فوتو: قايىر رىسباەۆتىڭ جەكە مۇراعاتىنان
زەرتتەۋشٸ ەرٸ قازاقشا ۋيكيپەدييا ادمينيستراتورى قايىر رىسباەۆ قازاق شەجٸرەسٸن جاڭا كٶزقاراسپەن قاراۋدى ۇسىنادى. ول ەرلەرمەن قاتار ەيەلدەردٸڭ ەسٸمٸن دە شەجٸرەگە ەنگٸزۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە بۇل باستاما – گەندەرلٸك تەڭدٸككە باعىتتالعان قادام ەرٸ تاريحي ەدٸلەتتٸلٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرۋ تالپىنىسى. سۇقباتتا عالىم شەجٸرەنٸڭ ەۆوليۋتسيياسى, دەستٷر مەن زاماناۋي تالاپتىڭ ٷندەسۋٸ جەنە ەيەلدەردٸڭ تاريحتاعى ورنىن ايقىنداۋ تۋرالى ويلارىمەن بٶلٸستٸ.
– قايىر مىرزا, ەيەلدەردٸ شەجٸرەگە قوسۋ يدەياسى سٸزدٸڭ ويىڭىزدا قاشان جەنە قالاي پايدا بولدى?
– گەنەولوگييا عىلىمىندا ەكٸ باعىت بار: جوعارىدان تٶمەن قاراي (نيسحودياششايا) جەنە تٶمەننەن جوعارى قاراي (ۆوسحودياششايا) شەجٸرە. قازاقتار دەستٷرلٸ تٷردە بٸر ادامنان تاراعان ۇرپاقتاردى تەرٸپ جازادى, ياعني «نيسحودياششايا» شەجٸرە تٷرٸن قولدانعان. ال مەن كەرٸسٸنشە, ٶزٸمنٸڭ اتا-بابالارىم مەن ەجەلەرٸمدٸ تٷگەندەي باستاعاندا, ەيەل ادامداردى تابۋ قيىنعا سوقتى. سەبەبٸ ولاردىڭ ەسٸمدەرٸ كٶپ جاعدايدا جازىلماي قالعان. ولاردى تابۋ ٷشٸن ەكەسٸنٸڭ جەنە بٸر اعا-ٸنٸسٸنٸڭ اتىن بٸلۋ كەرەك بولى. تٸپتٸ 2008 جىلى ناعاشىلارىم شىعارعان قويانشى دەۋلەت تاعاي شەجٸرە كٸتابىندا تەك ەرلەردٸڭ اتى بولدى, ال 2018 جىلعى نۇسقادا ەيەلدەردٸ قوسقان. وسى ايىرماشىلىق مەنٸ ويلاندىردى: نەگە ەيەلدەردٸڭ ەسٸمٸن جازۋ دەستٷرگە اينالماعان?
– سٸزدٸڭشە, بۇل مەسەلەنٸ زەرتتەۋگە نە تٷرتكٸ بولدى?
– كٶپتەگەن شەجٸرەلەردە ەيەلدەردٸڭ ەسٸمٸ مٷلدە اتالمايدى. دەگەنمەن, سول رۋدان شىققان تانىمال نەمەسە ەلگە ەڭبەگٸ سٸڭگەن ەيەل بولسا, ونىڭ ٶمٸربايانى بٶلەك جازىلادى. بٸراق مۇندا دا بٸر قىزىق جايت بار: ول ەيەلدٸڭ ەكەسٸ نەمەسە تەگٸ شەجٸرەلٸك جٷيەدە كٶرسەتٸلمەيدٸ. ياعني, سۋرەتٸ مەن ٶمٸربايانى بار, بٸراق شەجٸرەنٸڭ ٶزٸندە ونىڭ اتى-جٶنٸ كٸمنەن تاراعانى جوق. بۇل – ٶز الدىنا بٸر پارادوكس. نەتيجەسٸندە مۇنداي ەيەلدەردٸ شەجٸرەدەن تەك تەگٸ مەن ەكەسٸنٸڭ اتى ارقىلى عانا تابۋعا بولادى. الايدا شەجٸرە ٸشٸندە ول «پەلەنشەنٸڭ قىزى» رەتٸندە كٶرسەتٸلمەيدٸ.
– بۇل دەستٷرگە قايشى ەمەس پە دەگەن پٸكٸرلەر ايتىلادى. سٸز نە دەيسٸز?
