Foto: Qaiyr Rysbaevtyń jeke muraǵatynan
Zertteýshi ári Qazaqsha Ýikipediia administratory Qaiyr Rysbaev qazaq shejiresin jańa kózqaraspen qaraýdy usynady. Ol erlermen qatar áielderdiń esimin de shejirege engizý kerek dep esepteidi. Onyń pikirinshe bul bastama – genderlik teńdikke baǵyttalǵan qadam ári tarihi ádilettilikti qalpyna keltirý talpynysy. Suqbatta ǵalym shejireniń evoliýtsiiasy, dástúr men zamanaýi talaptyń úndesýi jáne áielderdiń tarihtaǵy ornyn aiqyndaý týraly oilarymen bólisti.
– Qaiyr myrza, áielderdi shejirege qosý ideiasy sizdiń oiyńyzda qashan jáne qalai paida boldy?
– Geneologiia ǵylymynda eki baǵyt bar: joǵarydan tómen qarai (nishodiashaia) jáne tómennen joǵary qarai (voshodiashaia) shejire. Qazaqtar dástúrli túrde bir adamnan taraǵan urpaqtardy terip jazady, iaǵni «nishodiashaia» shejire túrin qoldanǵan. Al men kerisinshe, ózimniń ata-babalarym men ájelerimdi túgendei bastaǵanda, áiel adamdardy tabý qiynǵa soqty. Sebebi olardyń esimderi kóp jaǵdaida jazylmai qalǵan. Olardy tabý úshin ákesiniń jáne bir aǵa-inisiniń atyn bilý kerek boly. Tipti 2008 jyly naǵashylarym shyǵarǵan Qoianshy Dáýlet Taǵai shejire kitabynda tek erlerdiń aty boldy, al 2018 jylǵy nusqada áielderdi qosqan. Osy aiyrmashylyq meni oilandyrdy: nege áielderdiń esimin jazý dástúrge ainalmaǵan?
– Sizdińshe, bul máseleni zertteýge ne túrtki boldy?
– Kóptegen shejirelerde áielderdiń esimi múlde atalmaidy. Degenmen, sol rýdan shyqqan tanymal nemese elge eńbegi sińgen áiel bolsa, onyń ómirbaiany bólek jazylady. Biraq munda da bir qyzyq jait bar: ol áieldiń ákesi nemese tegi shejirelik júiede kórsetilmeidi. Iaǵni, sýreti men ómirbaiany bar, biraq shejireniń ózinde onyń aty-jóni kimnen taraǵany joq. Bul – óz aldyna bir paradoks. Nátijesinde mundai áielderdi shejireden tek tegi men ákesiniń aty arqyly ǵana tabýǵa bolady. Alaida shejire ishinde ol «pálensheniń qyzy» retinde kórsetilmeidi.
– Bul dástúrge qaishy emes pe degen pikirler aitylady. Siz ne deisiz?
– Áielderdi shejirege qosý – qazaqtyń dástúrine qarsy emes. Sebebi dástúr degen – qatyp qalǵan uǵym emes, ol zaman aǵymyna sai damyp, jańaryp otyrady. Mysaly, buryn shejire aýyzsha aitylyp, jazbasha túrde saqtalmaǵan. Qazir ol kitap bolyp basylyp shyǵyp jatyr. Buny eshkim dástúrdi buzý dep eseptemeidi. Sol siiaqty, buryn sýret bolmaǵanymen, búgingi shejirelerge adamdardyń fotosýretterin qosyp júrmiz. Bul da – dástúrdiń jańa qyrynan damýynyń belgisi. Buryn qyzdardy qospaýy ol qyzdardy jazýǵa tiym bolǵandyqtan emes. Tiym salynǵan men buryn ondai bolmaǵannyń aiyrmashylǵy jer men kóktei.
Qazaqtyń dastarqanyndaǵy taǵamdar da osy úrdisti dáleldeidi. Máselen, ejelgi zamanda etti jai ǵana assa, keiin oǵan qamyr, sábiz, basqa da qospalar qosylyp, búgingi kúrdeli «besbarmaq» taǵamy qalyptasty. Sol siiaqty, italiandyqtardyń pitstsasy da alǵashynda nannyń ústine as úide qalǵan azdaǵan taǵam qaldyqtaryn salyp pisirgen qarapaiym as qana bolǵan. Keiin ol álemge tanymal taǵamǵa ainaldy. Demek, kez kelgen dástúr – damý men jańarýǵa beiim.
Sol siiaqty shejire de zamanaýi túrlenýge tiis. Áielderdi ǵana emes, ár adamnyń týǵan jáne ómir súrgen jyldaryn kórsetý qajet. Bul málimet bolashaq urpaq úshin asa mańyzdy. Arhivter men qujattar arqyly bul derekterdi jinaý da qazir ońai. Ýaqyt óte kele, shejire jazýdaǵy júielilik saqtalady, kimniń kimge aǵaiyn, ini nemese týys ekenin anyqtaý jeńildeidi. Jáne de jyldar kóp oryn aimaidy kitap kóleminde.
