin de renjitkisi joq. Ara-arasynda áldene esine túse me eken, sál ezý tartyp jymiyp qoiady. «Jaraisyńdar, myqtysyńdar!» deitindei. Júzinen sonaý kóz ushynda qalǵan jastyqtyń dúbiri sylańdap, ár nárseni eske salyp, birde jymiyp, birde oi túbine erik berip kóńil kúidi kúpti etip qoiatynyn da baiqaimyn. Syrlasar dostyń orny tolmai oisyrap turǵany da ras.

Toqsanynshy jyldardyń basynda ekeýi de qyzmetsiz. Birin-biri qimai saǵy­nysyp kezdesetini, áńgimesi jarasyp Alataýdy betke alyp ońasha, oqshaý ke­tetinderi esime jii túsedi. Saiyn aǵama usy­nys jasasa-aq boldy, sózge kelmesten, Ákim­niń jolyn kútip, qydyra ketýge daiyn turatyn.

Serýendep kelgennen keiin erekshe kóńil-kúimen: «Saiynym-oý, qydyrýǵa árqashan daiynym-oý», dep Ákim úide ándetip júretin.

Saiyn aǵam óte mádenietti, biiazy adam edi. Qalihan aǵamnyń keibir qazaqy áziline túzetý engizip: «Ái, Qal-aǵa! Qaryn­dasymyz ǵoi, ortamyzda Roza otyr, sen qalai bolsa solai sóilemeseishi», dep jumsaq kúlkisimen Qalihan aǵamdy yqtyryp, tartyntpaq bolady. Oǵan boi beretin Qalihan aǵamnyń jaiy joq. «Men qaryndasymdy kóp urǵashynyń biri dep qaramaimyn. Ol – jazýshy! Jazýshy «jynysqa bólinbeidi dep júrgen de ózi», dep aiyzyn qandyra rahattanyp kúlip alady. Sosyn sózin buzǵan Saiyn aǵamnyń jańaǵy qylyǵyn keshire qoimaǵany túrinde turady. Ákim ekeýin qosaqtap birge sybap alyp, qyr asyryp, temekisin qaisarlana, qushyrlana uzaq soryp únsiz qalady. «Ekeýiń jabylyp meni jáýkemdegileriń kelgen eken ǵoi, kóne qoiady ekenmin senderge», degendei ekilenip, bilek sybanyp eki dosyn esesi ketkenshe bir sybap, iske alǵysyz etip tastaidy-daǵy, manaǵy ádemi áńgimeni qolyn shoshaityp, qaita basynan bastaityn. «Myna ekeýi, búgin, tipti, qyzdai syzyla qalypty ǵoi», dep jeńilgen ekeýge shiqyldai kúlip alyp, «Óipir-óóóóý, mádenietin qarai gór ekeýiniń…», dep daýysyn mysqyldai sozady. «Al kóke! Sarańdyǵyńa salmai, qui anaýyńnan, káni!» dep baǵjań etip alaia qaraidy da, qyrly stakandy Ákimniń aldyna ysyra salady. Mundai sátte Qal-aǵamnyń suranysyn «serezno!» qabyldaityn Saiyn aǵam men Ákim lezde Qal-aǵańa baǵynyp, moiynsunyp: «Lábbái, taqsyr!» dep kishireiip shyǵa keledi. Osy jeńis – Qal-aǵamnyń kópten kútken shyn jeńisi. Endi kóńili jailanyp, rahattanyp, áńgimeni áriden aǵytyp, bir ózi – bir tarihtyń qoinaýyna erkin enip, eki dosynyń aýzyn ashtyryp, kózin jumdyryp bolmaiynsha jýyq arada toqtai qoimaityny baiqalady. Sol sátte túzetý engizemin deseńiz basyńyzdyń bálege qalǵany, Qal-aǵam bul joly qarsy kelgendi aiamaidy. Naizanyń ushyna ilinip qalmaiyn degen adam demin ishine tartyp uzaqqa shydaýy tiis. «Myna jerin menen estigensiń, áneý jerin Saiynnan estigensiń. Endi bárin ózi bilgen, ózi oqy­ǵan, ózi zerttegen bolyp…», dep Saiyn aǵam men Ákim Qal-aǵama taǵy qarsy «sha­býylǵa» qamdanady. Uzaqqa qulash sermegen Qal-aǵamdy qalaida toqtatý, tosyltý kerek. Áitpese tań atyp, tún batady. Ár búiirden bir túrtkilep, áńgimeniń árin ketire bergen ekeýdiń ne aitqysy keletinin ańdyp, Qal-aǵam kóziniń astymen bul ekeýge barlap qarap alady. Osy tusty kútkendei ekeýi Qal-aǵam jaily anekdottardyń túr-túrin aǵyta bastaidy. Sol sátte álgilerdiń sózine erip, temekisin qushyrlana soryp-soryp jiberip, Qal-aǵam:  «Joq olai emes, bulai bolatyn», dep ózi týraly anekdottyń maiyn tamyzyp ózi aityp ketetinin ańǵarmai da qalatyn.

Sózi mirdiń oǵyndai, qadap aitqany da, beinelep aitqany da dóp túsip jatatyn. Áp-sátte sýretke ainalǵan jandy beineler kinolentadai syrǵyp, kóz aldyńda ainala beretin, ainala beretin. Qalihan aǵam sóilep ketkende Saiyn aǵa men Ákim tym-tyrys qalatyn.

Iá, olar birin-biri baiytyp, bir-biriniń jansaraiyn ózderi ǵana bilip, ózderi ǵana uǵyp-uiyp, irkilmei kúlip, keide muńaiyp, birimen biri tolyǵyp, bútindelip otyratyn. Bastary qosyla qalǵanda dúnieden erte ketken dostaryn jii esterine alatyn. Sonyń ishinde qulaǵyma qanyq bolyp, jadyma saqtalǵandary: Aqan Nur­manov, Telman Januzaqov, Jumeken Náji­medenov, Asqar Súleimenov. Olardyń ár qylyǵy, ár sózi ózderimen birge jasady. Bular shyn maǵynasyndaǵy jan bútindigin saqtaityn tulǵalar edi. Bir-birimen rýhani bailanysta, qalypty tartylysta turatyn. Birinsiz-biri júre almaityn. Alysta qalǵan Altaiǵa da, tóbe asyp Qulan qala­syna da, iektegi Eshkiólmeske de kún demei, tún demei jortýyldap júrip kete beredi. Olardyń tabiǵatynyń ereksheligin, jan dúnieleriniń ǵalamat tereńdigin kórip tań qalatyn edim, qyzyǵatyn edim.

