بٷگٸنگٸ ەلەمدٸك عىلىمدا ەڭگٸمەنٸڭ ٶزەگٸنە اينالىپ وتىرعان ٷلكەن تاقىرىپتىڭ بٸرٸ – قۇندىلىقتار, ادامي قۇندىلىقتار. قۇندىلىقتاردى زەرتتەۋ ٷلكەن عىلىم سالاسىنا اينالىپ, ادامنىڭ مەدەني جەنە رۋحاني يگٸلٸكتەرٸنٸڭ مەنٸن تەرەڭ زەردەلەي باستاعانى بەلگٸلٸ. قازٸر سەت سايىن ٶزگەرٸپ, قۇبىلىپ جاتقان ەلەمدە ٶزٸڭدٸ تانىپ, ٶز جەكە باسىڭنىڭ تۇلعا رەتٸندە قادٸرٸن ارتتىرىپ, قاسيەتٸڭدٸ بٸلۋ ٷشٸن, ٶزٸڭدٸ دۇرىس باعالاپ, باعالاتۋ ٷشٸن باستى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بٸلۋ, ونى ارداق تۇتۋ, قادٸرٸن بٸلٸپ, ٷلگٸ ەتۋ ماڭىزدى.
قۇندىلىقتار ساپىندا ۇلتتىق كودتار مىقشەگەدەي بەكٸگەن, بەكٸتٸلگەن. قۇندىلىققا اينالۋدىڭ ٶزٸ ونىڭ بويىنداعى ۇلتتىڭ مەدەني-رۋحاني كودىنىڭ بولۋىمەن بايلانىستى. قۇندىلىق – دٷنيەتانىمنىڭ رۋحاني ٶزەگٸ, قوعامدا قالىپتاساتىن سان الۋان جاعداياتتاردىڭ تاريحي سەبەپتەرٸ مەن مەنٸن تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن نەگٸز. باستى تارازى وسى قۇندىلىق بولماققا كەرەك. ٶيتكەنٸ حالىقتىڭ نەمەسە ەتنوستىڭ ەرەكشەلٸگٸ مەن بٸرەگەيلٸگٸن ايقىندايتىن وسى – ۇلتتىق قۇندىلىقتار.
قازٸرگٸ كەزدە قوعامدا جٷرٸپ جاتقان مەدەني ٶزگەرٸستەر مول. سونىڭ ەڭ نەگٸزگٸسٸ دە, ماڭىزدىسى دا – قازاق جازۋى تۋرالى مەسەلە. ٶيتكەنٸ جازۋ – ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدىڭ نەگٸزگٸ تۇعىرى سانالاتىن تٸلٸمٸزدٸڭ تاڭبالىق كٶرٸنٸسٸ. بٷگٸنگٸ قابىلداناتىن جازۋ – ۇلتتىڭ بولاشاق رۋحاني-مەدەني دامۋ باعىتىن انىقتاماق, ۇلتتىڭ دٷنيەتانىمدىق بولمىسىن تانىتپاق. سونداي-اق بۇل جازۋ – كەلەشەك ٷشٸن رۋحاني-مەدەني ەس-تٸ ساقتاماق. بۇل جازۋ ٷلگٸسٸ قارىم-قاتىناس قۇرالى رەتٸندە ۇلتتىق سانامىزداعى دٷنيياۋي بولمىسىمىزدى جاڭارتپاق. سوندىقتان دا قازٸرگٸ ۇسىنىلىپ جاتقان جازۋ بولاشاعىنا ەل بەي-جاي قاراماي, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە, كٷندەلٸكتٸ باسپاسٶز بەتتەرٸندە بەلسەندٸلٸك تانىتۋدا. قازاق سٶزٸنٸڭ بارىنشا دۇرىس تاڭبالاۋىنا مٷددەلٸلٸك كٷننەن-كٷنگە ارتا تٷسۋدە.
لاتىن تاڭباسىنا كٶشۋ – ساياسي شەشٸم. ول قابىلداندى. ەندٸگٸ ماقسات – قالىڭ قازاق جۇرتىنا ۇلتتىق ەدەبي تٸلدٸ دامىتاتىنداي, ەرالۋان ساياسي ٶزگەرٸستەرگە سەيكەس ۋاقىتىندا بولعان كەمشٸلٸكتەردٸ تٷزەيتٸن, تەۋەلسٸز قازاق ەلٸنٸڭ ٶز جازۋىنىڭ كانوندىق, ٶزگەرمەيتٸن ەلٸپبيٸن ۇسىنۋ ەدٸ.