– ەيەلدەردٸ شەجٸرەگە قوسۋ – قازاقتىڭ دەستٷرٸنە قارسى ەمەس. سەبەبٸ دەستٷر دەگەن – قاتىپ قالعان ۇعىم ەمەس, ول زامان اعىمىنا ساي دامىپ, جاڭارىپ وتىرادى. مىسالى, بۇرىن شەجٸرە اۋىزشا ايتىلىپ, جازباشا تٷردە ساقتالماعان. قازٸر ول كٸتاپ بولىپ باسىلىپ شىعىپ جاتىر. بۇنى ەشكٸم دەستٷردٸ بۇزۋ دەپ ەسەپتەمەيدٸ. سول سيياقتى, بۇرىن سۋرەت بولماعانىمەن, بٷگٸنگٸ شەجٸرەلەرگە ادامداردىڭ فوتوسۋرەتتەرٸن قوسىپ جٷرمٸز. بۇل دا – دەستٷردٸڭ جاڭا قىرىنان دامۋىنىڭ بەلگٸسٸ. بۇرىن قىزداردى قوسپاۋى ول قىزداردى جازۋعا تيىم بولعاندىقتان ەمەس. تيىم سالىنعان مەن بۇرىن ونداي بولماعاننىڭ ايىرماشىلعى جەر مەن كٶكتەي.
قازاقتىڭ داستارقانىنداعى تاعامدار دا وسى ٷردٸستٸ دەلەلدەيدٸ. مەسەلەن, ەجەلگٸ زاماندا ەتتٸ جاي عانا اسسا, كەيٸن وعان قامىر, سەبٸز, باسقا دا قوسپالار قوسىلىپ, بٷگٸنگٸ كٷردەلٸ «بەسبارماق» تاعامى قالىپتاستى. سول سيياقتى, يتالياندىقتاردىڭ پيتستساسى دا العاشىندا ناننىڭ ٷستٸنە اس ٷيدە قالعان ازداعان تاعام قالدىقتارىن سالىپ پٸسٸرگەن قاراپايىم اس قانا بولعان. كەيٸن ول ەلەمگە تانىمال تاعامعا اينالدى. دەمەك, كەز كەلگەن دەستٷر – دامۋ مەن جاڭارۋعا بەيٸم.
سول سيياقتى شەجٸرە دە زاماناۋي تٷرلەنۋگە تيٸس. ەيەلدەردٸ عانا ەمەس, ەر ادامنىڭ تۋعان جەنە ٶمٸر سٷرگەن جىلدارىن كٶرسەتۋ قاجەت. بۇل مەلٸمەت بولاشاق ۇرپاق ٷشٸن اسا ماڭىزدى. ارحيۆتەر مەن قۇجاتتار ارقىلى بۇل دەرەكتەردٸ جيناۋ دا قازٸر وڭاي. ۋاقىت ٶتە كەلە, شەجٸرە جازۋداعى جٷيەلٸلٸك ساقتالادى, كٸمنٸڭ كٸمگە اعايىن, ٸنٸ نەمەسە تۋىس ەكەنٸن انىقتاۋ جەڭٸلدەيدٸ. جەنە دە جىلدار كٶپ ورىن ايمايدى كٸتاپ كٶلەمٸندە.
1 سۋرەت. ەگەر ۇمىت قالعان اتالار بولسا تۋعان جىلدارى ارقىلى نەشە اتا قالىپ قويعانىن تابۋعا جەنە شەجٸرەنٸڭ تولىقتىعىن تەكسەرۋگە بولادى.
سونىمەن قاتار, شەجٸرەگە ستاندارت ەنگٸزۋ دە ماڭىزدى. مىسالى, ەر ادامنىڭ فوتوسىن بەلگٸلٸ بٸر فورماتتا – انىق, جەكە تٷسكەن سۋرەت رەتٸندە ساقتاۋ كەرەك. سول سيياقتى ٶمٸرباياندا دا بٸرٸزدٸلٸك بولعانى جٶن: قاجەتسٸز اقپاراتپەن تولىقتىرماي, ناقتى تۋعان جەنە ٶمٸر سٷرگەن جىلدارى كٶرسەتٸلسە جەتكٸلٸكتٸ. مۇنداي جٷيە شەجٸرەنٸ ىقشام ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ ەتەدٸ.
