ٶزگەسٸ ٶزگە-اق, بٸز ٷشٸن بۇل تاقىرىپتىڭ وڭايعا سوقپاعانىن سٸز دە بٸردەن پايىمداعان بولارسىز. ٶگٸز دە ٶلٸپ, اربا دا سىنارداي كٷي كەشپەك بار مۇندا. سانا دا سان ساق, كٶڭٸل دە سارساڭ. سەبەپ – بٸرەۋ. كٶپتٸڭ كٶمەيٸندەگٸ كٶل ساۋال – «ەيەل» دەپ ايتۋ دۇرىس پا, جوق, ەلدە «قاتىن» دەپ ايتقان تۋرا ما?.. ەڭ قيىنى – بۇعان كەلگەندە بەيجاي قاراپ, ەدەتتەگٸدەي سٶزدٸ سٸزدٸڭ ىرقىڭىزدا تٷگەستٸرەر جان جوق بولمايتىنى انىق. بەرٸنٸڭ قۇلاعى تٷرٸك سەكٸلدەنەدٸ. بۇلاي ايتۋىمىزعا دا الابٶتەن سەبەپ بار. گازەتٸمٸزدٸڭ ٶتكەن ساندارىندا جەلٸلەس جارىق كٶرگەن «شال» مەن «كەمپٸر» اتاۋىنا بايلانىستى جازىلعان زەرتتەۋ ماتەريالىنان سوڭ, ارنايى رەداكتسيياعا حابارلاسقان وقىرماندارىمىز بولدى. ونداعى ۋەج مىناۋ: «ەيەل» سٶزٸ شىنىمەن پارسىدان شىققان با? ونىڭ تٷپكٸ ماعىناسى راسىندا «جەزٶكشە», «سايقال» دەگەن مەندٸ بٸلدٸرە مە? وسىنى بارىنشا بايىپتاي زەرتتەپ, بىلايعى جۇرتقا بٸر بايلاۋىن ايتساڭىزدار» دەگەن-دٸ. «اماناتقا قييانات جوق». تاعى دا سٶز الدىق.
ەۋەلٸ, «ەيەل» سٶزٸنە توقتالساق. بۇل اتاۋدىڭ پارسىدان بۇرىن ارابتا دا قولدانىلعانىن ەسكە سالا كەتكەندٸ جٶن كٶردٸك. ول ٷشٸن بەلگٸلٸ جازۋشى, عالىم تۇرسىن جۇرتبايدىڭ وسى تاقىرىپ تٶڭٸرەگٸندە ايتقان تۇشىمدى پٸكٸرٸنە قۇلاق تٷرۋ لەزٸم. وندا عالىم: «بٷگٸنگٸ تٸل اينالىمداعى «ەيەل» ۇعىمنىڭ اراپ تٸلٸندەگٸ ماعىناسى – كٷڭسٸ, ياعني, كٷڭنەن دە تٶمەن, باس ەركٸ جوق, ٶلسە – قۇنسىز, ەڭبەگٸنە جالاقى تٶلەنبەيتٸن, تۋعان بالاسى دا ەسەپكە الىنبايتىن, باسىبايلى ٷي سالماسى», – دەلٸنگەن دەي كەلٸپ.
– كەڭەستٸك تەڭگەرمە ساياسات تۇسىندا ساۋاتى تٶمەن ورتادان تٶمەن, تەربيە مەن ەدەپ سٸڭبەگەن بەلسەندٸ قازاق ەيەلدەرٸ: «بٸز مەنشٸك يەسٸ – قاتىن ەمەسپٸز, مال-مٷلٸكسٸزبٸز, باسىبايلى كرەستييانكالار سيياقتى بٸز دە ەيەلدەرمٸز», – دەپ تاپتىق استار بەرٸپ, 1927 جىلدان باستاپ شىققان جۋرنالدىڭ اتىن «ەيەل تەڭدٸگٸ» (كەيٸنگٸ «قازاقستان ەيەلدەرٸ») دەپ اتادى. سودان باستاپ «ەيەل» ۇعىمى جازبا ەدەبي تٸلدٸك تەرمين رەتٸندە قالىپتاسىپ قالدى. ال ٶزبەك, تٷركٸمەن, قىرعىز, تاتار, نوعاي, قاراقالپاقتار «ەيەل» تەرمينٸنەن سانالى تٷردە باس تارتتى», – دەيدٸ.