Saiyn aǵam men Qalihan aǵam dúnieden ótkennen keiin jas kezderin Ákim men Ábish aǵanyń eske alǵandary bar. Ekeýi birinen biri asyp túsip, jastyq kezeńniń dáýren dáýirin jarysa aityp otyr. Bastan ótkendi aitý, áńgimelep aitý bir basqa, ekeýi de sol kezeńge qaita oralǵandai, birin-biri tolyqtyryp, balasha máz bolyp, túrleriniń ózi balaǵa, jastyqqa qaita oralǵandai. Kúlkileri baisaldy, sali­qaly emes, sol kezdegi jeńil bozbala kúlkige kóship alyp, qyrshańqy ázil­derin qaita tiriltip, jarasyp, qaita túlegendei qulpyryp otyrady. Áńgimeni de qulpyrta aitady. Bulardyń áńgimelerin estigende Fariza apai tań-tamasha qalyp, qumarta tyńdaǵan edi. «Ábishti men jas­taiymyzdan bilemin dep júrsem, sizder, tipti, baǵzy zamannan, bala kezderińizden birge júrip, birge ósipsizder ǵoi», deidi tańyrqap. Ábish aǵa úzilgen áńgimeni qaita bas­taidy. «Tahań (Ahtanov) bizdi qyzyq kórýshi edi, eresek bolsa da ortamyzdan qalmai erip alatyn. Bizge jarasady ár úige bir qonyp, dýyldasyp júre beremiz, bárimiz boidaqpyz. Tahań bolsa otbasyly, balaly-shaǵaly. Bizderge erip alǵan, Tahań bárin umytatyn. Kúni-túni birge júremiz. Bir top uialas kúshikterdiń oiynyn qyzyq kórgen aýyldyń bir tóbet itteri bolýshy edi. Ańyryp alystan qarap qyzyǵyp turyp-turyp, jańaǵy uialas kúshikterge júgirip jetip keledi de, oiyndaryna quiyndai aralasyp, ýǵyn da shýǵyn qylyp jiberetin», dep Ábish aǵa mańǵazdana kúldi. Sóitip otyryp, ózderi ǵana biletin ataqty «kók esek, sarań esek, qońyraýly esek» anekdottaryn aityp, Ákim ekeýi otyrǵandardy qyran-topan kúl­kige qandyryp edi. Iá, sol kúngi áńgi­meniń saryny múlde bólek, ózgeshe bolǵan.

Muqaǵalidyń: «Ábish, jumystan kele jatyrsyń, jarty-aq saǵat ýaqytyń bar ekenin bilemin. Biraq, sen tyńda! Men myna óleńimdi saǵan qazir oqimyn», dep túski úziliste Ábish aǵaidy kútip, jolyn tosyp turǵan Muqaǵali kóz aldyma keldi. Bul bólek áńgime…

Ahmatovanyń aitatyny bar edi ǵoi. «Blok uly aqyn ǵana emes, ol bir ózi bir dáýirdiń kórinisi», dep. Men ádebiettiń osy býynyn sol dáýirdiń kórinisi dep uǵamyn.

Álqissamdy, Saiyn aǵamnan bastap edim ǵoi. Áńgimemdi qazaqtyń klassik jazýshysy Saiyn Muratbekov syndy uly tulǵanyń shyǵarmalarynyń qupiiasynan bastaiyn.

Sýretker janynyń kózi

«Kózimdi sál jumsam-aq: shýyldaǵan balalardyń eń sońynda sol aiaǵyn jer sypyrǵandai kóldeneń súiretip, esi qalmai dalbaqtai júgirip kele jatqan Aian­dy kórgendei bolam.», «Bizdi Iman­ja­nov degen shashy appaq qýdai, qoly- basy toń­ǵan adamsha dirildei qalshyldap, kózi qyp-qyzyl bop jasaýrap otyratyn qart kisi oqytty.», «Kúnniń kózi qan­ta­laǵandai bop erekshe qyzaryp uiasyna qo­nýǵa taianǵan», «Sál únsiz otyrǵan soń Bapaidyń kempiri Aiandy kinálai sóiledi. –Júgermek-ai, deseńshi, ózine de obal joq. Tún ja­rymynsyz bir qaitpaidy ǵoi, el­den erekshe osyny alyp bara jatqan neniń oiyny ekenin bilmeimin, oiyny osyl­ǵyrdyń… Ibai-aý… – dep munyń arǵy sózin sy­byrǵa ainaldyryp jiberedi. – Osy úi­diń kór­pesin osy shiritip… Esi kirip qalsa da…

Bapaidyń kempiri qansha sybyrlai aitsa da sońǵy sózderi bizge anyq estildi. Qyp-qyzyl bolyp ketken Aian tistene shytynap, basyn buryp áketti. Irgege qarap jatty. Álden ýaqytta basyn kóterińkirep maǵan:

– Anaý paltony ápershi, – dedi  tórde ilýli turǵan qara paltony nusqap. Men osy úidegi jalǵyz oryndyqqa shyǵyp paltony alyp onyń aldyna ákeldim. Aian basyn jastyqtan ázer kóterip, eki qoly dirildep paltonyń jaǵasyna tumsyǵyn tyǵyp jiberip qushyrlana iiskep-iiskep aldy da:

– Tez ilip qoi, áitpese ursady, – dedi. Onan soń shalqasynan túsip kózi bajyraiyp, kirpik qaqpastan úidiń tóbesine tesireie qarap uzaq jatty.», «Aian qarańǵy buryshta bir ýys bop búrisip, eki alaqanymen betin basyp solqyldap jylap otyr eken. Uzaq jylady. Onan soń kózin súrtti de, qoradan shyqty. Syrtqa shyqqan soń kórdim, kózi qyp-qyzyl bop ketipti. Maǵan qarady da, óz-ózinen jymiyp kúldi..

 -Kún ystyq, á,-dedi.».

Jazýshynyń áigili «Jýsan iisi» povestindegi keiipkeri Aian. Shyǵarmanyń sońynda Saiyn aǵam: «Jazǵa salym Jýsantóbe jaqtan qońyr salqyn samal esedi. Ashqyltym iis ańqidy. Jýsannyń iisi. Sondaida esime taǵy da Aian túsedi», dep aiaqtaidy.