قازٸردٸڭ ٶزٸندە ەلٸپبيدٸڭ تٶرت نۇسقاسى ۇسىنىلدى. 2017 جىلى 11 قىركٷيەك كٷنٸ پارلامەنتتە لاتىن نۇسقاسىنداعى قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ العاشقى ۆاريانتتارى تانىستىرىلدى (ديگراف نۇسقاسى). قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ 2017 جىلعى 26 قازانداعى № 569 جارلىعىمەن بەكٸتٸلدٸ (اپوستروف نۇسقاسى). 2018 جىلدىڭ 19 اقپانىندا الدىڭعى شىعارعان «قازاق تٸلٸ ەلٸپبيٸن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋ تۋرالى» جارلىعىنا ٶزگەرٸس ەنگٸزدٸ (اكۋت نۇسقاسى). 2021 جىلدىڭ 28 قاڭتاردا قازاقستان پرەمەر-مينيسترٸ اسقار مامين قازاق تٸلٸ ەلٸپبيٸن لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسييا وتىرىسىن ٶتكٸزدٸ. وندا لاتىن قارپٸندەگٸ قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ جاڭا نۇسقاسى ۇسىنىلدى (جەتٸلدٸرٸلگەن نۇسقا).
ەلٸمٸزدەگٸ ەلٸپبي ٶزگەرتۋ سيياقتى جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ماڭىزدى ٸس ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى «تٸل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى مەن ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنا جٷكتەلدٸ. راس, ٷلكەن جۇمىستار اتقارىلدى. بٸراق ٶكٸنٸشتٸسٸ سول, ەلٸپبي قايتا-قايتا ٶزگەرتٸلگەندٸكتەن دە, ونىڭ ۇلتتىق ەلٸپبي رەتٸندە ەنەتٸنٸنە ەل ٸشٸندە كٷمەن تۋا باستاعانى دا بەلگٸلٸ. ەلٸپبي قۇراستىرىپ ۇسىنۋشىلارعا, ەڭ الدىمەن, جاۋاپتىلىق كەرەك دەر ەدٸك.
قازٸرگٸ ۇسىنىلىپ وتىرعان جاڭارتىلعان ەلٸپبي بۇرىنعىلارىمەن سالىستىرعاندا, راس, بٸرشاما وڭدالدى. بۇل – ٸرگەلٸ ٸستٸڭ جەمٸسٸ. ٷلكەن عىلىمي پٸكٸرتالاستار مەن ديسكۋسسييالاردىڭ نەتيجەسٸ. ەلٸپبي تٷزۋ جەكە عالىمنىڭ ٶزٸندٸك كٶزقاراسى تۇرعىسىنان جازىلماعانى جٶن. ٶيتكەنٸ بۇل ەلٸپبي ۇلتقا ارنالىپ وتىر, ۇلت مٷددەسٸ ٷشٸن, رۋحاني جاڭعىرۋ ٷشٸن, تٸلدٸڭ ٸشكٸ زاڭدىلىعىن بۇزباي تاڭبالاپ, ەلدٸڭ ٶتكەنٸ, بٷگٸنٸ جەنە بولاشاعىن جازۋ ٷشٸن, اقپارات الماسۋدىڭ قازٸرگٸ كٷنگٸ باستى قۇرالى رەتٸندە پايدالانۋ ٷشٸن قاجەت.
ەلٸپبي جٶنٸندەگٸ قازٸرگٸ پٸكٸرتالاس «...ەركٸمنٸڭ-اق بار تالاسى» دەگەن پرينتسيپتەن شىعىپ وتىرعان داۋ ەمەس, قازاق عالىمدارىنا, ەسٸرەسە, تٸل بٸلٸمٸ عالىمدارىنا تەمٸرقازىق بولۋعا تيٸستٸ احمەت بايتۇرسىنۇلى يدەيالارىنىڭ جالعاسىپ, تٸل دامۋىنىڭ قازٸرگٸ جەنە كەيٸنگٸ ساتىسىندا انا تٸلٸندەگٸ باستى زاڭدىلىقتاردىڭ ورنىعۋى ٷشٸن, عىلىمي نەگٸزدەلگەن, جٷيەلەنگەن پٸكٸردٸڭ قابىلدانۋى ٷشٸن تۋىپ وتىر.