يە, بۇل الاش تاريحىن, تۇپ-تۇتاس قازاق تاريحىن ٸندەتە زەرتتەگەن تۇرسىن جۇرتبايداي الدٷزٸك عالىمنىڭ سٶزٸ. سٷيەكتٸ لەپەسٸ. ال بۇدان سوڭ بۇل سٶزدٸڭ پارسى تٸلٸندەگٸ جاعىمسىز مەنٸ جايلى ايتۋدىڭ ٶزٸ ارتىق بولسا كەرەك. ەندەشە, كٶپتٸڭ تالقىسىنا كٶپ تٷسكەن, كٶرنەۋ مەنٸ اشىلا قويماعان «قاتىن» اتاۋىنا نازار اۋدارساق, ەۋەلگٸ سۇراقتىڭ ماعىناسى دا بارىنشا ايقىندالا تٷسپەك.
بەرٸ دە سول وسىدان حV عاسىر بۇرىنعى كٶكتٷرٸكتەر زامانىنا تٸرەلەدٸ. سول ايبىندى اتا-بابالارىمىزدىڭ اتاقتى سىنا جازۋلارىندا دا وسى «قاتىن» سٶزدەرٸ كەزدەسكەن. تٸپتٸ, مۇنان بٶلەك, سول دەۋٸردە ەرتە كٶكتەمدە گٷلدەيتٸن بەيشەشەك گٷلٸنٸڭ حوش يٸسٸن «حوتۋن» دەپ, سول يٸسكە ەيەل زاتىن تەڭەستٸرگەنٸ جايلى دا تەپ-تەۋٸر ەفسانا بار-دى. باقساڭىز, تٷگەل تامىرى تەرەڭ دەرەكتەر. وسى ورايدا, بٸر عاسىردىڭ ٶزٸندە ٷش رەت ەلٸپبيٸن ٶزگەرتكەن ٶز تٸلٸڭٸزگە ٷڭٸلسەڭٸز, «بۇل سٶزدٸڭ كەشەگٸ مەنٸ ونداي بولماعان» دەپ باستى «قاتىننان» الىپ قاشۋدىڭ دا ەش رەتٸ جوق-تۇعىن. ەگەرەكي, ولاي دەپ تاعى بٸزدٸڭ تاراپتان تىڭ دەرەككە سۇراۋ سالساڭىز, كەلەسٸ بٸرٸن ايتالىق.
وندا بەلگٸلٸ عالىم, ەتنوگراف احمەت توقتابايدىڭ قاتونقاراعاي بارعان ساپارىنداعى بٸر سٶزٸن ەسكە سالعىمىز كەلەدٸ. ارنايى ايتۋلى بٸر ٸس-شاراعا بارعان عالىم بۇل جەردٸڭ ارعى-بەرگٸ تاريحىنان تىڭ مەلٸمەت قاۋزاي كەلٸپ: «كٶكتٷرٸك قاعاناتى قازاق مەملەكەتٸنٸڭ العاشقى ٸرگەتاسى بولدى. «كٷشتٸ», «ايبىندى», «ەرجٷرەك» ۇعىمدارىن بٸلدٸرەتٸن كٶكتٷرٸكتەردٸڭ مەملەكەت باسشىسى – قاعان, قاعاننىڭ جەردەمشٸسٸ, ەلدٸڭ ۇيىتقىسى – قاتىن اتالدى. «قاتىن» سٶزٸ ول زاماندا اناعۇرلىم كەڭ ماعىنادا – ەل اناسى» دەگەندٸ بٸلدٸرگەن. كٶنە تٷرٸكتەر سۋعا تابىنعان. ياعني, قاتىن ٶزەنٸ, قاتىن قاراعاي اتاۋى – ەل اناسىنىڭ ٶزەنٸ, ەل اناسىنىڭ جايلاۋى دەگەندٸ بٸلدٸردٸ», – دەگەن پٸكٸرٸن ورتاعا سالعان.
تٷيسٸنسەڭٸز, تٷيسەڭٸز, شاشاۋى شىققان, شىندىعى سۋالعان بٸر وي جوق مۇندا. ولاي دەيتٸنٸمٸز, سٶز اراسىندا ايتقانىمىزداي تٷركٸ ەسكەرتكٸشتەرٸندە «قاتىن» سٶزٸ تۋرالى از-كەم قۇندى مەلٸمەتتەردٸڭ بولعانى راس. سولاردىڭ ەڭ سويلىسى سوناۋ ورحون-ەنيسەي بالبالدارىندا كەزدەسەتٸن «انام – قاتىن» دەگەن ەسپەتتەۋ, ماداقتاۋ تٷرٸندەگٸ جولدار-تىن. دەمەك, بۇندا دا تاريحشى ايتقان پٸكٸردٸڭ تٷپقازىعى جاتىر دەۋگە تولىق نەگٸز بار.