Bala Saiynnyń sýretkerge ǵana tán janynyń kózi, júreginiń túbine soǵys salǵan shoqpyt-shoqpyt jaraly sezimniń kúiin shertkizedi. Sýretker janynda kóz bolmasa, jetim Aiannyń ishki muńyn, syrtqy kúiin túsine qoiar ma edi. Balalar úiine ketip bara jatqan Aiannyń enshisindegi qońyr siyrdy qimai turǵan Bapai men kempiriniń ekeýara áńgimesiniń ózi jetimniń malynan dámetken mynaý ekeýiniń soraqy siqynan, tipti, bezin­gendei bolasyń. Biraq jazýshy Saiyn bul eki beisharany da aiaityn siiaqty. Óitkeni, sýretkerdiń jany jumsaq. Myna ekeýdiń dámetkeni – jetimniń maly. Jumsaq mysqyl, astary aýyr. Jazý­shy Aiandy ǵana emes, oqyrmannyń da júregine qaiaý salǵysy joq. Kedeishilik, «jomarttyń qolyn joqshylyq bailaǵan» qazaqtyń kedei turmysy. Bizge tanys turmys. Búgingi qazaǵyńnyń siqy da eles berip turǵan shyǵar, bálkim…

«– Alatyn adam bolmai tur, myna qońyr siyrdy dereý satyp aqshasyn qaltańa salyp berer em. Keiin qolym tise, bazarǵa aidap baryp satyp, aqshasyn salyp jiberem ǵoi…» degen shalyna:

– E, qoishy ári, sen de osy, ne bolsa sony aitpai. Satqany nesi. Erteń erjetip kele qalǵanda mal kerek emes pe Aianǵa… Qońyr siyryńdy ósimimen qolyńa tapsyramyn…». Kempirdiń kómeiin­de qońyr siyrdyń aqshasynan ázirge dámelenbesin degen syńai jatqanyn ańǵarasyń. Qazaqtyń kisi malyna eminip, jetim men jesirdiń malyna da kóz salyp, dánigetini, dúnieqońyzdanyp otyryp, aýzynyń jomart bola qalatyn minez-piǵylyn qalai dál kórsetip otyr. Sýretteýdiń qajeti joq, túsindirý de kerek emes. Baiandaýǵa da boi shaldyrmai dialog arqyly ekeýdiń beinesin aina qatesiz jasai salǵan. Dialogtyń naqtylyǵy sol, jarymaǵan Bapai, járdemi pármeninen asa almaityn kerenaý kempir keledi kóz aldyńa. Obrazdy jasaýdaǵy bul ádis Saiyn Muratbekov shyǵarmashylyǵyna ǵana tán qubylys.

Uly jazýshynyń kez kelgen shyǵar­masyn alyńyz, oqyrmanǵa etene tanys, janyńa jaqyn, uiyp sala beresiń. Bári saǵan tanys obraz, alystan izdep alas uryp, joqtan bar jasaimyn dep otyrǵan joq. Ózińdi ózińe tanytyp qoiyp, ishtei uialtyp otyrady. Sýretker sezim men oidyń tartpasy syndy. Tyńdai bastasań-aq ózine qarai tartyp, tuńǵiyǵyna ju­tylyp bara jatqanyń. Sheberliktiń qupiiasy osy bolsa kerek. Jeti qat jerdi meken etetin óz turǵyndary siiaqty, ár ǵasyrdyń óz keiipkeri, óz oqyrmany bar. Ótken ǵasyrdyń oqyrmanyna Saiyn Murat­bekovtiń sýretker retindegi jasaǵan keiipkerleri de, ómir jaily aitqysy kelgen filosofiiasy da, shyǵarmasynyń ideiasy da, sol kezeńdi naqty kóz aldyńa ákelip, jaiyp salǵan sheberlik kel­betin eshkim qaitalai almas. Óitkeni, barlyq shy­ǵar­­masy Saiynnyń ǵana jan dú­niesine, jaratylysyna tán. Saiyn óz zama­nynyń, ózinen keiingi zamannyń oqyrmandary saǵynyp, izdep oqityn sýretker. Mysaly meniń zamandastarym – soǵysty kórmegen urpaqtyń býynymyz. Biraq, jazýshynyń ulylyǵy soǵysty kórgen urpaqpen teń dárejede sezintip, janaryńa jas toltyryp, tebirentip, tolqyta alady. Ol – ótken tarihi kezeńniń izin sýytpai úlken býynnyń qasiretin keiingige tanyta alatyndyǵy. Óz ákeleriniń taýqymetine sońǵy býynnyń ókilderi jatsynbaityndai jalǵastyryp otyr.

Kórkem dúnie jazylmasa meniń sanama Aian da, Qamar da, Ájibek te, Tana da ortaqtasar ma edi, men oqyrman retinde, tipti, qarapaiym adam retinde adamdardy tani alar ma edim. Qasiret pen qýanyshqa, shattyq pen jubanyshqa tebirene alar ma edim. Óz dáýirin ǵana tanytyp qoimai bizderdiń sanamyzdy, túisigimiz ben sezimimizdi jazýshynyń janymyzdy jańa bir soqpaqqa salyp, baǵyndyra alǵandyǵynda. Jan dúniemizge yqpal júrgize alǵandyǵynda.

Saiyn Muratbekovtiń shyǵarma­synan avtordyń ózine ǵana tán jan tazalyǵy, júrek lúpili estiledi. Qandai baqytty jaratylys edi. Saiyn aǵa. Qaisybir áńgimesin alsa­ńyz da. «Meniń qaryndasym», «Kúzgi bura­lań jol», «Basynda Úshqa­ranyń», «Ultýǵan», «Jeńeshe» áńgi­mesin oqyp shyq­qanda Qamar jeńgesin osynshalyq jaqsy kórýi, bala bolsa da jeńgesine pana bolyp, ony qyzǵyshtai qoryp júrip, kóz súzgen árkimnen qyzǵanyp, eń sońynda ómir baqi jalǵyz qalyp bara jatqan Qamar jeńgesiniń janyna úńilip, laiyqty bir azamattyń kez­desýin tilep muńaiýy sary bala Saiyn­nyń júrek túbindegi syrshyl qupiiasy.