ەڭ الدىمەن, كيريلل ەلٸپبيٸنەن باس تارتۋىمىزدىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ – ساناعا سٸلكٸنٸس جاساۋ, رۋحاني جاڭعىرۋ دەپ تٷسٸنگەندٸكتەن دە, بٸز تەك ورىس ەرٸپتەرٸن تٷگەل الىپ تاستاۋدى عانا ەمەس, سول كەڭەس ساياساتى نەگٸزٸندە كٸرٸگٸپ كەتكەن دىبىستاردى دا احمەت بايتۇرسىنۇلى بايلامىمەن قايتا ورنىنا كەلتٸرۋ دەپ بٸلەمٸز. قازٸرگٸ قولدانىستاعى ي مەن ۋ تاڭبالارى دا سول ورىستىق ەرٸپتەر ٷلگٸسٸنە سالۋدىڭ كٶرٸنٸسٸ. مۇنى زەرتتەۋشٸلەردٸڭ بەرٸ مويىندايدى. شىن سٶز – عىلىمي سٶز. اتاقتى ورىس تٷركٸتانۋشىلارى ن.ا.باسكاكوۆ, ك.ك.يۋداحين ت.ب. سىندى عالىمداردىڭ قازاق تٸلٸندەگٸ ۇۋ, ٷۋ مەن ىي, ٸي داۋىستى جەنە داۋىسسىز دىبىستارىنىڭ ي مەن ۋ-عا بٸرٸكتٸرٸلۋٸ اسىرا سٸلتەۋ بولعانى تۋرالى ايتقان پٸكٸرلەرٸن ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە عالىمدار جازدى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ي مەن ۋ داۋىسسىزىن بٸردە داۋىستى, بٸردە داۋىسسىز ەتٸپ, ونىڭ الدىنداعى داۋىستى دىبىستاردى جازۋدا ەلەمەۋ, كەيٸن مٷلدە جوق ەتۋ 1938 جىلعى قاۋلىمەن بەكٸتٸلگەنٸ دە بٷگٸن تاريح بولعانىمەن, كەشەگٸ كٷندەگٸ ناقتى فاكتٸ ەدٸ. بۇل تۋرالى داۋىستى جەنە داۋىسسىز دىبىستى بٸرٸكتٸرٸپ, ٷنەمدەپ جازۋدى قولداپ جٷرگەن ق.كٷدەرينوۆا «قازاق جازۋىنىڭ تاريحى مەن تەوريياسى» اتتى ەڭبەگٸندە 1938 جىلعى ەلٸپبي مەن گرافيكاداعى ٶزگەرٸستەر بولعانىن, «ۇۋ مەن ٷۋ قوسار ەرٸپ ورنىنا بٸر عانا – ۋ, ىي مەن ٸي قوسار دىبىسىنىڭ ورنىنا بٸر عانا – ي تاڭباسى الىنعانىن» جازادى (2013 ج. 255-بەتتە). ي مەن ۋ تاڭباسى ارقىلى داۋىستى جەنە داۋىسسىز دىبىستى بٸرٸكتٸرٸپ جازۋ – گرامماتولوگييا زاڭدىلىعىنا قايشى. مۇندا قازاقتىڭ تٶل داۋىستى دىبىستارى جۇتىلادى دا, داۋىسسىزدىڭ كٶلەڭكەسٸندە قالىپ, ايتىلىمدا سٶزدٸڭ ەۋەزدٸلٸگٸ بۇزىلادى.
