Búgingi álemdik ǵylymda áńgimeniń ózegine ainalyp otyrǵan úlken taqyryptyń biri – qundylyqtar, adami qundylyqtar. Qundylyqtardy zertteý úlken ǵylym salasyna ainalyp, adamnyń mádeni jáne rýhani igilikteriniń mánin tereń zerdelei bastaǵany belgili. Qazir sát saiyn ózgerip, qubylyp jatqan álemde ózińdi tanyp, óz jeke basyńnyń tulǵa retinde qadirin arttyryp, qasietińdi bilý úshin, ózińdi durys baǵalap, baǵalatý úshin basty ulttyq qundylyqtardy bilý, ony ardaq tutý, qadirin bilip, úlgi etý mańyzdy.
Qundylyqtar sapynda ulttyq kodtar myqshegedei bekigen, bekitilgen. Qundylyqqa ainalýdyń ózi onyń boiyndaǵy ulttyń mádeni-rýhani kodynyń bolýymen bailanysty. Qundylyq – dúnietanymnyń rýhani ózegi, qoǵamda qalyptasatyn san alýan jaǵdaiattardyń tarihi sebepteri men mánin túsinýge múmkindik beretin negiz. Basty tarazy osy qundylyq bolmaqqa kerek. Óitkeni halyqtyń nemese etnostyń ereksheligi men biregeiligin aiqyndaityn osy – ulttyq qundylyqtar.
Qazirgi kezde qoǵamda júrip jatqan mádeni ózgerister mol. Sonyń eń negizgisi de, mańyzdysy da – qazaq jazýy týraly másele. Óitkeni jazý – ulttyq qundylyǵymyzdyń negizgi tuǵyry sanalatyn tilimizdiń tańbalyq kórinisi. Búgingi qabyldanatyn jazý – ulttyń bolashaq rýhani-mádeni damý baǵytyn anyqtamaq, ulttyń dúnietanymdyq bolmysyn tanytpaq. Sondai-aq bul jazý – keleshek úshin rýhani-mádeni ES-ti saqtamaq. Bul jazý úlgisi qarym-qatynas quraly retinde ulttyq sanamyzdaǵy dúniiaýi bolmysymyzdy jańartpaq. Sondyqtan da qazirgi usynylyp jatqan jazý bolashaǵyna el bei-jai qaramai, áleýmettik jelilerde, kúndelikti baspasóz betterinde belsendilik tanytýda. Qazaq sóziniń barynsha durys tańbalaýyna múddelilik kúnnen-kúnge arta túsýde.
Latyn tańbasyna kóshý – saiasi sheshim. Ol qabyldandy. Endigi maqsat – qalyń qazaq jurtyna ulttyq ádebi tildi damytatyndai, áralýan saiasi ózgeristerge sáikes ýaqytynda bolǵan kemshilikterdi túzeitin, táýelsiz qazaq eliniń óz jazýynyń kanondyq, ózgermeitin Álipbiin usyný edi.
Qazirdiń ózinde álipbidiń tórt nusqasy usynyldy. 2017 jyly 11 qyrkúiek kúni Parlamentte latyn nusqasyndaǵy qazaq álipbiiniń alǵashqy varianttary tanystyryldy (digraf nusqasy). Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń 2017 jylǵy 26 qazandaǵy № 569 Jarlyǵymen bekitildi (apostrof nusqasy). 2018 jyldyń 19 aqpanynda aldyńǵy shyǵarǵan «Qazaq tili álipbiin kirillitsadan latyn grafikasyna kóshirý týraly» Jarlyǵyna ózgeris engizdi (akýt nusqasy). 2021 jyldyń 28 qańtarda Qazaqstan Premer-Ministri Asqar Mamin qazaq tili álipbiin latyn grafikasyna kóshirý jónindegi ulttyq komissiia otyrysyn ótkizdi. Onda latyn qarpindegi qazaq álipbiiniń jańa nusqasy usynyldy (jetildirilgen nusqa).
Elimizdegi álipbi ózgertý siiaqty jaýapkershiligi mańyzdy is Sh.Shaiahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵy men A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtyna júkteldi. Ras, úlken jumystar atqaryldy. Biraq ókinishtisi sol, álipbi qaita-qaita ózgertilgendikten de, onyń ulttyq álipbi retinde enetinine el ishinde kúmán týa bastaǵany da belgili. Álipbi qurastyryp usynýshylarǵa, eń aldymen, jaýaptylyq kerek der edik.