Tilepbergenniń Qamarǵa sóz salyp kelgendegi beinesin: «Tipti, alpys­tan asqan adam dep aita almaisyń, júzi jainań qaǵyp, tuz kózderi oinaqtap ketti. Osy bir kózderi-ai! Jas adamnyń kózi suqtana oinaqshyp turǵanda qanshama ádepsiz bolsa da, birtúrli keshirimdilik etýge bolatyn siiaqty, al alpystan asqan shaldyń kózi sóitkende deneń dir ete túsip, túrshige titirkenedi ekensiń. Qandai súikimsiz, jiirkenishti kóz». Aqyry, sýretker Qamarǵa Táńirbergendi teń kórmedi, biz de jazýshynyń sheshimine jyǵyldyq. Biraq, jazýshy jeńgesiniń baqytty bolýyn janymen qalaidy, soǵan jol kórsetýge qadam jasaidy.

«Ainalaiyn Qamar jeńgei, maǵan seniń sátke bolsa da jady­raǵanyń, kúlgeniń kerek qoi. Meniń óz basyma qýanyshym men kúlkim ábden jetedi. Men jiyrmaǵa endi ǵana jetken qysqa ómirimniń ishinde tek qýanysh pen kúlkini ǵana kórip kelemin. Meniń bar qyzyǵymnyń áli aldymda ekenin sen jaqsy bilesiń ǵoi. Men uzaq jasaimyn. Sol uzaq ómirde tek qana qýanyp, tek qana kúlip ótetin bolamyn. Al seniń qyryqtan endi ǵana asqan ómirińniń teń jarymy sarǵaiýmen, shermen ótip kele jatqanyn men jaqsy uǵamyn. Seni sabaǵyńnan erte úzip, kóktei solǵyzǵan soǵysqa ylǵi da kózim jasqa tolyp laǵnet aitamyn. Sondyqtan da meili, az sátke bolsadaǵy seniń tuńǵiyq janaryńdaǵy tolyp turǵan muńnyń seiilýin tileimin».

Saiyn Muratbekovti adam retinde, azamat retinde, sýretker retinde jaqsy tani alǵan­dyǵymnan bolar, ár keiipkeriniń kóleńkesinde Saiyn aǵamnyń ózi syǵalap turǵandai kórinedi. Óz beinesi ainymai tanylyp qalady. Qarańyzshy, osy áńgimesinde Qamardy turmysqa shyǵarmaidy. Qamar turmys qurmaq ta emes. Ol turmys qurýdy murat tutsa, baiaǵyda-aq sóz salǵannyń jete­gine erip kete berer edi. Onda jazýshynyń talǵamynan keiipkeri shyqpas ta edi. Ózine tilekshi bop alas urǵan qainysyna syryn aqtaryp otyryp: «Shyraǵym-ai, kúzetke meni bireý bailap qoidy deisiń be, qutylǵym kelse erteń-aq basqa jumysqa aýyspas pa edim, biraq… túngi kúzetti unatamyn… Túnde uiyqtai almai dóńbekship tósekte jatqannan da oiaý júrgen jaqsy… Ras, tún sýyq, biraq maǵan sol sýyǵy unaidy, ishki muńymdy seiiltedi. Áli jassyń ǵoi, uǵamyn deisiń be?..», degen Qamardyń ishtei ulyp jatqan saǵynyshyn, qol jetpes armanyna ortaqtastyrǵan ekeýiniń áńgimesinen uǵasyz. Avtor óz jan dúniesiniń de astan-kesten bolyp otyrǵanyn jasyrmaidy. «Kórshi aýyldyń itteri úrdi, kúzetshiler aitaqtap shýlap ketti de, sálden soń jym-jyrt bop tyna qaldy. Jal arasynan baiaý ǵana yzǵyryq jel esti» – dep aiaqtaidy.

 Iá, bul Saiynnyń Qamar jeńgesiniń beinesin jasap otyr­ǵandaǵy kúrmeýi qiyn áiel taǵdy­rynyń sýretker janyna túsken tereń syzaty, yzǵyryq jeli dep uǵasyń. Jazýshy janynyń názik­tigi shyǵarmasynyń ár deminen ańǵa­rylady. S.Muratbekov shyǵar­malaryna tán kúsh, ol – ishki tylsymdy qozǵai alatyndyǵynda.

«…Biz qystaityn jerde – qys­tyń qaqaǵan aiazdarynda býy burqyrap, kómeiine kúlki ty­ǵylǵandai búlk-búlk etip qainap jat­qan móldir bulaq bar…» deidi sýretker. Jylybulaqtyń sýy Saiyn aǵaǵa dál osylai kórinedi. Kez kelgen jazýshy qystyń kúngi bulaqty kúlip jatyr dep elestete almas. Demek, Saiyn kóretin SÝRET, QABYLDAÝ, ÓLShEM basqa sipatta anyqtalady. Saiynnyń ishki dúniesimen jymdasady. Saiynnyń Jylybulaqtyń sýyn «kómeiine kúlki tyǵylǵan bulaqqa» teńegeni oqyrmanyn sendiredi. Sa­qyldaǵan sary aiazdyń yzǵarynyń qatysy qansha, bulaq basy qainap, býy burqyrap jatsa? Qainaǵan bulaqtan nár alyp jatqan kómeide nege kúlki bolmasqa. Dál osylai taný, sýret salý, sendirip, sezine alý S.Muratbekovtiń ǵana enshisine tigen.

«Basynda Úshqaranyń» shyǵar­masyn dosy Ákim Tarazige arnap­ty. Shyǵarmany oqyp shyǵyp: «Sa­ǵan arnaýynyń syryn aitshy», dei­min Tarazige. «Ásettiń prototipi bolarsyń», – deimin.

– Baiqamadyń ba? – deidi.

– Neni baiqaýym kerek? – deimin ǵoi.

– Meniń qaisy shyǵarmama uqsai­dy? – deidi bir syrdyń jumbaǵyn ashpaqqa. Oilanyp qaldym. «Tasjar­ǵanǵa!» – dedim birden.

– Dál taptyń! – dedi Tarazi.

Ǵajap, Ákimniń Álii men Áliiasy dialogtyń tabiǵilyǵy, minez uqsas­tyǵy. Ráziia, Ýlia, Omar. Saiyn aǵa­nyń Áset pen Shynary, Sáýletai men Zaǵipasy.

«Tasjarǵan» Ákimniń alǵashqy atyshýly romany. «Keńes zamanynda mundai keiipkerlerdiń bolýy tiis emes», dep týralyp tastalǵan «Tasjarǵannan» Saiyn aǵamnyń óz «tasjarǵany» týyp, «Basynda Úshqa­ranyń» bolǵanyna tań qaldym. Sózsiz, «Tasjarǵan» Saiynǵa una­ǵan, «Tasjarǵan» arqyly ózin izde­gen, ózin taýyp alǵan, ózindegini jaz­ǵan. Óz Zaǵipasy, óz Shynary men Sáýletaiy kelgen kóz aldyna. Bul jazý­shylardyń tabiǵatyndaǵy zań­dylyq.