«داۋىستى دىبىستار سٶزدٸڭ جانى, داۋىسسىز دىبىستار سٶزدٸڭ تەنٸ ەسەبٸندە» دەپ ساناعان احمەت بايتۇرسىنۇلى ەربٸر ەرٸپ پەن ونىڭ ايتىلۋ جولىن تەپتٸشتەپ تٷسٸندٸرٸپتٸ. بٸز ۇۋ مەن ٷۋ-دٸ ۋ-عا, ىي مەن ٸي-دٸ ي-عا بٸرٸكتٸرٸپ, ٷنەمدەپ جازۋ ارقىلى ەر سٶزدٸڭ جەكە-جەكە «جانىن» الامىز. «داۋىسسىز دىبىستار داۋىستى دىبىستاردىڭ يەلٸگٸندە» دەگەندە عالىم قازاق تٸلٸندەگٸ ٷندەستٸك زاڭىنىڭ ەرەكشە قاسيەتٸن ايتا وتىرىپ, ونىڭ ايتۋ مەن جازۋداعى ناقتى ەرٸ تابيعي قالپىن ساقتايتىنىن ەسكەرەدٸ. بۇل عىلىمي شىندىقتى كەيٸنگٸ بارلىق تٷركٸتانۋشى عالىمداردىڭ مويىنداعانى, تەورييالىق تا, تەجٸريبەلٸك تە تۇرعىدان انىقتاعانى تاعى شىندىق.
ي – ۋ (داۋىسسىز)
ۋ – W (داۋىسسىز) – بولىپ تاڭبالانۋى پروفەسسور ە.جٷنٸسبەك مىرزا دەلەلدەپ جٷرگەندەي, گرامماتولوگييالىق تۇرعىدان تٸلدٸڭ ٸشكٸ زاڭدىلىعىنان شىعادى. جٷيەلٸ سٶزگە عانا ەمەس, بارلىق تٷركٸتانۋشى عالىمدار ايتىپ كەتكەن, قازٸر قازاق عالىمدارى تٷگەلگە جۋىق قولداپ وتىرعان (ورفوتوپقا ەنبەگەن عالىمدار تٷگەلگە جۋىق) عىلىمي انىق پٸكٸرگە ەلٸپبي جاساۋشى عالىمداردىڭ نەگە توقتاماي وتىرعانى تٷسٸنٸكسٸز.
قازٸرگٸ ي داۋىسسىز دىبىسى ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى ۇسىنعان ەلٸپبيدە ۋ (ۋاي) تاڭباسىمەن بەرٸلگەن ەدٸ. بۇل تاڭبا قازٸرگٸ قولدانىسقا بٸرشاما ەنٸپ, جازىلىپ جٷر. N.Nazarbayev, K.Tokayev ت.ب. كٸسٸ اتاۋلارىنىڭ جازىلۋى وسىلاي قالىپتاستى.
جاڭارتىلعان ەلٸپبيدە داۋىستى دىبىستار جۋان جەنە جٸڭٸشكە سىڭارىمەن, جٸڭٸشكە جۇبى بازالىق ەرپٸنەن ۋملاۋت ارقىلى اجىراتىلعان (ا-ä, و-ö, u-ü). وسى جٷيە ى مەن ٸ جۋان-جٸڭٸشكە سىڭارىندا دا بۇزىلماي, ى – I, ٸ – ٸ تٷرٸندە جازىلۋى جالپى جازۋ جٷيەسٸن ساقتاۋ ٷشٸن دە, وقۋشىعا تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن دە, ەستە ساقتاۋ ٷشٸن دە ماڭىزدى بولار ەدٸ.
ۇسىنىلىپ وتىرعان ەلٸپبيدەگٸ ۆ ەرپٸنٸڭ ساقتالۋىنىڭ سەبەبٸن -وۆ, -ەۆ, -وۆا, -ەۆا بولىپ اياقتالاتىن كٸسٸ تەگٸندە جيٸ كەزدەسەتٸندٸگٸمەن تٷسٸندٸرۋگە بولادى. بٸراق ف دىبىسىنىڭ قازاق سٶزٸندە كەزدەسپەيتٸنٸ, اراب-پارسى تٸلٸنەن ەنگەن سٶزدەردٸڭ بەرٸندە «پ» بولىپ قالىپتاسىپ كەتكەنٸ انىق (فارىز – پارىز, فاتۋا – پەتۋا, فەرعاۋىن – پەرعاۋىن, فالسافا – پەلساپا, فاتيما – پاتىما, فازىل – پازىل). ەلٸپبيدە F-ف تاڭباسىنىڭ تەك «فۋتبول» (اياقدوپ نەمەسە putbol ) سٶزٸ سيياقتى ساناۋلى اتاۋلاردى جازۋ ٷشٸن الىنىپ وتىرعانىن قولداۋ قيىنداۋ. F(ف), ح (ح), ۋ (ۆ) – ەرٸپتەرٸ 1938 جىلعى «قازاق ەلٸپپەسٸ مەن ورفوگرافيياسىن بٸراز ٶزگەرتۋ تۋرالى» قاۋلىسى نەگٸزٸندە ەنگەن ەدٸ.