مىسالعا جىلدار قوسىلعان شەجٸرە ٷزٸندٸسٸ:
ايتا كەتۋ كەرەك, قىزداردى شەجٸرەگە قوسقاندا, ولاردىڭ ٶز بالالارى كٸرمەيدٸ. سەبەبٸ قىز بالانىڭ بالالارى ٶز ەكەسٸنٸڭ رۋىنا جاتادى. بٸراق قىزداردىڭ ٶزدەرٸ تۋعان رۋىنىڭ شەجٸرەسٸندە اتالىپ وتىرۋى كەرەك.
قازٸر شەجٸرە كٶبٸنە ەر ادامداردىڭ قىزىعۋشىلىعىنا اينالعان. ال ەيەلدەر بۇل ٸسكە سيرەك ارالاسادى. ەگەر شەجٸرەگە ەيەلدەردٸڭ ەسٸمدەرٸ ەنگٸزٸلسە, ولاردىڭ دا نازارىن اۋدارادى, قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرادى. ٶز اتى جازىلعان شەجٸرە كٸتابىن الۋ – ەر ادامعا ماقتانىش. مۇنىڭ ٶزٸ شەجٸرەگە سۇرانىستى ارتتىرىپ, كٸتاپتىڭ تارالىمىن كٶبەيتەدٸ. تٸپتٸ رۋدىڭ ورتاق قورىنا ەيەلدەردٸڭ دە بەلسەندٸ قاتىسۋىنا جول اشادى.
– ەيەلدەردٸ قوسۋ گەندەرلٸك تەڭدٸك مەسەلەسٸمەن بايلانىستى ما?
– ەرينە. بۇل باستاما – تەڭدٸكتٸڭ كٶرٸنٸسٸ. ەۋروپادا, رەسەيدە گەنەولوگتار شەجٸرەگە قىزداردى دا قوسادى. بٸز دە سول تەجٸريبەدەن ٷيرەنۋٸمٸز كەرەك. قىزاي, تٷركٸپەن اداي, التىن, ايبيكە مەن نۇربيكە شانشار سەكٸلدٸ رۋلاردىڭ بار ەكەنٸن ەسكەرسەك, قازاقتا قىز ەسٸمٸن شەجٸرەگە قوسۋ بۇرىننان بار ٷردٸس.
– شەجٸرەگە ەيەلدەردٸ قوسۋ ٸس جٷزٸندە قالاي جٷزەگە اسۋى كەرەك?
– ٷلكەن رۋلاردا (ارعىن, نايمان, جالايىر) تٷگەل قامتۋ قيىن. بٸراق تٶمەنگٸ دەڭگەيدەگٸ – بولىستىق, اۋىلدىق, ەۋلەتتٸك شەجٸرەلەرگە ەيەلدەردٸ قوسۋ جەڭٸل ەرٸ تيٸمدٸ. مۇندايدا تەك ەيەلدٸڭ ٶزٸ ەمەس, تۋعان جەنە قايتىس بولعان جىلدارى, قىسقاشا مەلٸمەتتەرٸ ەنگٸزٸلسە, بۇل بولاشاق ۇرپاققا دا پايدالى دەرەك بولادى.
شەجٸرەگە ەيەلدەردٸ قوسۋ مەسەلەسٸن تالقىلاعاندا, الدىمەن ونىڭ دەڭگەيلەرٸن اجىراتىپ الۋ قاجەت. قازاق شەجٸرەسٸنٸڭ قۇرىلىمى بٸرنەشە ساتىلى جٷيەدەن تۇرادى. ەڭ جوعارعى دەڭگەيدە – ارعىن, نايمان, قىپشاق, كەرەي, ۋاق, الشىن سيياقتى ٸرٸ, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگٸ رۋلار ورنالاسقان. مۇنداي ٷلكەن رۋلاردا ەدەتتە ەيەلدەردٸڭ ەسٸمٸن قوسۋ مٸندەتتٸ ەمەس, سەبەبٸ بۇل – تۇتاس ەتنوستىڭ, ۇلتتىڭ كەڭ اۋقىمداعى تەكتٸك جٷيەسٸ.
ال كەلەسٸ دەڭگەيدە – ٸرٸ رۋلاردىڭ ٸشكٸ تارماقتارى, مىسالى, قاراكەسەك, قۋاندىق, سادىر, جەتٸمدەر, ت.ب. سيياقتى ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ رۋلار بار. بۇلار دا ٷلكەن قاۋىم بولعاندىقتان, دەستٷرلٸ جٷيە بويىنشا ەيەلدەردٸڭ اتى كٶپ جاعدايدا ەنگٸزٸلمەيدٸ.