M.Tsvetaevanyń: «Vasha kniga. Pasternak, ý menia k Vam prosba. «Tak nachinaiýtsia tsygane» – posviatite eti stihi mne. (Myslenno.) Poda­rite. Chtoby ia znala, chto oni moi. Chtoby nikto ne smel dýmat, chto oni ego», – deitini esterińizde bolar.

Jandy shyǵarma – sýretkerdi oiatady. Oidy oiatady, jeteleidi. Kórkemdik kókjiegin keńeitedi, sóitip, bir shyǵarma ekinshi bir shyǵarmanyń týýyna sebep bolady. Bir shyǵarma – bir sýretkerdi ózine yntyq etedi, ǵashyq etedi. Qaitalap taǵy bir oqýǵa ańsary aýyp turady. Sýretker – eń úzdik oqyrman.

«…Ásettiń kóńili alai-túlei bop ketti. Jetkizbeitin alys armandar, qiialdar kóktemgi qara sýyq jeldei búkil tula boiyn diril qaqqyzyp azynap berdi. Ne úshin ómir súrip júrmiz, osy? Ne úshin tirshilik etemiz? Ańsaǵan shaq, qimas sátter nege baiansyz bolady, osy? Nege tez aiyrylyp qalamyz. Áne, Zaǵipa da ańsap otyr ǵoi sol bir shaqty. …Qaida sol Úshqara? Múmkin, sol Úshqara bizdiń Eshkiólmestiń bir jotasy bolar…».

«Tasjarǵannan» Eshkiólmesin tanyǵan, sol tas qoǵamnan sytylyp aýyl shetine kelgende Omar­dyń kúiin keshken Saiynnyń Ásetiniń de óz azaby bar. Omar men Ásettiń uqsastyǵy. Ómirdegi Saiyn men Ákimniń sýretker retinde oqyrmanǵa da, ózine de qoiǵan suraqtary. Ómirden jaýap izdeý… Sýretker retinde qoiǵan suraqtaryna jaýap taba aldy ma eken? Tabylǵan jaýap ómirine ózgeris engizip, taǵdyryna tańdaý jasata aldy ma eken? Álde jaýap izdeý arqyly shyǵarmalar jazyl­ǵan ústine jazyla berdi me eken…

Maqsat – uqsas, maǵyna – bir. Ádis, Astar, Oi – ózge. Osy­lai ózektes bolyp, ózge bir shy­ǵarmanyń nysanasy anyqtalǵan. Bul shyǵarmashylyq laboratoriia Ákim men Saiyn ekeýiniń arasyndaǵy syr, qupiia. Bálkim, men úzdigip suramasam, Saiyn aǵamnyń shyǵarmasyna tereńdep úńilmesem, Tarazi bul syrdy ashpaǵan da bolar ma edi. Qos sýretkerdiń ózderi ǵana biletin jumbaq syrdyń kiltin taýyp, bul joly da oljaly boldym. Múmkin, zerttelmegen tyń dúnieniń soqpaǵyna iz salǵan bolarmyz.

Aǵa!

Meniń Saiyn aǵam!

Jasyratyny joq, qysyr sózi kóbirek, júziń ainala bere kúndes áieldei kúbirlese qalatyndar da boldy. Biraq, «ashtyqtyń kezinde jegen quiqanyń dámi tátti» bolǵanyndai, «qanattyǵa qaqtyrmai, tumsyqtyǵa shoqyttyrmai» qorǵanym bola bilgen aǵanyń da biregeii Saiyn aǵa.

«Máńgilik bala beine» spektaklinen shyqqandaǵy alǵashqy sózi: «Kúsh –atasyn tanymas!» degen qaryndasym, jas ta bolsań talantyńnyń mólsherin tanyttyń, qutty bolsyn!» – dep edi. Sonan keiingi aǵanyń meniń ómirimdegi taǵy bir qýanyshyma ortaqtasqan sáti áli kóz aldymda. Kútpegen jaǵdai, osy kúnge deiin esime tússe ezýime kúlki keledi. Syrt adamdy bosaǵasynan attatpaityn «Áielder bosanatyn úige» Saiyn aǵam qalai kirip ketkeni belgisiz. Palatanyń esigin qulashtai aiqara ashyp, qolynda úsh tal gvozdika gúli, qoiyn qaltasyna jasyryp salyp alǵan «Semei» degen kók moiyn araǵy bar aǵa kelip tur. Óńi bal-bul janady. «Ainalaiyn qaryndasym, Alpamystyń baýy berik bolsyn!» dep jańa týǵan qyzylshaqaǵa qarady da: «Ái, Alpamys! Myqty azamat bol! Sen qazaqtyń myqty azamaty bolýyń kerek! Eń jaman degende, eń iske alǵysyz boldy degende, myna men siiaqty jazýshy bol!» – deidi Saiyn aǵam.

– Aǵa, ruqsat bermeitin edi ǵoi, qa­lai kirdińiz? Dosyńyz qaida? – deimin qysylyp.

– Ákim buryn kirip ketken siiaqty edi. Kelmegen eken ǵoi. Áli kútip turmyn keletin shyǵar dep, kórinetin túri joq bol­ǵan soń. Koridorda jan balasy kórinbeidi, sosyn aqyryndap kirsem, qoi deitin qoja joq. Endeshe, – dep qoiyp kettim, – dep tur Saiyn aǵam. Sóitken Alpamystyń tusaýyn Saiyn aǵa, Arýzanyń tusaýyn Máriia tátem kesken edi. Biri – qazaq ádebie­tiniń klassigi, biri – otbasynyń uiytqysy, qazaqtyń qasietti anasyna ainalǵan, Saiyndai uly tulǵanyń jary – aiaýly Máriia tátem.

Saiyn aǵa da ómiriniń sońyna qarai jazýdan boi tasalaǵandai, jalǵyzdyqta ǵumyr keshti. Qala syrtyndaǵy úiine bizderdi jii aldyrtady, Máriia tátege keń dastarqan jaiǵyzyp, Ákim, Alpamys, Arýza tórteýimizdi tóredei kútkizedi. Basqa eshkimdi qospai, daralap alyp uzaq kúnge qonaq etedi. Jazýdan jeringendei, onyń esesine oqyp jatqan kitaptaryn kóbirek aitady. Bizdiń úidegi kitaptar men ol kisiniń kitaphanasy aýys-túiis bolyp almasyp jatty.