نەگٸز دەمەكشٸ, وسى رەتتە تۇرسىن جۇرتبايدىڭ تاعى بٸر نەگٸزدٸ ويىنا توقتالا كەتكەنٸمٸز ارتىق بولماسا كەرەك. «وسى ارادا مىنانى ەسكەرتە كەتەمٸن: قاتىن – قازٸرگٸ قازاق تٸلٸندە ارحايزمگە اينالعان ۇعىم, ول ەۋەلگٸ زاڭدىق قۇقى مەن ماعىناسى بويىنشا – دەرەجەلٸك اتاۋ. وتاعاسىنان كەيٸنگٸ زاڭدى بيلٸك يەسٸ, جەرگە مۇراگەرلٸك ەتەتٸن, مٷلٸك پەن مالدىڭ ەنشٸلەسٸ, سىباعا باسى. قازاق قوعامىنداعى قاتىندار – يەرارحييالىق (ەۋلەتتٸك) ورنىنا قاراي: بەيبٸشە, توقال, قۇداعي, قۇداشا, كەلٸن, قىز, ابىسىن, اجىن, جەڭگە, سونداي-اق, ٶزٸ تەڭدەس ەركەكتەرمەن تەڭ قۇقىقتا – ناعاشى, جيەن, بٶلە رەتٸندە ەرقايسىسى ٶز ورنىنا قاراي بيلٸككە ارالاسىپ, ەنشٸ الىپ, تيٸستٸ سىباعاسىن بٶلٸسكەن. تٸپتٸ, كٷڭنٸڭ دە مۇراگەرلٸك قۇقى بولعان».
مٸنە, بۇل شىن مەنٸندەگٸ عالىمنىڭ سٶزٸ. ەرٸ ول بۇدان ەرٸ وسى بٸر رۋحتى سٶزدٸڭ مەنٸ بٷگٸندە تىم جالاڭاش, قوتىراش كٷيدە قالعانىن ايتا كەلٸپ, ەگەر بٸز قازٸرگٸ قالپىمىزبەن حاۋانا نەسٸلٸن ەدەتتەگٸدەي «ەيەل» دەپ ەسپەتتەپ, «قاتىن» دەپ كەمسٸتسەك, كەزٸندە يمپەرييانىڭ تۇتقاسىن ۇستاعان, قۇرىلتايدىڭ شەشٸمٸ ارقىلى «قاتىن» (يمپەراتريتسا) دەرەجەسٸ بەرٸلگەن تەركەن قاتىندى, ٶگٸل-قايمىش قاتىندى, تايدۋللا قاتىندى, شەبي قاتىندى, سوراق قاتىندى «كٷڭ» ەسەبٸندە كەمسٸتكەن بولار ەدٸك دەپ ەسكەرتۋ جاسايدى. ٶز وقىرماندارىنا.
سوسىن دا ورىس عالىمدارى ر. يۋ. پوچەكاەۆ پەن ي. ن. پوچەكاەۆانىڭ پٸكٸرٸن تٷپنۇسقا بويىنشا العا تارتادى. «حاتۋن – تيتۋل پرەدستاۆيتەلنيتسى حانسكوگو رودا. يم وبلادالي داجە تە دوچەري حانوۆ, كوتورىە سوستويالي ۆ براكە س پرەدستاۆيتەليامي مەنەە زناتنىح سەمەيستۆ. سۋپرۋگي حانوۆ يز چيسلا دوچەرەي بەكوۆ نە يمەلي پراۆا نا ەتوت تيتۋل ي نازىۆاليس وبىچنو ۋدجين (فۋدجين) يلي بەكي (بەگٸم – ت.ج.), ۆپروچەم, ۆ لەتوپيسنوي تراديتسيي يح تاكجە موگلي نازىۆات حاتۋن, نەسكولكو پوۆىشايا يح ستاتۋس».
تاعى دا ايتالىق. تٷركٸ تاريحىنا قاتىستى جازبالاردا وزىق ويىمەن, وزان قابٸلەتٸمەن اتى شىققان م. قاشقاري سٶزدٸگٸندە «قاتىن» سٶزٸ – ەۋەلدە حان, بەك, تٶرە ماعىناسىندا قولدانىلىپ, كەيٸن كەلە ەرگە شىققان ۇرعاشى ماعىناسىندا پايدالانىلعان دەپ تەپسٸرلەنگەن. وسى تۇرعىدان كەلگەندە كٶپ اۋزىندا كٶپ ايتىلىپ جٷرگەن «قاتىن – كٷيەۋگە شىققان ادام» دەگەن پٸكٸردٸڭ تەگٸن ايتىلا سالماعانىنا يلاناتىندايسىڭ. بۇل تۋرالى تاعى ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە تەز تاراعان «ەرتەرەكتە, ورتاعاسىرلاردا ٶز ۇلتىنان قالاپ العان جارلارىن قاتىن اتاپ, ال توقالدارى مەن سوعىستا تۇتقىنعا تٷسكەن, ساتىپ العان, جاۋدان تارتىپ العاندارىنا عانا «ەيەل» اتاعان», – دەپ كەلەتٸن تاعى بٸر تۇجىرىمدى ايتا كەتۋدٸ جٶن كٶردٸك.