1 Sýret. Eger umyt qalǵan atalar bolsa týǵan jyldary arqyly neshe ata qalyp qoiǵanyn tabýǵa jáne shejireniń tolyqtyǵyn tekserýge bolady.
Sonymen qatar, shejirege standart engizý de mańyzdy. Mysaly, ár adamnyń fotosyn belgili bir formatta – anyq, jeke túsken sýret retinde saqtaý kerek. Sol siiaqty ómirbaianda da birizdilik bolǵany jón: qajetsiz aqparatpen tolyqtyrmai, naqty týǵan jáne ómir súrgen jyldary kórsetilse jetkilikti. Mundai júie shejireni yqsham ári túsinikti etedi.
Mysalǵa jyldar qosylǵan shejire úzindisi:
Aita ketý kerek, qyzdardy shejirege qosqanda, olardyń óz balalary kirmeidi. Sebebi qyz balanyń balalary óz ákesiniń rýyna jatady. Biraq qyzdardyń ózderi týǵan rýynyń shejiresinde atalyp otyrýy kerek.
Qazir shejire kóbine er adamdardyń qyzyǵýshylyǵyna ainalǵan. Al áielder bul iske sirek aralasady. Eger shejirege áielderdiń esimderi engizilse, olardyń da nazaryn aýdarady, qyzyǵýshylyǵyn arttyrady. Óz aty jazylǵan shejire kitabyn alý – ár adamǵa maqtanysh. Munyń ózi shejirege suranysty arttyryp, kitaptyń taralymyn kóbeitedi. Tipti rýdyń ortaq qoryna áielderdiń de belsendi qatysýyna jol ashady.
– Áielderdi qosý genderlik teńdik máselesimen bailanysty ma?
– Árine. Bul bastama – teńdiktiń kórinisi. Eýropada, Reseide geneologtar shejirege qyzdardy da qosady. Biz de sol tájiribeden úirenýimiz kerek. Qyzai, Túrkipen Adai, Altyn, Aibike men Nurbike Shanshar sekildi rýlardyń bar ekenin eskersek, qazaqta qyz esimin shejirege qosý burynnan bar úrdis.
– Shejirege áielderdi qosý is júzinde qalai júzege asýy kerek?
– Úlken rýlarda (Arǵyn, Naiman, Jalaiyr) túgel qamtý qiyn. Biraq tómengi deńgeidegi – bolystyq, aýyldyq, áýlettik shejirelerge áielderdi qosý jeńil ári tiimdi. Mundaida tek áieldiń ózi emes, týǵan jáne qaitys bolǵan jyldary, qysqasha málimetteri engizilse, bul bolashaq urpaqqa da paidaly derek bolady.
Shejirege áielderdi qosý máselesin talqylaǵanda, aldymen onyń deńgeilerin ajyratyp alý qajet. Qazaq shejiresiniń qurylymy birneshe satyly júieden turady. Eń joǵarǵy deńgeide – arǵyn, naiman, qypshaq, kerei, ýaq, alshyn siiaqty iri, respýblikalyq deńgeidegi rýlar ornalasqan. Mundai úlken rýlarda ádette áielderdiń esimin qosý mindetti emes, sebebi bul – tutas etnostyń, ulttyń keń aýqymdaǵy tektik júiesi.
Al kelesi deńgeide – iri rýlardyń ishki tarmaqtary, mysaly, qarakesek, qýandyq, sadyr, jetimder, t.b. siiaqty ekinshi deńgeidegi rýlar bar. Bular da úlken qaýym bolǵandyqtan, dástúrli júie boiynsha áielderdiń aty kóp jaǵdaida engizilmeidi.
Alaida úshinshi deńgeidegi, iaǵni bir bolys nemese aýyldyq deńgeidegi usaq tarmaqtarda jaǵdai ózgeshe. Mundai rýlardyń sany az, derek te shekteýli bolǵandyqtan, olardyń shejiresine áielderdiń esimin qosý – oryndy ári mańyzdy. Bul bir jaǵynan shejirelik materialdy tolyqtyryp, sol áýlettiń naqty tarihi beinesin jasaýǵa múmkindik beredi.
Búginde keibir kishi áýlet shejirelerinde tipti kúieý bala, jien, kelinderdiń esimderi de óz rýlarymen birge engizilip júr. Bul úrdis – qazaq shejiresiniń jańa, keńeitilgen formatynyń qalyptasyp kele jatqanyn kórsetedi. Iaǵni qazirgi qoǵamda shejire tek erlerdiń tizimi emes, urpaqtyń tolyq genealogiialyq kartasyna ainalyp barady.
– Qoǵam buny qalai qabyldaýy múmkin?