Saiyn aǵa taý jaqtan eki qabatty úi saldy. Qalihan aǵam kúletin: «Jazý­shylardyń ishinde ózi úi salyp kirgen osy Saiyn ǵana», dep. «Aǵań keremet pysyq qoi, bul úidi toǵyz jyl saldy», dep otyratyn Máriia tátem. «Bul úidi Máriia ǵoi salǵan, meniki jái aty ǵana», dep Saiyn aǵam sál ǵana jymiyp qoiady.

Tóbe basynda ornalasqan Saiyn aǵamnyń aq saraidai keń úii. Esik aldynan aspanmen talasqan Alataýdyń tamashasyna qumaryń qanǵansha kóz almai qarap turýǵa bolady. Jal-jal bolyp, Alataýdyń basyna qarai jylji ornalasqan qaraǵai men arshalar jymdasyp, boijetken qyzdyń búrme etegindei qiiýlasyp, tigisin buzbai ushar biikke órlei beredi, órlei beredi. Kóz ushyna bailanǵan osy sulýlyqqa eligip otyryp, qalanyń ý-shýynan tym-tyrys bir múlgigen tynyshtyqqa bólenesiń. Uzaq qarap súzilip otyrǵanda aspan men jerdiń ortasyna ilinip qalǵandai kúi keshesiń. Ákim men Saiynnyń jarysa shyqqan daýysynan selt etip oianǵandai bolyp otyratynmyn. «Ái, Ákim! Beri júr!» deidi Saiyn aǵam.

– Seni ózińniń bólmeńe aparaiyn. Óz bólmeńdi de bir kórseishi, – dep, joǵa­ry qabatqa kóterilip bara jatady. Muny­sy Ákim dosynyń úisiz-kúisiz, jany jabyr­qap júdep júrgende: «Bir bólme saǵan arnaiy qosyp salǵyzyp jatyrmyn, osynda turasyń!» degen ýádesi bar eken. Sol bólmeni aǵanyń otbasy «Ákimniń bólmesi» atap ketken kórinedi. Ákimniń bólmesinen Alataý anyq, aiqyn, ádemi kórinedi. «Qarashy, Ákim aǵa, terezeńdi ádeii taý jaqqa qaratyp saldyrdym, osynda otyryp jazasyń», dep Alataýǵa súisine kóz salady Saiyn aǵam. «Ái, meniń bólmeme kóp kire bermeńder!» dep Ákim de arqalanyp, ázildep qoiady.

Ekeýiniń bir-birine degen súiis­penshiligin bul joly da ańǵaryp, biriniń sońynan biri erip bara jatqan eki dosqa nazar saldym.

«Mynaý aǵań, Raigúl (Saiyn aǵanyń úlken qyzy, 40 jasynda dúnieden ozdy) qaitqannan keiin jylaityndy shyǵardy. Ózi jalǵyz ońashada úi artyna baryp, otyryp alady. Balaǵa uqsap eńkildep jylap otyrǵanyn kórip, shoshyp qalamyn» – dep edi Máriia tátem.

Iá, men oǵan imandai senemin, óitkeni, Saiyn aǵanyń jan álemi basqa, názik. Jany taza adamnyń ǵana janaryna jas tez uialap, tez tarqap seiiletin bolar. Bizdiń zaman: «Jylady!» dep min artyp jatady. Bizdiń zamanda jan tyńdaýǵa ýaqyt tapshy, jylaýdyń da mańyzy ketken. Jylaý – aldaýǵa, arbaýǵa, kemsitýge ainalǵan. Adam – sulba! Adam oryndaý­shy ǵana. Jan ǵoi, jylap turǵan. Jan jylasa, sulba qalai kúlmek? Janynan jaralǵan Raigúlin izdep turǵan aǵanyń jany jylamaǵanda qaitpek kerek? Jany jylap turyp, syrtyn kúldire salatyndardan emes edi ǵoi, Saiyn aǵa. Ol ózin de, mańaiyndaǵylardy da eshqashan aldap ta, aldarqatyp ta kórgen emes. Jany qalai igerse, ol tek solai ikemdeletin sýretker. Shyǵarmalarynda qoldan jasalǵan birde-bir jasandy keiipker kezdespeidi. Sýretker retinde shalys basqan birde-bir shy­ǵarmasy joq. Bári tabiǵi, bári shynaiy. Sol shynaiylyqtan ózińdi kórip otyrasyń, ózińdi minep otyrasyń, joǵaltyp alǵan izińdi tanyp, ózińdi izdep otyrasyń.

M.Áýezov Abaidyń Ábishten, Maǵaýiia­dan aiyryla bergen sátin sýretteitin tusy bar edi. «Abai endi óz saparyn, ómir saparyn taýysyp qoiǵan jandai sezildi de, ol ýana almai kóp jylap, kóp egildi» deidi. Saiyn aǵanyń da ishki dúniesinde osyndai alasapyran qoparylys boldy. Sóz qadiri qasha bastaǵan zamanmen betpe-bet keldi, ÁDEBIETtiń zamany ótkendei boldy, ÓNERdiń quny ketkendei boldy. Burynǵy dáýir de, dáýren de aiaqtalǵandai, tozǵandai kórindi. Biraq, qazaqtyń qairatker uly retinde eliniń táýelsizdigine sendi, senip otyryp alańdaý da tabiǵi zańdylyq.

Táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldary aqyn-jazýshylardyń kitap shyǵarýy, qalamaqy alýy bútindei quldyraýǵa ketti. «Kitabyńnyń shyqqanyna razy bol, qa­lamaqy joq!» degen printsip júzege asty. Bul kezde qazaqtyń talantty býy­nynyń qatary da seldirei bastaǵan. Ramazan Toqtarov, Zeinolla Serikqaliev sońǵy shyǵarǵan kitaptaryn Memlekettik syilyqqa usynar, usynbastan ómirden ótip jatty. Sol tusta Saiyn aǵanyń da densaýlyǵy syr berip, qulazyp júrgen kezi bolatyn. Ol kezde Aqparat ministrliginde qyzmet jasaityn edim. Basshylarǵa aǵanyń jaǵdaiyn aityp, kitabyna «qalamaqy tólense» degen ótinishin jetkizdim. Biraq… Bizde «qolda barda qadirleý» qashanda kesh bolyp jatady. Saiyn Muratbekov syndy qazaq ádebietiniń klassigine ádebietke búgin ǵana kelgen, qazaq ádebietiniń tarihynda qalatyn-qalmaityny belgisiz jas­tardyń deńgeiindegi ólshemmen qarady. Qalamaqyny da solai bóldi. Ol kezde baspa kimdi shyǵarǵysy kelse, qansha qalamaqy qoiǵysy kelse óz erkinde.