Qazirgi usynylyp otyrǵan jańartylǵan álipbi burynǵylarymen salystyrǵanda, ras, birshama ońdaldy. Bul – irgeli istiń jemisi. Úlken ǵylymi pikirtalastar men diskýssiialardyń nátijesi. Álipbi túzý jeke ǵalymnyń ózindik kózqarasy turǵysynan jazylmaǵany jón. Óitkeni bul álipbi ultqa arnalyp otyr, ult múddesi úshin, rýhani jańǵyrý úshin, tildiń ishki zańdylyǵyn buzbai tańbalap, eldiń ótkeni, búgini jáne bolashaǵyn jazý úshin, aqparat almasýdyń qazirgi kúngi basty quraly retinde paidalaný úshin qajet.
Álipbi jónindegi qazirgi pikirtalas «...árkimniń-aq bar talasy» degen printsipten shyǵyp otyrǵan daý emes, qazaq ǵalymdaryna, ásirese, til bilimi ǵalymdaryna temirqazyq bolýǵa tiisti Ahmet Baitursynuly ideialarynyń jalǵasyp, til damýynyń qazirgi jáne keiingi satysynda ana tilindegi basty zańdylyqtardyń ornyǵýy úshin, ǵylymi negizdelgen, júielengen pikirdiń qabyldanýy úshin týyp otyr.
Eń aldymen, kirill álipbiinen bas tartýymyzdyń negizgi sebebi – sanaǵa silkinis jasaý, rýhani jańǵyrý dep túsingendikten de, biz tek orys áripterin túgel alyp tastaýdy ǵana emes, sol keńes saiasaty negizinde kirigip ketken dybystardy da Ahmet Baitursynuly bailamymen qaita ornyna keltirý dep bilemiz. Qazirgi qoldanystaǵy I men Ý tańbalary da sol orystyq áripter úlgisine salýdyń kórinisi. Muny zertteýshilerdiń bári moiyndaidy. Shyn sóz – ǵylymi sóz. Ataqty orys túrkitanýshylary N.A.Baskakov, K.K.Iýdahin t.b. syndy ǵalymdardyń qazaq tilindegi UÝ, ÚÝ men YI, II daýysty jáne daýyssyz dybystarynyń I men Ý-ǵa biriktirilýi asyra silteý bolǵany týraly aitqan pikirlerin áleýmettik jelide ǵalymdar jazdy. Basqasyn bylai qoiǵanda, I men Ý daýyssyzyn birde daýysty, birde daýyssyz etip, onyń aldyndaǵy daýysty dybystardy jazýda elemeý, keiin múlde joq etý 1938 jylǵy qaýlymen bekitilgeni de búgin tarih bolǵanymen, keshegi kúndegi naqty fakti edi. Bul týraly daýysty jáne daýyssyz dybysty biriktirip, únemdep jazýdy qoldap júrgen Q.Kúderinova «Qazaq jazýynyń tarihy men teoriiasy» atty eńbeginde 1938 jylǵy álipbi men grafikadaǵy ózgerister bolǵanyn, «UÝ men ÚÝ qosar árip ornyna bir ǵana – Ý, YI men II qosar dybysynyń ornyna bir ǵana – I tańbasy alynǵanyn» jazady (2013 j. 255-bette). I men Ý tańbasy arqyly daýysty jáne daýyssyz dybysty biriktirip jazý – grammatologiia zańdylyǵyna qaishy. Munda qazaqtyń tól daýysty dybystary jutylady da, daýyssyzdyń kóleńkesinde qalyp, aitylymda sózdiń áýezdiligi buzylady.
«Daýysty dybystar sózdiń jany, daýyssyz dybystar sózdiń táni esebinde» dep sanaǵan Ahmet Baitursynuly árbir árip pen onyń aitylý jolyn táptishtep túsindiripti. Biz UÝ men ÚÝ-di Ý-ǵa, YI men II-di I-ǵa biriktirip, únemdep jazý arqyly ár sózdiń jeke-jeke «janyn» alamyz. «Daýyssyz dybystar daýysty dybystardyń ieliginde» degende ǵalym qazaq tilindegi úndestik zańynyń erekshe qasietin aita otyryp, onyń aitý men jazýdaǵy naqty ári tabiǵi qalpyn saqtaitynyn eskeredi. Bul ǵylymi shyndyqty keiingi barlyq túrkitanýshy ǵalymdardyń moiyndaǵany, teoriialyq ta, tájiribelik te turǵydan anyqtaǵany taǵy shyndyq.