الايدا ٷشٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ, ياعني بٸر بولىس نەمەسە اۋىلدىق دەڭگەيدەگٸ ۇساق تارماقتاردا جاعداي ٶزگەشە. مۇنداي رۋلاردىڭ سانى از, دەرەك تە شەكتەۋلٸ بولعاندىقتان, ولاردىڭ شەجٸرەسٸنە ەيەلدەردٸڭ ەسٸمٸن قوسۋ – ورىندى ەرٸ ماڭىزدى. بۇل بٸر جاعىنان شەجٸرەلٸك ماتەريالدى تولىقتىرىپ, سول ەۋلەتتٸڭ ناقتى تاريحي بەينەسٸن جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
بٷگٸندە كەيبٸر كٸشٸ ەۋلەت شەجٸرەلەرٸندە تٸپتٸ كٷيەۋ بالا, جيەن, كەلٸندەردٸڭ ەسٸمدەرٸ دە ٶز رۋلارىمەن بٸرگە ەنگٸزٸلٸپ جٷر. بۇل ٷردٸس – قازاق شەجٸرەسٸنٸڭ جاڭا, كەڭەيتٸلگەن فورماتىنىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن كٶرسەتەدٸ. ياعني قازٸرگٸ قوعامدا شەجٸرە تەك ەرلەردٸڭ تٸزٸمٸ ەمەس, ۇرپاقتىڭ تولىق گەنەالوگييالىق كارتاسىنا اينالىپ بارادى.
– قوعام بۇنى قالاي قابىلداۋى مٷمكٸن?
– ەرينە, ەرتٷرلٸ كٶزقاراس بولادى. كونسەرۆاتيۆتٸ بۋىن قارسى شىعۋى مٷمكٸن, ال جاستار مەن ەيەلدەر بۇل باستامانى قولدايدى دەپ ويلايمىن. موڭعوليياداعى قازاقتاردا تٸپتٸ كٷيەۋ بالا, كەلٸن, جيەننٸڭ اتى دا شەجٸرەگە ەنگٸزٸلەدٸ. بۇل – ناعىز دەستٷر ساقتاعان قاۋىمنىڭ ٷلگٸسٸ.
– بۇل باستاماعا مەملەكەت نەمەسە عىلىمي ۇيىمدار نازار اۋدارىپ وتىر ما?
– قازٸرگٸ تاڭدا شەجٸرە – قوعامنىڭ ٶز باستاماسى. مەملەكەت رەسمي تٷردە بۇل ٸسكە ارالاسپايدى. بٸراق عىلىمي تۇرعىدا ەيەلدەردٸ ەنگٸزۋدٸڭ پايداسى زور. مىسالى, گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەردە انالىق دنق ارقىلى ۇرپاق ساباقتاستىعىن دەلەلدەۋگە مٷمكٸندٸك تۋادى. سونداي-اق جەتٸ اتا قاعيداتى دا ەيەل جاعى ارقىلى تولىق ەسەپتەلۋٸ تيٸس. ٶيتكەنٸ تۋىستىق تەك ەر جاعىنان عانا ەمەس, انا جاعىنان دا بەرٸلەدٸ. جەتٸ اتاعا دەيٸن قىز الىسپاۋ كەرەك دەيدٸ, بٸراق بٸزدە جەتٸ اتانىڭ ەرلەرٸن عانا ەسەپتەيدٸ. ال شەشەسٸ, ەجەسٸ جاعىنان بٶلەلەردٸڭ بالاسى قوسىلىپ جاتىر ما, بٶلەشارلاردىڭ بالاسى قوسىلىپ جاتىر ما, ناعاشى-جيەننٸڭ نەمەرەلەرٸ قوسىلىپ جاتىر ما, ونى ەشكٸم سانامايدى, ەسەپتەمەي جاتىر. ەگەر جەتٸ اتاعا دەيٸن قوسىلماي ماڭىزدى بولسا, ول ەركەك جاعىنان عانا ەمەس, ەيەل جاعىنان دا ەسەپتەۋ كەرەك بولادى. جەتٸ اتاعا دەيٸن ەسەپتەمەسە دە, ونى بەس اتاعا دەيٸن ەسەپتەۋگە بولادى. ٶيتكەنٸ گەن تەك ەكەدەن ەمەس, ەكە-شەشەدەن 50/50 پايىزبەن كەلەدٸ. سوندىقتان ەر جاعىنان ەمەس, ەيكەلدەر جاعىنان دا تۋىس بولماۋىن قاراۋ كەرەك. سول ٷشٸن قىزداردى قوسقان دۇرىس.