Saiyn aǵam renjigendei.

– Mynaý eki tomdyǵyma bergen qalam­aqylaryńnyń túri dári-dármekke de jetpedi ǵoi, – dedi. Men murnymnyń astynan mińgirleimin. Bastyqtarǵa jala jabý – kórgensizdik!

Qazirgi kezde de jazýshylar men óner adamdarynyń jalǵyzsyraýyn, úmitsizdik pen qajetsizdikti sezinýi baiqalady. Qoǵam úshin olar tynyshtyqty qalap alǵandai kóriner, bálkim. Biraq, tynyshtyq saryny o dúnieniń úlesinde emes pe?.. Tynyshtyq – ómirdiń ózegi emes qoi. Ómir – qozǵalysta, damýda, jetilýde bolmas pa?

Sýretker shyǵarmasy ómirdiń shynaiy beinesin kórsetýimen daralanbaityn ba edi? Biz táýelsizdik alǵaly qoǵamnyń qazirgi bet-beinesin kórgimiz kelmeidi. Eger qoǵamda keleńsiz jaǵdailar oryn alsa, qoǵam aza bastasa – jazýshynyń da kinási. Demek, ol halqyn durys jolǵa bastaýǵa at salyspai otyr, enjar, óz mindetin oryndamaidy. Oqyrman – halyq. Halyqqa der kezinde rýhani azyq bolarlyq shyǵarma usynylyp otyrýy kerek. Qazirgi qoǵamda jazýshynyń ornyn ásire dinshildik, missionerler, ár túrli aǵymdar ielendi. Bos orynǵa kim-kóringen otyra salady, kózboiaýshylyqpen, jaman-jáýtikpen toltyra salýǵa da bolady. Iesiz qalǵan bos oryn bar búgingi qoǵamda. Ol – kim-kimdi de óz pikirimen sanastyrýǵa tiisti jazýshynyń orny.

Ǵ.Músirepovtiń bir feletony Kreml­diń kadryn keri qaitartqany bul kún­de ańyzǵa ainalǵan. Sol kezdiń ózin­de abyroi-bedel jazýshyda boldy. Búgingi kúnniń suranysyna bos oryndy nus­qaimyz. Nege jazýshydan bas tartýǵa májbúr boldyq?

Jazýshy – halyq júreginiń shyraq­shysy. Eshbir bilik tetigi halyqtyń muń-muqtajyn jazýshydai túsinip, halyq­tyń sezim-kúiin uǵatyndai tilde sóilei almaǵan. Olai bolsa, jazýshyny oqyrmanynan, oqyrmanyn – jazýshydan aiyrý qoǵamǵa abyroi ákelmeidi. Árkim óz salasynyń kánigi mamany bolýy kerek. Depýtat – dramatýrg, (barlyq oblystarǵa shimaiyn qoiǵyzyp, qalamaqy bopsalai­dy) sheneýnik – (qyzmetsiz qal­ǵanda nápaqasyn tabý úshin) ǵylymi ataqqa, Mem­lekettik syilyqqa umtylady. Paradoks!

Jazýshy Saiyn Muratbekov qoǵamda bet ala bastaǵan osy úrdisten sekem aldy. Ishtei kúiredi, biraq táýelsizdiktiń atqan tańyna imandai sendi. «Kósh júre kele túzeledi», dep úmit artty bolashaqqa.

– Saiyn aǵa, ádebiet toqyraýǵa túspei me, jastardan úmitińiz bar ma? – dep tóte­sinen bir saýal qoiyp qaldym. Aǵam jymiyp, jerge kózin salyp uzaq turdy da, lezde ózgerip, ekpinmen sóiledi. «Árine, ádebiet san túrli daǵdarys kezeńdi bastan keshedi. Biraq, ádebietsiz ult bolmaidy. Toqyrap ta, jetilip te, qaryshtap damyp ta otyrady» – dedi. Osy tusta: «Endeshe, ózińizge bir buiymtaiym bar, aǵa!» – dedim.

– Aita ǵoi! – deidi Saiyn aǵam.

– Meniń qatarlastarym kitap shyǵara almai qaldy. Esimderi belgili bolǵanmen kitaptaryn shyǵara almai júr. Ádebietke óz qoltańbasymen kelgen on shaqty qyz-jigitter bar. Solardyń aiaq alysyn, sóz sap­taýyn kóresiz be? Kóńilińizden shy­ǵyp jatsa, «Qazaq áńgimeleri» degen antolo­giia­ǵa alǵysóz jazarsyz? – dep tilek bildirdim.

Saiyn aǵa kelisti. 2003 jyly «Naryq naqyshtary» degen qazaq áńgimeleri men novellalarynan turatyn jinaqqa «Talanttardyń joly bolsyn» degen taqyryppen alǵysózdi jazyp alyp keldi.

«…Jinaqqa engen avtorlar búgingi ádebietimizdiń talantty ókilderi. Bul kitaptyń avtorlary elimiz táýelsizdigin alǵannan bergi jyldarda ádebietke jas ekpin – jańa ekpinmen kelgen, boilary qurys-tyrystan aman, oilary erkin, maqsat-murattary da biik qalamgerler tobynan. Maqsatymyz tek shyǵarma jazyp qoiý emes, sol shyǵarma arqyly elimizdiń erkindikte boi jazyp, memleketimizdiń nyǵaia berýine kúsh salý. Ǵasyrlar boiy otarshylyqtyń temir qursaýynda bolǵan ár eldiń táýelsizdik alǵannan keiingi birden-bir halyqtyq oi-armany osy bolsa kerek», – dei kelip, talantty jas jazýshylar: J.Qorǵasbek, T.Ahmet­jan, A.Altai, T.Ásemqulov, N.Oraz, J.Shaǵatai, Q.Sársenbai, G.Shoi­bek, Q.Muqash, S.Hasan, Á.Salyqbai, t.b. shyǵarmalaryna jeke-jeke toqtalyp, sýretkerlik paiymyn, súisinisin jasyrmaǵan edi. Búgin tarihqa ainalǵan tulǵanyń bir aýyz tilekke erekshe kóńil qoiyp, ýaqytyn bólip aqjarma peiilin tanytyp jazǵan qoltańbasy kóńildi sergitip, jaýapkershilikti júktep otyr. Osy atalǵan qyz-jigitterdiń rasynda da osaly joq. Búgingi prozanyń bir-bir tulǵasy.