بٷگٸنگٸ تاڭدا جازۋدى ٶزگەرتۋدە ەسكٸ مەن جاڭانىڭ تارتىسى ايقىن كٶرٸندٸ. جازۋ ٶزگەرتۋ تەك ەلٸپبي ٶزگەرتۋ ەمەس ەكەنٸ انىق بٸلٸندٸ. جازۋ ٶزگەرتۋ دەگەن, شىنداپ كەلگەندە, استارى تەرەڭ, قىرتىسى مول, ساياسي دا, ەكونوميكالىق تا, ەلەۋمەتتٸك تە مەسەلە ەكەنٸن ناقتى سەزٸندٸك.
ەسكٸ دەپ – كەشەگٸ زامانى ٶتكەن كەڭەستٸك كەزەڭ مەن سول كەزەڭ تۋعىزعان تٸلدەگٸ جالعان قيسىندى تٷسٸنەمٸز. جاڭا دەپ – رۋحاني جاڭعىرۋ ۋاعىندا جاڭارىپ جاتقان احمەت قاعيداسىن ۇعامىز. ۇلت مٷددەسٸ ٷشٸن 5 رەت تٷرمەگە تٷسٸپ, 2 رەت جەر اۋدارىلعان احمەت بايتۇرسىنۇلى ٶزٸ ايتقان «ەرتەڭٸن» ەرتەڭگە ۇزارتپاي, بولاشاق يىعىنا جٷك ەتٸپ ارتپاي, تەۋەلسٸزدٸك تاڭىنىڭ 30 جىلىندا تٸلدٸڭ ٸشكٸ زاڭدىلىعىنىڭ ٶز سۇرانىسىنا وراي شەشەرمٸز. ەلٸپبي مەسەلەسٸ وڭ شەشٸمٸن تابۋ ٷشٸن, ەلٸپبي جاساۋشى عالىمدارعا, ەڭ الدىمەن, «مەنبٸلەمدٸك» سانادان ۇلتتىق سانا بيٸگٸنە كٶتەرٸلۋٸ ماڭىزدى. ۋاقىتتىڭ ٶزٸ وسىنى تالاپ ەتكەندەي. قازٸرگٸ عالىمدار اراسىندا ورىن العان پٸكٸرتالاستاردىڭ دا سەبەبٸ بار, سالدارى دا وڭ بولادى, پايداسى ەل ٷشٸن. حالىقتىڭ كٶكٸرەك كٶزٸ اشىلدى. كەڭەس ٷكٸمەتٸ قۇلاققا قۇيعان, سٸڭٸپ قالعان «كەڭەستەردەن» قالىڭ جۇرتشىلىق بٸرتە-بٸرتە بوي تارتا باستادى. ەلٸپبي تۋرالى عىلىمي وي سارالانىپ, پٸكٸردٸڭ ايقىندىعى ناقتىلانىپ, اق پەن قاراسى اجىراپ كەلەدٸ.
دەموكراتييا دەندەي ەنگەن بٸزدٸڭ قوعامدا قانداي ەلٸپبي كەرەك ەكەنٸن ۇلت بولىپ قازاق بالاسى ٶزٸ تاڭدايتىن دەڭگەيگە دە جاقىنداپ كەلەمٸز. تٸلدٸڭ رۋحاني قۇندىلىق ەكەنٸن تەرەڭنەن تٷسٸنگەندٸكتەن, قازٸرگٸ قالىڭ قاۋىم دا, زييالىلار دا, تٸل بٸلٸمٸ عالىمدارى دا قازاق سٶزٸنٸڭ بارىنشا دۇرىس تاڭبالاۋىنا مٷددەلٸ.
انار سالقىنباي,
ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