– Árine, ártúrli kózqaras bolady. Konservativti býyn qarsy shyǵýy múmkin, al jastar men áielder bul bastamany qoldaidy dep oilaimyn. Mońǵoliiadaǵy qazaqtarda tipti kúieý bala, kelin, jienniń aty da shejirege engiziledi. Bul – naǵyz dástúr saqtaǵan qaýymnyń úlgisi.
– Bul bastamaǵa memleket nemese ǵylymi uiymdar nazar aýdaryp otyr ma?
– Qazirgi tańda shejire – qoǵamnyń óz bastamasy. Memleket resmi túrde bul iske aralaspaidy. Biraq ǵylymi turǵyda áielderdi engizýdiń paidasy zor. Mysaly, genetikalyq zertteýlerde analyq DNQ arqyly urpaq sabaqtastyǵyn dáleldeýge múmkindik týady. Sondai-aq jeti ata qaǵidaty da áiel jaǵy arqyly tolyq eseptelýi tiis. Óitkeni týystyq tek er jaǵynan ǵana emes, ana jaǵynan da beriledi. Jeti ataǵa deiin qyz alyspaý kerek deidi, biraq bizde jeti atanyń erlerin ǵana esepteidi. Al sheshesi, ájesi jaǵynan bólelerdiń balasy qosylyp jatyr ma, bólesharlardyń balasy qosylyp jatyr ma, naǵashy-jienniń nemereleri qosylyp jatyr ma, ony eshkim sanamaidy, eseptemei jatyr. Eger jeti ataǵa deiin qosylmai mańyzdy bolsa, ol erkek jaǵynan ǵana emes, áiel jaǵynan da esepteý kerek bolady. Jeti ataǵa deiin eseptemese de, ony bes ataǵa deiin esepteýge bolady. Óitkeni gen tek ákeden emes, áke-shesheden 50/50 paiyzben keledi. Sondyqtan er jaǵynan emes, áikelder jaǵynan da týys bolmaýyn qaraý kerek. sol úshin qyzdardy qosqan durys.
Qyzardy shejirege qosqanda olardy erlerden ajyratý máselesi týyndaidy. Kóptegen attar ýniseks (ulǵa da qyzǵa dai qoiylatyn attar) bolǵandyqtan qyz ben uldy shatystyrý bolýy múmkin. Mysaly: Janat, Manat, Baqyt, Baǵdat.
Sondyqtan qyzdardy jazý ádisterinin birneshe túri qaraldy :
1) Birdei: Azamattan - Álihan, Arýjan. Kóptegen attar ýniseks (ulǵa da qyzǵa dai qoiylatyn attar) bolǵandyqtan qyz ben uldy shatystyrý bolýy múmkin. Mysaly: Janat, Manat, Baqyt, Baǵdat.
2) Jaqshada: Azamattan - Álihan, (Arýjan). Bul jerde shejirede birinshi úlkeni, sosyn kishisi jazylýy kerek degen erejesi buzylyp tuńǵysh qyzdar joldyń sonyna ketip qalady.
3) Sholpan belgisi: Azamattan - Álihan, Arýjan♀. Jaqsy jaǵy bir ǵana simvol qoldanylady ári oryn kóp almaidy.
4) Kýrsiv: Azamattan - Álihan, Arýjan. Vatsap jáne basqa messendjerler arqyly jibergende kýrsiv joiylyp ketip, qyz ben uldy ajyrata almai qalýy múmkin.
5) Qyz dep jazý: Azamattan - Álihan, Arýjan qyz. naqty kórsetedi, biraq 3 simvoldyq oryn alady.
Qyz dep jazý: Azamattan - Álihan, Arýjan (q). naqty kórsetedi, biraq 3 simvoldyq oryn alady.
Qyz dep jazý: Azamattan - Álihan, Arýjan (qyz). naqty kórsetedi, biraq 3 simvoldyq oryn alady. naqty kórsetedi, biraq 5 simvoldyq oryn alady.
6) Qyzyl túspen jazý: Azamattan - Álihan, Arýjan. Vatsap jáne basqa mesendjerde qyzyl tús qara túske ainalyp ajyratylmai qalady. Jáne de baspada túrli tústi basýdy talap etip baǵasyn ósiredi.
Taǵy bir usynys shejire kitap ataýynda rý ataýyn tolyq jazý: Mysaly: Arǵyn Qarakesek Kernei shejiresi. Óitkeni kishi rý ataýlary attas bolýy múmkin. Mysaly Kishi júzdiń Qarakesegi kitaphanada Arǵyn rýynyń Qarakesek shejiresin alyp shatasyp oqýy múmkin. Álteke rýy da Baibaqty men Arǵyn arasynda kezdesedi. VKontakte, Feisbýkte rýlarǵa arnalǵan toptarda attas rýdyń adamdary qatar kirip júredi.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suqbattasqan:
Aqbota Musabekqyzy