Saiyn aǵanyń «Jeńeshe» degen áńgimesinde Jylybulaqqa degen mahabbatynan týǵan jerine, eline, ultyna degen súiispenshiligi ańǵarylady.

«…Shynynda da Jylybulaq teńizge kindik bolar. Keibir bulaqtarǵa júz qara mal kelip, birden bas qoiǵanda taqyl-tuqyl bolyp tartylyp qalatyny bar, al Jylybulaqqa áldeneshe júz mal – tek tumsyqtary syiysyp tura qalsa boldy – ainala japyrlap kelip bas qoiǵanda da qyńq etpeidi. Qaita sýy molaia túsetin tárizdi. Jylybulaqtyń sýyn mal da meiiri qanǵansha tamsana-tamsana uzaq simiredi. Eger adamsha sóilei alatyn bolsa: «Ah, shirkin, qairan Jylybulaqtyń sýy-ai!» deser edi olar da».

Qazaq ádebietiniń alyby, keler ur­paqtyń ókiline Jylybulaq degeni – óz ulty, óz báiteregi, óziniń týǵan topyraǵy ekenin ańǵartýy shyǵar. «Sen de, ult rýhaniiatyna qanyǵyp, tiliń men dilińniń rahatyn simirip ós! Qazaq ádebieti de álem ádebietimen kindiktes. Ulty barda onyń ádebieti óz halqynyń shólin qandyryp, saraiyn ashady, tynysyn keńeitedi. Ol taqul-tuqyl taýsylyp qalatyn kezdeisoq kelgen ónerdiń arzan túri emes. Ádebiet – ǵasyrlar boiy shólińdi qandyrar, boiyńa qýat berer tyń kúsh», dep sóilep ketkendei. Ár áńgimesiniń astarynda S.Muratbekovtiń ózine tán intonatsiiasy bar. Sol intonatsiia – taǵy bir jumbaqty, taǵy bir syrdy aiqyn tanytyp, tamsandyryp otyrdy.

«Don»

Saiyn aǵamnyń esiginiń aldynda bulań qaǵyp júgirip, shapqylap júretin qarakúshik – Don.

– Ái, Don! Bar, boldy, úishigińe kir! Qonaqtardyń mazasyn alma! – deidi Saiyn aǵam. Sol-aq eken, baiaýlap basyp, úishigine kiredi de, basyn syrtqa shyǵarǵan qalpy, qonaqtar úiine qaitqansha úishiginde tapjylmai jatyp alatyn. Saiyn aǵa maqtasa, maqtaýǵa laiyq edi, Dony.

«Saiyn qala jaqqa shyǵyp ketken­de eshkimdi tyńdamai, alyp-ushyp quiyn­datyp bir qutyratyny bar-ei, osynyń. Mynany-ai, á! Bar, kir úishigińe!» degen Máriia táteni tyńdamai erketotai bolǵan sátin de kórip edim. Don úige kelgenderdi ainalyp-tolǵanyp alady da, kimdi qýyp, kimdi qyzyqtap júrgeni belgisiz, zý-zý ete túsedi.

– Qýanyshy qoinyna syimai turǵanyn qarashy. Qonaqty jaqsy kóredi, ásirese, balalardy, – dep, Saiyn aǵam dál bir nemerelerin erkeletkendei:

– Bar. Bara ǵoi endi, Don, boldy! Taiaq jeisiń ei, Máriiadan. Barsaishy! –dep, adamsha sóilese beretin.

Saiyn aǵam dúnieden ótkende, Don úishiginen shyqpai jatyp aldy, – dep eske alatyn edi Máriia táte.

«Esiktiń aldyndaǵy kiim ilgishte Saiyn­nyń dalada jamylyp otyratyn eski kú­páikesi bar edi, soǵan qarap-qarap qoiyp, erteli-kesh ulityndy tapty. Sosyn Donǵa urystym.

– Boldy, nemene uli beresiń, senen basqalar aza tutpai jatyr ǵoi deimisiń Saiyndy. Saiyn ketip qaldy, endi kelmeidi. Boldy, izdeme de, saǵynba da, – dep sóilep júrmin, sóilep júrmin. Balalarǵa keshki asyn daiyndap jatqan edim. Dondy ermek qylyp kóp sóilesem kerek, uryssam da kerek. Don únsiz qalǵan soń, ketip qalǵan ba dep qarasam aldyńǵy eki aiaǵyn aldyna sozyp, kózinen jas parlap jyla-a-a-ap jatyr. Júregim shym etip aýyryp ketti.

– Ái, Don munyń ne? Sen jylama, má! Jeisiń be? – dep tamaq bersem, jemeidi. Bir ýaqytta yrǵyp biraq sekirdi de, Saiyn­nyń kúpáikesin aldyma alyp keldi. «Tizeńdi jaýyp otyr», degeni, aiaǵymnyń aýyratyny bar ǵoi, ony da bilip alǵanǵa uqsaidy. Bul joly men de, Don da birge jyladyq, uzaq jyladyq. Ekeýmiz de óz Saiynymyzdy saǵynyp, izdep jyladyq», – dep edi, Saiyn aǵanyń aiaýly jary.

Iá, jeti qazynanyń biri Don da Saiyn aǵadai adam balasynyń qadirlisinen, aiaý­lysynan, óziniń qutty iesinen birjola aiyrylǵanyna, endi ondai jannyń munyń ómirinde kezdespeitinine óksigen bolar. Kóp uzamai Don qaiǵydan ólip qaldy, – dep otyratyn Máriia táte.

Qazaq áńgime janrynyń úlgisin Beiimbet salǵan soqpaqtan ózgeshe órip, tereńnen syr shertkize alǵan, kórkem tildiń qudiretine taǵy bir moiynsundyryp, oqyrmanyna oi salǵan qazaq ádebietiniń iri tulǵasy KLASSIK Saiyn Muratbekov 2007 jyly qysta dúnieden ozdy.

Roza MUQANOVA,

jazýshy

Sýrette: jazýshy Saiyn Muratbekov jáne zaiyby Máriia apai