بايىپتاپ قاراساڭىز, مۇندا دا «قاتىن» سٶزٸنٸڭ ەۋەلگٸ ماعىناسىنىڭ بٷگٸنگٸ جۇرت ويلاعانداي دٶرەكٸ, دويىر مٸنەزدٸڭ «قۇربانى» ەمەس ەكەنٸن, ونىڭ, تٸپتٸ, دەرەجەلٸك اتاۋعا يە بولعانىن كٶرە الامىز.
ول ول ما, اتاقتى «يگور پولكٸ تۋرالى جىردا» دا تاقىرىپقا تۇزدىق بولعان اتاۋدىڭ كەزدەسەتٸنٸ ايتىلادى. بۇل تۋرالى جۋرناليست مارات اقتورعايۇلىنىڭ «يگور پولكٸ تۋرالى جىرداعى كەيبٸر اتاۋلاردىڭ تٷپ-تٶركٸنٸ» دەگەن زەرتتەۋ ماتەريالىندا تولىق باياندالادى. ەرٸ وندا ەرتە زاماندا قاتىن الۋدىڭ – ساياسي وداق قۇرۋ ەكەنٸن, ساياسي وداقتا بيلٸككە جەتكەن ادامنىڭ قوس تيتۋلعا قول جەتكٸزگەن, ياعني, تولىق بيلٸك يەسٸ ەكەنٸن دەرەكتەيدٸ. مىسال كەرەك دەسەڭٸز, كٶرشٸ مەملەكەتتەردەن قىز الىپ, قىز ۇزاتقان ەرتە دەۋٸرلٸك تاريحتى بٸر پاراقتاساڭىز جەتكٸلٸكتٸ-اق.
مىناعان قاراڭىز, تٸل ماماندارىنىڭ زەرتتەۋٸنشە, بۇل سٶزدٸڭ باستاپقى داۋىسسىز دىبىستارىندا ايىرماشىلىعى بار ەكٸ فونەتيكالىق ۆاريانتى كەزدەستٸ: qatun جەنە ҳatun. وسى ەكٸ سٶزدەن باشقۇرتتاردا كاتىن, قازاقتاردا قاتىن, قاراقالپاقتاردا قاتىن, قىرعىزداردا كاتىن, ەزٸربايجان تٸلٸندەگٸ گادىن, تاتارلارداعى حاتىن, تٷركٸمەندەگٸ حاتىن, ياكۋتتەردەگٸ حوتۋن سىندى بٸرقاتار اتاۋلار قالىپتاسقان. وسىنداي تٷركٸ حالىقتارىنداعى تٸل بٸرلٸگٸنە قاراپ-اق, «قاتىن» سٶزٸنٸڭ بەكەر قۇنىن تٷسٸرٸپ جٷرگەنٸمٸزدٸ بايقايمىز. بۇل – دەلەل. بۇل تاريح. ول ٷشٸن, تٸپتەن, «ەيەل» سٶزٸن پارسىدان ٸزدەپ, وعان ەلگٸندەي جاعىمسىز ماعىنا ٷستەپ «ەۋٸرە» بولۋدىڭ دا قاجەتٸ شامالى بولسا كەرەك. مەسەلەنكي, اق پەن قارانىڭ قايسىسى تازا دەگەن تالاس تۋسا, قارانىڭ كەمشٸلٸگٸن تٸزبەي-اق, اقتىڭ ارتىقشىلىعى ارقىلى پٸكٸرٸڭٸزدٸ تىم تەز ەرٸ تىم تيياناقتى دەلەلدەي الاتىنىڭىزداي.
بٸزدٸڭ وي جۇرت ايتقانداي كٶزدٸ جۇمىپ, «ەيەل» سٶزٸنە كٷيە جاعۋدىڭ, سول ارقىلى «اتىڭ شىقپاسا, جەر ٶرتەنٸڭ» ەلپەتٸن ٸستەپ باعۋ ەمەس-تٸ. كەرٸسٸنشە, ەكٸ اتاۋدى قاتار الا وتىرىپ, سۇراعان وقىرمانعا تاريحي دەرەكتەرگە وراي ٶز پٸكٸرٸمٸزدٸ جەتكٸزدٸك. سول ارقىلى وقىرمانعا ەر سٶزدٸ, ەر ويدى ايتاردا اباي بولۋدىڭ, ورىنسىز بٸر پٸكٸردٸڭ ٶزٸنٸڭ ۇلتتىڭ ۇياتىنا جاساعان قيياناتى ەكەنٸن ەسكەرۋدٸ دۇرىس دەپ تاپتىق.
قوزىباي قۇرمان,
"جەتٸسۋ" گازەتٸ