قىزاردى شەجٸرەگە قوسقاندا ولاردى ەرلەردەن اجىراتۋ مەسەلەسٸ تۋىندايدى. كٶپتەگەن اتتار ۋنيسەكس (ۇلعا دا قىزعا داي قويىلاتىن اتتار) بولعاندىقتان قىز بەن ۇلدى شاتىستىرۋ بولۋى مٷمكٸن. مىسالى: جانات, مانات, باقىت, باعدات.
سوندىقتان قىزداردى جازۋ ەدٸستەرٸنٸن بٸرنەشە تٷرٸ قارالدى :
1) بٸردەي: ازاماتتان - ەليحان, ارۋجان. كٶپتەگەن اتتار ۋنيسەكس (ۇلعا دا قىزعا داي قويىلاتىن اتتار) بولعاندىقتان قىز بەن ۇلدى شاتىستىرۋ بولۋى مٷمكٸن. مىسالى: جانات, مانات, باقىت, باعدات.
2) جاقشادا: ازاماتتان - ەليحان, (ارۋجان). بۇل جەردە شەجٸرەدە بٸرٸنشٸ ٷلكەنٸ, سوسىن كٸشٸسٸ جازىلۋى كەرەك دەگەن ەرەجەسٸ بۇزىلىپ تۇڭعىش قىزدار جولدىڭ سونىنا كەتٸپ قالادى.
3) شولپان بەلگٸسٸ: ازاماتتان - ەليحان, ارۋجان♀. جاقسى جاعى بٸر عانا سيمۆول قولدانىلادى ەرٸ ورىن كٶپ المايدى.
4) كۋرسيۆ: ازاماتتان - ەليحان, ارۋجان. ۆاتساپ جەنە باسقا مەسسەندجەرلەر ارقىلى جٸبەرگەندە كۋرسيۆ جويىلىپ كەتٸپ, قىز بەن ۇلدى اجىراتا الماي قالۋى مٷمكٸن.
5) قىز دەپ جازۋ: ازاماتتان - ەليحان, ارۋجان قىز. ناقتى كٶرسەتەدٸ, بٸراق 3 سيمۆولدىق ورىن الادى.
قىز دەپ جازۋ: ازاماتتان - ەليحان, ارۋجان (ق). ناقتى كٶرسەتەدٸ, بٸراق 3 سيمۆولدىق ورىن الادى.
قىز دەپ جازۋ: ازاماتتان - ەليحان, ارۋجان (قىز). ناقتى كٶرسەتەدٸ, بٸراق 3 سيمۆولدىق ورىن الادى. ناقتى كٶرسەتەدٸ, بٸراق 5 سيمۆولدىق ورىن الادى.
6) قىزىل تٷسپەن جازۋ: ازاماتتان - ەليحان, ارۋجان. ۆاتساپ جەنە باسقا مەسەندجەردە قىزىل تٷس قارا تٷسكە اينالىپ اجىراتىلماي قالادى. جەنە دە باسپادا تٷرلٸ تٷستٸ باسۋدى تالاپ ەتٸپ باعاسىن ٶسٸرەدٸ.
تاعى بٸر ۇسىنىس شەجٸرە كٸتاپ اتاۋىندا رۋ اتاۋىن تولىق جازۋ: مىسالى: ارعىن قاراكەسەك كەرنەي شەجٸرەسٸ. ٶيتكەنٸ كٸشٸ رۋ اتاۋلارى اتتاس بولۋى مٷمكٸن. مىسالى كٸشٸ جٷزدٸڭ قاراكەسەگٸ كٸتاپحانادا ارعىن رۋىنىڭ قاراكەسەك شەجٸرەسٸن الىپ شاتاسىپ وقۋى مٷمكٸن. ەلتەكە رۋى دا بايباقتى مەن ارعىن اراسىندا كەزدەسەدٸ. ۆكونتاكتە, فەيسبۋكتە رۋلارعا ارنالعان توپتاردا اتتاس رۋدىڭ ادامدارى قاتار كٸرٸپ جٷرەدٸ.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇقباتتاسقان:
اقبوتا مۇسابەكقىزى