I – Ý (daýyssyz)
Ý – W (daýyssyz) – bolyp tańbalanýy professor Á.Júnisbek myrza dáleldep júrgendei, grammatologiialyq turǵydan tildiń ishki zańdylyǵynan shyǵady. Júieli sózge ǵana emes, barlyq túrkitanýshy ǵalymdar aityp ketken, qazir qazaq ǵalymdary túgelge jýyq qoldap otyrǵan (Orfotopqa enbegen ǵalymdar túgelge jýyq) ǵylymi anyq pikirge álipbi jasaýshy ǵalymdardyń nege toqtamai otyrǵany túsiniksiz.
Qazirgi I daýyssyz dybysy A.Baitursynuly atyndaǵy til bilimi institýty usynǵan álipbide Ý (ýai) tańbasymen berilgen edi. Bul tańba qazirgi qoldanysqa birshama enip, jazylyp júr. N.Nazarbayev, K.Tokayev t.b. kisi ataýlarynyń jazylýy osylai qalyptasty.
Jańartylǵan álipbide daýysty dybystar jýan jáne jińishke syńarymen, jińishke juby bazalyq árpinen ýmlaýt arqyly ajyratylǵan (a-ä, o-ö, u-ü). Osy júie y men i jýan-jińishke syńarynda da buzylmai, y – I, i – i túrinde jazylýy jalpy jazý júiesin saqtaý úshin de, oqýshyǵa túsindirý úshin de, este saqtaý úshin de mańyzdy bolar edi.
Usynylyp otyrǵan álipbidegi v árpiniń saqtalýynyń sebebin -ov, -ev, -ova, -eva bolyp aiaqtalatyn kisi teginde jii kezdesetindigimen túsindirýge bolady. Biraq f dybysynyń qazaq sózinde kezdespeitini, arab-parsy tilinen engen sózderdiń bárinde «p» bolyp qalyptasyp ketkeni anyq (faryz – paryz, fatýa – pátýa, ferǵaýyn – perǵaýyn, falsafa – pálsapa, Fatima – Patyma, Fazyl – Pazyl). Álipbide F-F tańbasynyń tek «fýtbol» (aiaqdop nemese putbol ) sózi siiaqty sanaýly ataýlardy jazý úshin alynyp otyrǵanyn qoldaý qiyndaý. F(f), h (h), ý (v) – áripteri 1938 jylǵy «Qazaq álippesi men orfografiiasyn biraz ózgertý týraly» qaýlysy negizinde engen edi.
Búgingi tańda jazýdy ózgertýde eski men jańanyń tartysy aiqyn kórindi. Jazý ózgertý tek álipbi ózgertý emes ekeni anyq bilindi. Jazý ózgertý degen, shyndap kelgende, astary tereń, qyrtysy mol, saiasi da, ekonomikalyq ta, áleýmettik te másele ekenin naqty sezindik.
Eski dep – keshegi zamany ótken keńestik kezeń men sol kezeń týǵyzǵan tildegi jalǵan qisyndy túsinemiz. Jańa dep – rýhani jańǵyrý ýaǵynda jańaryp jatqan Ahmet qaǵidasyn uǵamyz. Ult múddesi úshin 5 ret túrmege túsip, 2 ret jer aýdarylǵan Ahmet Baitursynuly ózi aitqan «erteńin» erteńge uzartpai, bolashaq iyǵyna júk etip artpai, Táýelsizdik tańynyń 30 jylynda tildiń ishki zańdylyǵynyń óz suranysyna orai sheshermiz. Álipbi máselesi oń sheshimin tabý úshin, álipbi jasaýshy ǵalymdarǵa, eń aldymen, «menbilemdik» sanadan ulttyq sana biigine kóterilýi mańyzdy. Ýaqyttyń ózi osyny talap etkendei. Qazirgi ǵalymdar arasynda oryn alǵan pikirtalastardyń da sebebi bar, saldary da oń bolady, paidasy El úshin. Halyqtyń kókirek kózi ashyldy. Keńes úkimeti qulaqqa quiǵan, sińip qalǵan «keńesterden» qalyń jurtshylyq birte-birte boi tarta bastady. Álipbi týraly ǵylymi oi saralanyp, pikirdiń aiqyndyǵy naqtylanyp, aq pen qarasy ajyrap keledi.
Demokratiia dendei engen bizdiń qoǵamda qandai álipbi kerek ekenin ult bolyp qazaq balasy ózi tańdaityn deńgeige de jaqyndap kelemiz. Tildiń rýhani qundylyq ekenin tereńnen túsingendikten, qazirgi qalyń qaýym da, ziialylar da, til bilimi ǵalymdary da qazaq sóziniń barynsha durys tańbalaýyna múddeli.
Anar SALQYNBAI,
Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń professory,
filologiia ǵylymdarynyń doktory
